Η πρό(σ)κληση του νεολογισμού νησιωτισμός-νησιωτοσύνη’ δημιουργεί πάραυτα προϋποθέσεις σύγχυσης και ασάφειας, ένα συναίσθημα το οποίο θα μπορούσε να δημιουργήσει αποξένωση αλλά και εντυπωσιασμό. Ο νεολογισμός ως λειτουργία της γλώσσας, έξω που μπορεί να δηλώνει κάποια μορφή παθολογίας (αφασία, σχιζοφασία), δηλώνει συγχρόνως και την απέραντη δημιουργική δυνατότητα που εμπεριέχεται στις λειτουργίες της έλλογης νόησης. Κάθε φορά που γράφεται ένα καινούργιο λήμμα στο πεδίο των συμβόλων μας, το ανθρώπινο υποκείμενο βρίσκεται σε μια διπλή υποχρέωση: να εγγράφει το ίδιο στην συμβολική τάξη των πραγμάτων και έτσι να μην παραπαίει σε ιδιωτικά και ιδιοτελή νοήματα και συγχρόνως να κατασκευάζει το δικό του, ιδιωτικό νοηματικό χώρο, έτσι ώστε να απαλλάσσεται στο μέτρο του δυνατού, από πάσης φύσεως δουλεία και αλλοτρίωση. Στο πλαίσιο αυτού του καλέσματος και σχετικά με αυτό το κείμενο, θα θέλαμε να διευκρινίσουμε κάποια σημεία τα οποία ποδηγετούν τις ελεύθερες σκέψεις που θα ακολουθήσουν.

Κρίνουμε ιδιαίτερα σημαντικό να τονίσουμε εδώ τις περιπέτειες της λέξεως σύμβολο, συμβολικό και συμβολισμός στο πεδίο της φροϋδικής ψυχανάλυσης. Στον Φρόιντ, όπως είναι γνωστό, ο όρος σύμβολο κινείται κατά δύο κατευθύνσεις. Η μία είναι ευρεία και συμπεριλαμβάνει όλα εκείνα τα κανονικά ή κλινικά φαινόμενα που συναντάει ο ψυχαναλυτής στη δουλειά του, το όνειρο, το σύμπτωμα, κ.λπ., η δε δεύτερη, έχει ένα πιο στενό νόημα, όπου η έννοια του συμβόλου επέχει περισσότερο τη θέση της απεικόνισης ή, εν τέλει, αναπαράστασης του ασυνείδητου υλικού. Εδώ η σύγχυση μπορεί να προέλθει από την ευρεία χρήση της στενής έννοιας, όπου ναι μεν τα όνειρα και τα συμπτώματα είναι συμβολικά υλικά, όπως οι μύθοι, η θρησκεία και οι παραδόσεις, αλλά αυτή η χρήση δεν επέχει την αρχαιοελληνική έννοια του «συν-βάλω», δηλαδή τη συνάντηση μεταξύ ενός σημαίνοντος και ενός σημαινομένου. Οι παρατηρήσεις αυτές αξίζουν κυρίως για τη χρήση που θα γίνει στην έννοια του συμβολικού υπό τη μορφή ουσιαστικού στο κείμενο αυτό.²

Σχετικά, τώρα, με το τι μπορεί να κινητοποιήσει, όπως λέγαμε, η νεολογική παραγωγή των λέξεων νησιωτισμός- νησιωτοσύνη, θα μπορούσαμε να παραπέμψουμε τον προβληματισμό μας στη μελέτη των λεξικών -σε εκείνη την αποκρυστάλλωση της ιστορίας των νοημάτων και της γλώσσας- που πάντα θα δημιουργεί ένα αίσθημα αποξένωσης. Λοιπόν, αυτές οι λέξεις δεν υπάρχουν στα κλασικά λεξικά της ελληνικής, αρχαίας και νεώτερης γλώσσας. Υπάρχει βέβαια η λέξη νήσος, υπάρχει το ρήμα νησίζω,που σημαίνει «είμαι ως νήσος», υπάρχει και ο νησίαρχος ή νησιάρχης, ο κυβερνήτης και άρχων της νήσου και φυσικά ο νησίτης, ο εκ νήσου ή εις νήσον ανήκων. Από ό,τι καταφαίνεται από μια έτσι επιπόλαιη καταγραφή του πεδίου σημασίας της λέξεως νήσος, μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι το να είναι νησιώτης κάποιος, αξίζει το ίδιο με το να είναι χωριάτης, βουνίσιος, ή καμπίσιος, πλην όμως, όσο γνωρίζουμε, τουλάχιστον, αυτές οι γεωγραφικές/ταυτισιακές καταστάσεις δεν οδηγούν στην άποψη και τη δημιουργία μιας καταστάσεως, όπως ο νησιωτισμός καί η νησιωτοσύνη.

Για να προσπαθήσουμε να εξέλθουμε απο το εμφανές αδιέξοδο που οι σκέψεις μας μάς οδηγήσανε, θα επανέλθουμε σε μια ιδέα που συνειρμικά, και τότε και τώρα, είχαμε σχετικά με τη «Νήσο σημείων».³ Πρόκειται για τα εξής: στο μέσο του ποταμού Σηκουάνα, που διατρέχει ως είναι γνωστό την πόλη των Παρισίων, μεταξύ άλλων νησίδων που υπάρχουν κατά τον ρουν του, και τούτο μεταξύ του 15^ου και 16°^u διαμερίσματος της πόλης, υπάρχει μια μικρή κατάφυτος νησίδα που οι τουριστικοί χάρτες τη γράφουν ως ITIe de cygnes, δηλαδή η νήσος των κύκνων, ως εάν να ήτο αυτή η περιοχή τόπος καταφυγής του συμπαθούς αυτού πτηνού και των γνωστών του ασμάτων. Και όμως δεν πρόκειται περί κύκνων, γιατί στην ουσία πρόκειται για την ομόηχη ITIe de signes, δηλαδή τη νήσο των σημείων. Η τοπική παράδοση λέει, την οποία η σεμνοτυφία έχει καλύψει, ότι στην εν λόγω νησίδα έβρισκαν καταφύγιο ποικίλες ιέρειες του αγοραίου έρωτα, οι οποίες και κάνανε σημεία, καλέσματα και προκλήσεις στους περαστικούς με καθαρά κερδώους σκοπούς. Αυτό που ενδιαφέρει στην προκειμένη περίπτωση είναι ότι η νησιωτική υπόσταση του μικρού αυτού κομματιού γης μεταξύ των δύο όχθεων του Σηκουάνα τείνει να καταργηθεί μέσα από τη γεφύρωση κάποιου σημείου, ας πούμε κάποιου νοήματος. Η δε σεμνότυφη μετατροπή της πρόκλησης προς κύκνο, έστω και αν στην ελληνική γλώσσα δεν εμπεριέχει τη χαριτωμένη συνάντηση της ομοηχίας, δεν παύει παρά να έχει τη μετακίνηση ενός ερωτικού καλέσματος προς το επιθανάτιο άσμα των κύκνων.

Σε αυτό, λοιπόν, το σημείο, ίσως θα μπορούσαμε να προσεγγίσουμε το νόημα που μπορούν να έχουν για την ανθρώπινη υπόσταση οι καταστάσεις εκείνες που βρισκόμαστε δυνάμει απομονωμένοι από τα πάντα, δυνάμει απαλλαγμένοι από τα πάντα, αλλά και δυνάμει παντοδύναμοι, αλλά συγχρόνως και σε απόλυτο κίνδυνο. Τούτο το σημείο θα μας επιτρέψει να εικονογραφήσουμε κάτι που έχει σχέση με το ελληνικό κοινωνικό φαντασιακό, αυτό που χωρίς δυσκολία θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι χαρακτηρίζει μια χώρα με τα χίλια δυο νησιά. Αναφερόμαστε στην ισχύ ως φαντασιακού εναύσματος της

Η Σπιναλόγκα βρίσκεται στα δυτικά της επαρχίας Μιραμπέλου, στη Βόρεια Κρήτη. Μια χερσόνησος, ένας κόλπος και ένα νησί φέρουν αυτό το όνομα. Αν κάποιος αφήσει ελεύθερη τη φαντασία του -χωρίς καν τη βοήθεια χαρτών- να φανταστεί τη χωροταξική κατανομή αυτών των τόπων, θα διαπιστώσει πως, και αυτό χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια, είτε η λατινογενής ονομασία «Σπίνα-Λόγκα», είτε η γεωγραφία της χερσονήσου, του κόλπου ή και της νήσου, εμπεριέχουν πρωτογενείς σεξουαλικούς συμβολισμούς. Σε αυτό, όμως, το σημείο είναι που μας ενδιαφέρει το πώς τυχόν αυτοί οι προφανείς, τουλάχιστον για την κουλτούρα μας, σεξουαλικοί συμβολισμοί εγγράφονται στην πραγματικότητα, είτε στο προσωπικό φαντασιακό κάθε υποκειμένου, είτε πάλι στο συλλογικό φαντασιακό του συγκεκριμένου 20°^u αιώνα, στην περιοχή της Κρήτης. Αυτά τα γενικόλογα έχουν μόνο μια αξία. Είναι ότι σε αυτό ακριβώς το σημείο, με αυτή την ιδιότυπη γεωγραφία και την ακόμη πιο ιδιότυπη ονομασία, οι Νεοέλληνες επέλεξαν να εγκαθιδρύσουν ένα υγειονομικό ίδρυμα, το οποίο, όπως είναι γνωστό, διέθετε μόνον είσοδο. Από το λεπροκομείο της Σπιναλόγκας δεν έβγαινε ποτέ κανένας (τουλάχιστον μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1950, οπότε και καταργήθηκε).

Η νόσος του Χάνσεν, δηλαδή ο όρος που σεμνότυφα αντικατέστησε τον βαρειάς σημασίας όρο της λέπρας, σήμερα πια βρίσκεται ιατρικά και επιδημιολογικά υπό απόλυτο έλεγχο, δεν μεταδίδεται ευρέως και κάθε φορά που υπάρχει μια σχετική διάγνωση διαθέτουμε μια κατάλληλη θεραπεία, έτσι ώστε να τιθασεύσουμε τον ύπουλο βάκιλλό της. Για όσους δεν είναι πια οικείοι με τα της νόσου του Χάνσεν, θα θέλαμε να θυμίσουμε ότι δεν πρόκειται περί μιας οξείας και άμεσα θανατηφόρου νόσου, αλλά για μια χρόνια νόσο φθοράς, δηλαδή οι νεκροί από λέπρα πεθαίνουν από το γεγονός ότι ο βάκιλλος διάβρωσε πλήρως το σύνολο των οργάνων τους και έτσι δεν υπάρχουν πια ιστοί για να υποστηρίξουν τη ζωή και παρ’ όλη την επιθυμία γι’ αυτήν δεν υπάρχει βιολογικό έρεισμα που να την υποστηρίζει. Δε μας είναι, λοιπόν, παράδοξο εάν η Σπιναλόγκα ερέθισε τη δημιουργική φαντασία λογοτεχνών και κατ’ αρχήν αναφερόμαστε στο έργο του θέμου Κορνάρου, Σπιναλόγκα, με υπότιτλο Ad vitam.^A Είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον να τονίσουμε ότι αυτός ο συμπαθής σοσιαλιστής συγγραφέας του μεσοπόλεμου, παίρνει το παράδειγμα της ζωής στη Σπιναλόγκα και τα προβλήματα που θέτει εκεί η κοινή ζωή αλλά και η επιβίωση, για να δώσει στην ουσία ένα αισιόδοξο μήνυμα του τι παραδείγματος χάρη μπορεί να σημαίνει η αγάπη για τη ζωή. Έχει κανένας την εντύπωση ότι πρόκειται για μια αντιμετώπιση της αρρώστιας και του θανάτου μέσα από το αισιόδοξο μήνυμα μιας ενόρμησης ζωής, όπως θα έλεγαν οι ψυχαναλυτές, ή τέλος πάντων ενός σημαντικού μηνύματος που θυμίζει χωρίς καμία αμφιβολία ένα άλλο νησί, την insula of utopia του More. Ως εάν σε αυτή τη διάταξη χώρων και καταστάσεων που είναι ένα νησί, εκεί και μόνον εκεί, μπορεί να υλοποιηθούν τα πιο άπιαστα όνειρα των ανθρώπων ή ακόμη εκεί να εξατμιστούν όλες τους οι ελπίδες για μια αιώνια ζωή. Άλλωστε, όπως μας δόθηκε ευκαιρία να καταγράψουμε εδώ και πολύ καιρό, πάνω σε έναν άλλο νεολογισμό, την ουτοπία, το ου-τόπος, το πουθενά, είναι το νησί στο οποίο ο εγκυκλοπαιδιστής More κατασκεύασε τον τόπο όπου θα μπορούσε να βρει καταφύγιο η ψευδαίσθηση του ανθρώπου ότι πράγματι μπορεί να υπάρξει κάποτε μια κοινωνία ή ένας χρόνος που θα υλοποιηθούν και τα πιο τρελά όνειρα του Ανθρώπου.

Η συστηματική χρήση του στερητικού άλφα, είτε για την πόλη φάντασμα-πρωτεύουσα της ουτοπίας Α-μαυρώτη, του Ά-νυδρι ως ποταμού χωρίς νερό ή του Ά-δημου πρίγκηπα χωρίς λαό, παραπέμπει κατευθείαν στη χρήση του ίδιου στερητικού άλφα από τον Freud στον ορισμό του Α-συνειδήτου, σε αυτή την αλλοτρίωση χωρίς ταυτότητα ή αυτή την ταυτοποίηση μέσα από την άρνηση. Η ψυχανάλυση, που κατά πολλούς ονομάζεται η «επιστήμη του ασυνειδήτου», είναι ακριβώς και πιθανόν εκείνη η ουτοπική προσπάθεια του ανθρώπου να τιθασεύσει και να απελευθερωθεί από το σκοτεινό πεδίο του αγνώστου, από την δουλεία των παθών του. Με λυρική κάπως διάθεση, θα μπορούσαμε ακριβώς να πούμε ότι η πορεία από την παραγνώριση στην αναγνώριση, επιδίωξη και σκοπός κάθε κλινικής ψυχαναλυτικής διεργασίας, είναι εκείνη η προσπάθεια και ψευδαίσθηση να περπατήσει κάθε ανθρώπινο υποκείμενο πάνω στο« της λίμνης» για να απελευθερωθεί από την απομόνωση της νησιωτικής ψυχής του.⁵

Θα ήταν σχεδόν κοινότυπο να υπενθυμίζαμε πως τα νησιά, και ιδιαίτερα τα μικρά και βραχώδη, ήταν ο κατ’ επιλογήν τόπος εξορίας και αποκλεισμού από πάντα. Οι επιφανειακοί σχετικά συνειρμοί με το Αλκατράζ του Κόλπου του Αγίου Φραγκίσκου ή του κάστρου του Ιφ στον κόλπο της Μασσαλίας, δεν επαρκούν για να δηλώσουν αυτό που κάθε εξουσία προσπάθησε να δηλώσει με την κατασκευή φυλακών υψίστης ασφαλείας σε αυτούς τους τόπους. Το «ποτέ κανένας δεν δραπέτευσε» από το Αλκατράζ ή από το κάστρο του Ιφ, δεν είναι επαρκές για να μας επιτρέψει την κατανόηση της απομόνωσης και της μη δυνατότητας απόδρασης από μια νησιωτική συνθήκη. Ούτε άλλωστε είναι επαρκής μια εντόπια, αλλά βαθύτατης σημασίας συνειρμική αναφορά στους τόπους απομόνωσης και εξορίας των ποικίλων εξοριών στη νησιωτική Ελλάδα. Έτυχε κάποτε, κατά τη διάρκεια της επαγγελματικής μας δραστηριότητας, να γνωρίσουμε χωροφύλακα που ως αποστολή του είχε τη φύλαξη γνωστού πολιτικού κατά τη διάρκεια της εξορίας του σε νησί. Όπως μου περιέγραφε ο φύλακας του εν λόγω πολιτικού, η στρατηγική προετοιμασίας για τη δραπέτευση του εν λόγω πολιτικού ήταν ακριβώς η δημιουργία κλίματος εμπιστοσύνης και οικειότητας με τον φύλακα-χωροφύλακα. Στο αποκορύφωμα της οικειότητας αυτής ο εν λόγω πολιτικός δραπέτευσε με το ίδιο ακριβώς σκηνικό που ελπίζουμε όλοι, αλλά σε μια άλλη διαμάχη, να δραπετεύσουμε κάποτε από το θάνατο.⁶

Εάν, λοιπόν, η νήσος Σπιναλόγκα υπήρξε πρόκληση για τον συμπαθή Θέμο Κορνάρο, την ίδια εκείνη δεκαετία του 1930, ένας άλλος, εντελώς άλλης καταγωγής, συγγραφέας, ο Γουλιέλμος Άμποτ, φτιάχνει ένα fresco περί της ζωής και των προβλημάτων των ανθρώπων αναπτύσσοντας τον προβληματισμό του και το ταλέντο του σχετικά με τη δυναμική της ζωής στην ίδια αυτή Σπιναλόγκα, όπου εξελίσσεται το μυθιστόρημά του Γη και Νερό.⁷ Η ιδιοτυπία της φθοροποιού και παραμορφωτικής νόσου του Χάνσεν, όπως ήδη υπογραμμίσαμε, συνιστά μια από τις πιο αδιαφιλονίκητες πορείες χωρίς επιστροφή της ανθρώπινης δυστυχίας. Και ακριβώς για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε το τι ισχυρές προεκτάσεις μπορεί να έχει το νησιωτικό φαντασιακό, όπως εδώ στην περίπτωσή μας το λεπροκομείο της Σπιναλόγκα, θα θέλαμε να υπογραμμίσουμε ότι, μετά το ανθρωπιστικό κλείσιμο του ιδρύματος στην κρητική αυτή νήσο, ο νησιωτισμός της δυστυχίας μεταφέρθηκε αυτούσιος από κει στο Νοσοκομείο των Λοιμωδών Νόσων, στην Αγία Βαρβάρα του Αιγάλεω στη Δυτική Αττική, που -όπως όλος ο κόσμος ξέρει- ο τόπος αυτός δεν περιβρέχεται από νερό. Για να τονιστεί, μάλιστα, η ψυχική αυτή νησιωτοσύνη, θα θέλαμε να υπογραμμίσουμε ότι η «νήσος» των λοιμωδών νόσων γειτνιάζει με τη «νήσο» της τρέλας, των ψυχικών νόσων που είναι το Νοσοκομείο Δρομοκαϊτειο. Και να, λοιπόν, που αυτό που ονομάζαμε κοινωνικό φαντασιακό έρχεται και συντονίζεται με τα τυχόν προσωπικά βιώματα.⁸ Όσοι από μας, κυρίως από εκπαιδευτικές υποχρεώσεις, συχνάζαμε σε κείνες τις δεκαετίες του 1950 και 1960 στις ποικίλες «νήσους» μέσα στην Αττική, που πότε ονομαζόντουσαν Αγία Βαρβάρα, πότε Δαφνί και πότε Σωτηρία, γνωρίζουμε -αλλά αυτό μέσα στο πετσί μας- ότι εκείνες οι μετακινήσεις υπήρξαν εξίσου επώδυνες και εξίσου ελκυστικές με τις φαντασιώσεις για τις μετακινήσεις στην άγονη γραμμή των χιλιάδων ελληνικών νησιών. Θα παρατηρεί ο αναγνώστης ότι οι λέξεις φτωχαίνουν όταν καλούμαστε να περιγράφουμε ακριβώς εκείνη τη δύσκολη πλοήγηση μεταξύ ζωής και θανάτου, που είναι η προσέγγιση των πραγματικά ή φαντασιωσικά ανίατων νόσων. Η δε ιδιοτυπία της νόσου του Χάνσεν, που εθεωρείτο τότε ανίατος και χρονιά, βρισκόταν στο γεγονός ότι η μόλυνση από το βάκιλλο της λέπρας είχε και έχει χρόνο επώασης μέχρι και 40 χρόνια! Αυτή η εξωγενής πλην όμως εσωτερική δυνάμει φθορά συνιστά το βαθύτατο χαρακτηριστικό αυτής της τόσο ευφάνταστης νόσου. Όποιος έτυχε, για λόγους επαγγελματικούς ή για λόγους καταγωγής, να βρεθεί αποκλεισμένος για κάποιο καιρό σε κάποιο νησί, γνωρίζει βιωματικά και ουσιαστικά το τι μπορεί να σημαίνει «μου-είναι-αδύνατον-και-είμαι-αδύναμος-να-κάνω-κάτι-για-να-φύγω- από-αυτό-το-νησί-που-η-μοίρα-με-έχει-ρίξει». Για αυτή τη μοίρα ακριβώς μπορούμε έτσι και μιλάμε, μέσα δηλαδή από το πώς εξελίσσεται η ζωή του ήρωα στο μυθιστόρημα της Ρέας Γαλανάκη, Ο βίος του Ισμαήλ ΦερίκΠασά, με υπότιτλο Spina Nel Cuore (di Venezia),⁹ που σημαίνει αγκάθι στην καρδιά της Βενετίας και που προέρχεται από βενετσιάτικο χειρόγραφο του 13^ου αιώνα και αναφέρεται στο οροπέδιο του Λασιθίου. Αυτή την κατανόηση προτείνουμε εδώ και το οροπέδιο του Λασιθίου και φυσικά η νήσος Κρήτη, στη μυθοπλασία της Ρέας Γαλανάκη, παίζουν ακριβώς αυτόν τον αμφίσημο ρόλο που πάσα νησιωτική αναφορά παίζει, δηλαδή η νήσος είναι ο (ου)τόπος, όπου συντελείται η συνεχής επάνοδος του απωθημένου, απ’ όπου προέρχονται πλείστα νοήματα από το αρχιπέλαγος του ασυνείδητου στο πεδίο του οποίου παίζεται αιώνια το παιχνίδι της ζωής και του θανάτου.

10 Μαΐου 2003