Είναι γνωστό το ενδιαφέρον του περιοδικού Σύναψή για ζητήματα που αφορούν στην ιστορία της Ψυχιατρικής και την κοινωνική της απεικόνιση. Ήδη στο τεύχος 3 (2006) δημοσιεύτηκαν ένα παλιό ανέκδοτο κείμενο του Π. Ζη, που είχε γράψει το 1942 για την κατάσταση του Ψ. Ν. Κέρκυρας στον πόλεμο και την κατοχή, καθώς και η σύγχρονη έρευνα του Κ. Κογιόπουλου για την περίθαλψη των ψυχικά ασθενών στα Δωδεκάνησα, τα χρόνια της ιταλικής κατοχής.

Πρόσφατα, ο δεύτερος εξ ημών απέκτησε μια σειρά από χειρόγραφα ή πολυγραφημένα ντοκουμέντα της κατοχής και του εμφυλίου, ανάμεσα στα οποία και ένα πολυγραφημένο δίφυλλο, με τον τίτλο «ΙατρικόςΑγών», αρ. φύλλου 7 και ημερομηνία 26 Σεπτεμβρίου 1942. Το έντυπο εκφράζει τις θέσεις του «Εθνικού Μετώπου Υγειονομικών». Οι σύντομες ειδήσεις αφορούν σε μία απεργία υγειονομικών, την καταγγελία της προσπάθειας να σταλούν γιατροί για να εργαστούν στην Γερμανία, την καταγγελία της ίδρυσης αστυνομικού σταθμού μέσα στο Εθνικό Πανεπιστήμιο, που θα τελούσε υπό την εποπτεία του προέδρου του «εποπτικού συμβουλίου», καθηγητού Γ. Σακελλαρίου κ.α. Μια από τις ειδήσεις συγκέντρωσε ιδιαίτερα την προσοχή μας και την αναδημοσιεύουμε αυτούσια.

Η περισυλλογή των παιδιών

Η άθλια κυβέρνησις αδιάφορη εμπρός στο δράμα ολόκληρου του Λαού, μένει εξ’ ίσου αδιάφορη και ασυγκίνητη και από το δράμα το παιδικό. Μια σκιώδης κίνησις για να ξεγελιέται ο κόσμος. Μιλά κάθε τόσο με διαφήμισι στις εφημερίδες, για τηνίδρυσι νέων παιδικών συσσιτίων κ.λπ. Το αποκορύφωμα όμως ολόκληρης της κυβερνητικής προσπάθειας βρίσκεται στη λεγομένη «Περισυλλογή των παιδιών». Η περίφημη «κλούβα», ξεχασμένη προς στιγμήν αφού το βασικό τους θήραμα, τα σκυλιά, φαγώθηκαν από το Λαό (είναι το μοναδικό είδος που δεν τους πήραν οι κατακτητές), και το άλλο το συμπληρωματικό, οι«αλητόπαιδες», δόθηκαν ως πρώτο θύμα στη τραγική πορεία των νεκρών, η απαίσια αυτή κλούβα βγήκε πάλι στη μακάβρια πομπή της. Με όλες τις δυνατές προφυλάξεις για να μην γίνεται αντιληπτό από τον κόσμο, προ παντός δε τις βραδυνές ώρες, τα φτωχά παιδάκια μαζεύονται από τους αστυφύλακες και με το καλό ή με τη βία ρίχνονται στη κλούβα. Και μόλις η απαίσια αυτή νεκροφόρα γεμίσει, παίρνει ένα δρόμο που χάνεται μέσα στο μυστήριο των κυβερνητικών απαγορεύσεων. Τα παιδιά μεταφέρονται στο αίσχος του Δημόσιου Ψυχιατρείου, στο απαίσιο αυτόχωνευτήρι που πρώτο από τα πρώτα «Δημόσια Ιδρύματα» τροφοδότησε τα σκουλήκια του νεκροταφείου κατά τον περασμένο χειμώνα, με όλους τους 2500 ασθενείς του και με όσους είχαν την κακή τύχη να μπουν εν τω μεταξύ. Και εκεί, μέσα στους πανύψηλους τοίχους του Φρενοκομείου με τις σιδερένιες πόρτες και τα καγκελόφρακτα παράθυρα, τα δυστυχισμένα παιδάκια της φτωχολογιάς παίρνουν το πρώτο βάπτισμα της ζωής που τα περιμένει. Στη γενική αθλιότητα που κυριαρχεί εκεί μέσα προστίθεται σήμερα η αφάνταστη πείνα μαζί με τους σαδιστικούς περιορισμούς του έμπιστου φίίΊου του Λογοθ ετόπουΠ ου, Δ/ντου Γεράσιμου Λοβέρδ ου, του τρεάο-Γεράσιμου, όπως τον αποκαάούν. είναι βέβαιον ότι όσα δεν θερίσουν οι εντερίτιδες, ακόμη και τα πιο γερά, αρχίζουν σε ίΊίγο να παρουσιάζουν τα «Θανατερά Οιδήματα». Οπωσδήποτε αργά ή γρήγορα, με την ίδια πάΠι κΠούβα, τα παιδιά μεταφέρονται στους σιδηροδρομικούς σταθμούς για να φορτωθούν στο τελευταίο βαγόνι που θα ευδοκήσουν να τους παραχωρήσουν οι καταχτητές και φθάσουν επιτέάους σε κάποια επαρχιακή Πρωτεύουσα.

Από εκεί και πέρα χάνονται πλέον εντελώς τα ίχνη τους. Πότε θα γυρίσουν είναι άγνωστο σήμερα και ούτε ποτέ θα είναι δυνατόν να εξακριβωθή. Αυτό λέγεται «κυβερνητική μέριμνα» αυτή είναι η περίφημη «Περισυλλογή των Παιδιών».

Γνωρίζουμε, ότι η αντίσταση φούντωσε γύρω από την προσπάθεια εξεύρεσης τροφής και επιβίωσης του αθηναϊκού λαού, μέσα από επίσημους ή αυτοσχέδιους φορείς. Η αντιστασιακή αυτή δυναμική, συχνά υπερκέρασε τα αναιμικά μέτρα των κατοχικών αρχών και δεν μπορούσε να γίνει διαφορετικά καθώς η υπολειτουργία των θεσμών ήταν μέσα στις προθέσεις των κατακτητών.

Δεν γνωρίζουμε ποια ακριβώς μέτρα μπορεί να πάρθηκαν για την «περισυλλογή των αλητόπαιδων», τις ακριβείς διαστάσεις και την αποτελεσματικότητά τους, μέσα στο θανάσιμο χάος των πρώτων δύο χρόνων της κατοχής. Αντίθετα, έχουμε πληροφορίες για την τραγική κατάσταση των εγκλείστων στα ψυχιατρεία και τους αθρόους θανάτους από την πείνα σε αυτά, χωρίς να έχει υπάρξει μια συνολική, μεταπολεμική καταγραφή των θανάτων και των αιτίων τους.

Στοιχεία για την κατοχική θνησιμότητα σε τρία ψυχιατρεία

Στο Ψυχιατρείο της Κέρκυρας, ο τότε διευθυντής, Π. Ζης, σε κείμενο με ημερομηνία 12/4/1942, αναφέρει ότι καθ’ όλο το 1941 νοσηλεύτηκαν 653 και απεβίωσαν 287 ασθενείς (ποσοστό θνησιμότητας 44%). Αποδίδει αυτή την εξαιρετικά αυξημένη θνησιμότητα στον υποσιτισμό των ασθενών, οι οποίοι, σε αντίθεση με το γενικό πληθυσμό, δεν μπορούσαν να εξασφαλίσουν συμπληρωματική τροφή. Συγκριτικά αναφέρει ότι κατά την δεκαετία 1931-40 η θνησιμότητα στο Ψυχιατρείο ήταν 6,3 %, υπερπενταπλάσια της θνησιμότητας της πόλης της Κέρκυρας.

Στην Αθήνα, σύμφωνα με τον πίνακα του Κ. Δήμησσα (Σκούρας και συν., 1947), βλέπουμε ότι ενώ για το 1940, ο λόγος γεννήσεων προς θανάτους ήταν 15.3 / 12 ανά 1000 κατοίκους, το 1941 έπεσε σε 12.5 / 25.8, κατέρρευσε σε 9.6 / 39.3 το 1942, για να «ομαλοποιηθεί», σταδιακά, σε 15 /11.8, το 1943 ,σε 21.3 /15.8, το 1944, και σε 22.7 /15.1, το 1945.

Σε ό,τι αφορά στο «Δρομοκαΐτειο», στο βιβλίο της Μ. Φαφαλιού (1995) συναντούμε τη μαρτυρία ενός φύλακα, που αναφέρει ότι στη μονάδα του, μέσα σε έξι μήνες, το 1941-42, από τους 90 ασθενείς έμειναν 20-25 (μαρτυρία α’). Επίσης, σύμφωνα με τη μαρτυρία άλλου φύλακα, μέχρι τον Οκτώβρη του 1942 είχαν κλείσει τρία τμήματα, γεγονός που αντιστοιχούσε σε τουλάχιστον 200 θανάτους. Αναφέρει ότι από το προσωπικό δεν υπήρχαν θύματα και η φράση που ακολουθεί, ότι «όποιος είχε ένα κοστούμι ή άλλο ρούχο το πουλούσε για λίγο φαγητό», πιθανότατα αιτιολογεί την καλύτερη τύχη του προσωπικού, κατ’ αντίθεση προς τους ασθενείς που είχαν μόνο το ελάχιστο συσσίτιο του νοσοκομείου (μαρτυρία β’). Στο ίδιο βιβλίο, ανατυπώνεταί, Ο «ΠίναξA’, Εμφαίνων τα αίτια θανάτου κατά το έτος 1941», όπου αναγράφεται ότι, περίπου, το 60% του συνόλου των θανάτων (179 στους 290) συνδεόταν άμεσα με τον υποσιτισμό και, όπως μπορούμε να υποθέσουμε, συνδεόταν έμμεσα με αυτόν ένα ακόμα σημαντικό ποσοστό από τις άλλες αιτίες θανάτου (π.χ. φυματίωση ή χρόνιο εντερικό κατάρρου).

Στο Δημόσιο Ψυχιατρείο της Αθήνας (νυν Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής), περίπου οι μισοί ασθενείς πέθαναν από την πείνα, τον χειμώνα του1941-42, σύμφωνα με την μαρτυρία του Ξ. Σγουρού (1994). Ο συγγραφέας αυτός αναφέρεται συχνά στη μαρτυρία του Κ. Φιλανδριανού (1977), τότε διευθυντή κλινικής. Περιγράφεται η μεγάλη μείωση του προσωπικού, η παρουσία, ολόγυρα, του στρατού των κατακτητών και η τρομακτική πείνα. Το χειμώνα του 1941- 42, από 2000 ασθενείς έμειναν λιγότεροι από τους μισούς, αλλά οι θάνατοι ήταν πολλοί περισσότεροι, καθώς δεν ελαττώθηκαν οι εισαγωγές. Οι κάτοικοι του λεκανοπεδίου και των γειτονικών περιοχών προσπαθούσαν προφανώς, να «βολέψουν» τους αρρώστους τους μέσα στα ψυχιατρεία, όπου, δυστυχώς, η θνησιμότητα ήταν εξαιρετικά αυξημένη. Για τον διοικητικό διευθυντή Γ. Λοβέρδο (διορίστηκε την 1/8/1941, από την κυβέρνηση Λογοθετόπουλου και παύτηκε αμέσως μόλις αυτή έπεσε, στα μέσα του 1943) αναφέρει, ότι «αποδείχτηκε ακατάλληλος για την εποχή εκείνη, επιζήμιος κΓ ίσως, μπορεί να πει κανείς, μοιραίος για το ίδρυμα». Επίσης, ότι το προσωπικό υπέφερε πολύ, μαζί με τους αρρώστους, αλλά υπήρξαν και μέλη του που νοιάστηκαν μόνο για την επιβίωσή τους.

Ο Κ. Φιλανδριανός επιβεβαιώνει λοιπόν τις πληροφορίες του «Ιατρικού Αγώνα», για το διευθυντή και τις τραγικές συνθήκες στο ίδρυμα. Η πληροφορία για την αμείωτη συνέχιση των εισαγωγών, πιθανόν να περιλαμβάνει και τις αφίξεις των παιδιών του δρόμου, με την κλούβα του μπόγια. Μέσα στο μακάβριο σκηνικό των κατοχικών ψυχιατρείων και της εφιαλτικής θνησιμότητας των αρρώστων, η είδηση του « Αγώνα» δεν ηχεί παράφωνα. Ωστόσο, είναι εξίσου βέβαιο, ότι θα χρειαστεί παραπάνω έρευνα για να στοιχειοθετήσουμε αυτή την καταγγελία των μαχόμενων ιατρών της κατοχής και ακόμα περισσότερο για να βρούμε τα ίχνη αυτών των παιδιών, μετά την μεταφορά τους σε επαρχιακές πόλεις.