Μπορεί η υγεία να βλάπτει σοβαρά την …υγεία; Μπορεί, διατείνεται ο Michael Fitzpatrick, ένας γενικός γιατρός του βρετανικού Εθνικού Συστήματος Υγείας που, με τη μαχητική του αρθρογραφία, θίγει από δεκαετίας τα προβλήματα της προληπτικής ιατρικής και των πολιτικών υγείας. Το οξύμωρο της διατύπωσης που χρησιμοποιώ εδώ για να αποδώσω τη σκέψη του μπορεί να φαντάζει σχηματικό και προκλητικό –όσο τουλάχιστον και ο τίτλος του ρηξικέλευθου βιβλίου του–, αλλά δεν απέχει και πολύ από τα συμπεράσματα που εξάγει διερευνώντας ένα σύγχρονο κυνήγι μαγισσών: την καταναγκαστική διατύπωση και επιτακτική εφαρμογή κανόνων υγειονομικής αποστείρωσης που επιβάλλει το σύγχρονο πατερναλιστικό κράτος για να εισπράξει, όχι ακριβώς τη πολυπόθητη υγεία, αλλά τον γενικευμένο πανικό. Πρόκειται για το αποτέλεσμα, λέει, της «παρακμής της κοινωνικής αλληλεγγύης» της «προηγούμενης δεκαετίας» που επιβεβαιώνει το «θάνατο της πολιτικής». Δύο οι πρωταγωνιστές: α) η απόλυτα τεχνοκρατικοποιημένη ιατρική που σύρεται σ’ αυτόν τον άπελπι αγώνα ενός κράτους που προσπαθεί να «ξαναποκτήσει νομιμότητα και κύρος», β) η πολυδιασπασμένη κοινωνία που καταναλώνει άκριτα τα ποικίλα εφιαλτικά σενάρια που της σερβίρουν. Αποτέλεσμα, η εξώθηση περιδεών «αποξενωμένων» ατόμων στην, πάση θυσία, αναζήτηση εξωπραγματικών προτύπων υγείας. Να σημειώσω ότι, ήδη από το 1999, επισημαίνοντας το φαινόμενο της «ιατρικοποίησης της καθημερινής ζωής» [Βλ. Goodwin JS. Geriatrics and the limits of modern medicine. N Engl J Med 1999, 140:1283-1285].

Τα σύγχρονα παραδείγματα του Fitzpatrick υπεραφθονούν: ανάμεσά τους η «υστερική» αντιμετώπιση του καπνίσματος, του λίπους, της σεξουαλικότητας, καθώς και η ευρεία κατανάλωση των life style φαρμάκων ή πρακτικών. Αυτά είναι τα σημαντικότερα, κατά τη γνώμη μου, γενικά συμπεράσματά του, αν προσπεράσει κανείς τις εξειδικευμένες [και ενίοτε υπερ-«βολικές»1 αποστροφές του εναντίον πολύ γνωστών και διαδεδομένων σήμερα προληπτικών πρακτικών, που ο μη ειδικός αναγνώστης θα παρακολουθεί απλώς, αδύναμος να κρίνει τις, ούτως ή άλλως, αναμενόμενες στο χώρο της επιστήμης διχογνωμίες.

Αιρετική η συγκεκριμένη «σκέψη» -δικαίως φιλοξενείται στη σειρά Αιρετική Σκέψη των εκδόσεων Πολύτροπο- πλην όμως η εμβέλειά της περιορίζεται στις χώρες μιας ορθόδοξης κοινωνικο-οικονομικής ανάπτυξης και ιατρικής πρακτικής. Ένα βιβλίο για τη νευρογενή ανορεξία δεν θα είχε, φυσικά, θέση σε μια τριτοκοσμική χώρα που τη θερίζει η πείνα και η αρρώστια. Δείγμα των καιρών, λοιπόν, οι παρατηρήσεις του Fitz-patrick, απόρροια του συγκεκριμένου τρόπου ανάπτυξης που προσδιορίζει σε γενικές γραμμές τη σύγχρονη δυτική μας κοινωνία, όσο κι αν θάλλουν μέσα της διάσπαρτοι «τριτοκοσμικοί» θύλακες, που εμφανώς πλέον οξύνουν τις ενυπάρχουσες αντιθέσεις.

Έναυσμα, η προφανής ανάγκη να προσδιοριστεί με επάρκεια η έννοια της υγείας, εννοώ τη φροντίδα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας να δείξει, από το 1946, ότι υγεία δε σημαίνει απλά και μόνο απουσία νόσου ή αναπηρίας, αλλά «πλήρη σωματική, ψυχική και κοινωνική ευεξία». Ο ορισμός απεδείχθη προβληματικός στην επάρκειά του: ευκολονόητη η σωματική ευεξία, δυσκολονόητη η του ψυχισμού, με πολλά ερωτηματικά η κοινωνική. Στις συνθήκες ενός απόλυτου ιατρικού τεχνοκρατισμού, που παραμελούσε επιδεικτικά την υποκειμενικότητα του αρρώστου, οι σχετικές ανεπάρκειες αναδείχθηκαν και έγιναν ορατές ακόμα και δια γυμνού οφθαλμού. Διότι το νόημα της υγείας γλιστρά εύκολα αν δεν συνυπολογίσουμε και το γεγονός ότι οι στρεσογόνοι, για παράδειγμα, παράγοντες δεν είναι οι ίδιοι για όλα τα άτομα, όπως δεν είναι και οι θετικοί παράγοντες που επιτρέπουν την αντιμετώπισή τους. Διότι τα ερωτήματα πληθαίνουν όταν αναγνωρίσουμε το γεγονός ότι η ιστορία του κάθε υποκειμένου, επομένως και οι κοινωνικές του προσδοκίες, δεν ορίζονται με μια μοναδική ψυχολογική και κοινωνική διαδρομή. Είναι προφανές ότι η διεύρυνση της έννοιας της υγείας δημιούργησε ανεπαισθήτως και τις προϋποθέσεις για τη διολίσθηση της ιατρικής προς μια ιατρική για… υγιείς. Τα παραδείγματα αφθονούν και ο Fitzpatrick τα καταγράφει.

Τα πρόβλημα είναι πιο σύνθετο καθότι ενδογενές. Οι εξωτερικοί παράγοντες απλώς το επιβαρύνουν. Η ιατρική -τέχνη στο σταυροδρόμι πολλών επιστημών, κατά την κλασική διατύπωση του Georges Canguilhem- είναι κλινική πράξη που εκτυλίσσεται μεταξύ αρρώστου και γιατρού, επομένως σχέση που προϋποθέτει, εξ ορισμού, την ηθική. Πώς λοιπόν να αγνοήσουμε τους ενυπάρχοντες αξιακούς παράγοντες; Το γεγονός αυτό, ακολουθώντας πάντα τον Canguilhem, αποκλείει την διατύπωση απόλυτων θετικιστικών προτάσεων για τη υγεία και τη νόσο. Η υγεία δεν είναι γι’ αυτόν ούτε η απόλυτη ευκρασία ούτε κάποιος στατιστικός μέσος όρος. Δύσκολο να συμπυκνώσω εδώ τη σκέψη του. θα δανειστώ μόνο λίγο από τη γραφή του Παναγιώτη Πεφάνη που παρουσίασε τους σχετικούς με τη υγεία προβληματισμούς του Canguilhem σε προηγούμενο τεύχος [Βλ. Σύναψις 2,  χειμώνας   2005,41-51]:

• Ο Canguilhem αναγνωρίζει την εγγενή ικανότητα της ζωντανής ύπαρξης να παρεμβαίνει στη ροή της δικής της ζωής, όχι μόνο διορθώνοντας τις προσωρινές παρεκκλίσεις-σφάλματα, αλλά και κανονιστικά, διαμορφώνοντας τους κανόνες με βάση τους οποίους αυτές χαρακτηρίζονται ως τέτοιες. Στην κατεύθυνση αυτή, το κύριο πρόβλημα που καλείται να επιλύσει είναι να διαμορφώσει ένα ενιαίο πλαίσιο ορισμών για τις βασικές της έννοιες το οποίο να ενσωματώνει την πολωτική διάκριση ανάμεσα στη βιολογική κανονικότητα και την ανθρώπινη αίσθηση φυσιολογικής ισορροπίας. Κατά συνέπεια, «ο ορισμός της υγείας πρέπει να είναι τέτοιος ώστε α) να έχει νόημα στο επίπεδο του ατόμου και β) να είναι σε πλήρη συμφωνία με τη βιολογική αντίληψη του ανθρώπου ως ζωντανής ύπαρξης». Διατυπώνοντας με αυτές τις προδιαγραφές το δικό του ορισμό για την υγεία, ο Canguilhem αισθάνεται πως πρέπει να αποδώσει σε αυτόν το δυναμικό, και μάλιστα πολωτικό, χαρακτήρα της σχέσης κάθε ανθρώπου με το περιβάλλον TOU: «υγεία είναι ένα περιθώριο ανοχής στις αστάθειες του περιβάθθο αυτό που χαρακτηρίζει την υγεία είναι η δυνατότητα υπέρβασης του κανόνα που ορίζει το στιγμιαία κανονικό, η δυνατότητα ανοχής παραβιάσεων του συνήθους κανόνα και καθιέρωσης νέων κανόνων σε νέες καταστάσεις […] το να είσαι σε καάή υγεία σημαίνει να είσαι ικανός να αρρωστήσεις και να αναρρώσεις, είναι μια βιοίΐογική ποήυτέθεια».

Ανάγκη, λοιπόν, να δούμε το σώμα «διαφορετικά», ανάγκη να επαναλάβω εδώ την κατακλείδα του προλογικού μου σημειώματος με το οποίο εγκαινίαζα, τον Ιούνιο του 2006, i [Β suppl. 4α, χειμώνας 2006-7] που είχαν ως θέμα «το σώμα στην ψυχιατρική»;

• «Το σώμα δεν είναι μόνο ένας βιολογικός οργανισμός, είναι και υποκειμενική εμπειρία, ενταγμένη στη φύση και την κοινωνία, που επιτρέπει την αποκάλυψη της δύναμης, επιβάλλοντας ταυτόχρονα την αναγνώριση της αδυναμίας. Ένας τόπος, δηλαδή, ηδονής και οδύνης, ζωής και θανάτου. Πώς λοιπόν να μιλήσει κανείς για το σώμα, αναρωτιόταν πριν από 30 χρόνια ένας γάλλος συνάδελφος, χωρίς να φωτίσει τις δύο αυτές πλευρές: την προμηθεϊκή δύναμη δημιουργικότητας και επιθυμίας από τη μια, την τραγική ευθραυστότητα και φθαρτότητα από την άλλη;»