Ο Τέννεσσι Ουίλλιαμς γεννήθηκε στις 26 Μαρτίου 1911, σε μια μικρή κωμόπολη του Μισσισσιπή, το Κολόμπους. Η μητέρα του, Εντουίνα, περιγράφεται σαν μια σκληρή γυναίκα παθιασμένη με φαντασιώσεις για την αριστοκρατία του Νότου, στην οποία λαχταρούσε να ανήκει και ο πατέρας του, Κορνήλιος Ουίλλιαμς ήταν ένας έμπορος παπουτσιών, υπάλληλος σε μια μεγάλη υποδηματοποιία που τον ανάγκαζε να ταξιδεύει διαρκώς για τις ανάγκες της δουλειάς. Πέρα από την απουσία του όμως, περιγράφεται σαν ένας άνθρωπος βίαιος και απόμακρος που είχε μια σαφή προτίμηση στον νεότερο αδελφό του Τέννεσσι, τον Ντέηκιν, με τον οποίο ο συγγραφέας δεν είχε ποτέ ιδιαίτερες σχέσεις. Αντίθετα, ο Τέννεσσι ήταν ιδιαίτερα δεμένος με την μεγαλύτερη αδελφή του, Ρόουζ, μια γυναίκα που πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της σε ψυχιατρικά άσυλα.

Χαρακτήρας κλειστός και ιδιαίτερα, ίσως οδυνηρά, συνεσταλμένος, ο φιλάσθενος Ουίλλιαμς, κατέφευγε στη γραφή και το αλκοόλ για να αντέξει την επαφή του με τον κόσμο και παρόλο που πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ενήλικης ζωής του στη Νέα Υόρκη, όλα του τα έργα ουσιαστικά αναφέρονται στην ζωή του στον Αμερικανικό Νότο. Ο Ντέηβιντ Μάμετ έχει χαρακτηρίσει τον Ουίλλιαμς ως τον μεγαλύτερο δραματικό ποιητή της Αμερικής. Το ρεπερτόριο του Ουίλλιαμς αριθμεί περί τα 30 θεατρικά έργα, πολλά μονόπρακτα, δύο τόμους με ποιήματα και πέντε τόμους δοκιμίων και διηγημάτων. Κέρδισε δύο φορές το βραβείο Πούλιτζερ (για το Λεωφορείο ο Πόθος, το 1947 και για τη Λυσσασμένη Γάτα, το 1955), καθώς και άλλα σημαντικά λογοτεχνικά και θεατρικά βραβεία. Πολλά στοιχεία από την αυτοβιογραφία του βρίσκονται ενσωματωμένα στα έργα του και ίσως ο Γυάλινος κόσμος να αποτελεί το έργο όπου περιγράφονται με τη μεγαλύτερη πιστότητα οι σχέσεις ανάμεσα στην οικογένειά του. Σήμερα όμως, ήθελα να ασχοληθούμε με ένα άλλο έργο του, το Ξαφνικά πέρυσι το καλοκαίρι, που αναφέρεται σε μια από τις πιο αμφιλεγόμενες θεραπείες της ψυχιατρικής, τη λοβοτομή και να δείξω τον τρόπο που η προσωπική ιστορία του Ουίλλιαμς, αλλά και η κοινωνικοπολιτική του τοποθέτηση διασταυρώνονται με την διαδρομή, αλλά και τη χρήση αυτής της θεραπείας στην ιστορία της ψυχιατρικής.

Στο Ξαφνικά πέρσι το καλοκαίρι, η Κάθριν, μια νέα γυναίκα, τρελαίνεται όταν γίνεται αυτόπτης μάρτυρας του θανάτου, κάτω από τρομαχτικές συνθήκες, του ξαδέλφου της, Σεμπάστιαν, κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού τους στην Ευρώπη. Η μητέρα του Σεμπάστιαν, η πλούσια χήρα Βιολέτα Βέναμπλ, προσπαθεί να συσκοτίσει την αλήθεια για τις συνθήκες θανάτου του γιου της, αφού σχετίζονται με την ομοφυλοφιλία του, καθώς εκείνη θέλει να θυμούνται τον γιο της σαν έναν αγνό ποιητή. Φέρνει έναν ψυχίατρο, τον Δρα Κρούκοβιτς και προσπαθεί να τον πείσει, με αντίτιμο μια μεγάλη χορηγία για την έρευνά του, να υποβάλλει την Κάθριν σε λοβοτομή για να σωπάσει.*

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        (Σπρώχνει την πολυθρόνα της στο κέντρο της σκηνής). Κυρία Βέναμπλ… συγχωρήστε με για το θάρρος αλλά ο γιος σας τι είδους ζωή έκανε;

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ      Χα! Χα! Την περίμενα την ερώτηση σας. Αργά ή γρήγορα θα με ρωτούσατε.

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        Πώς είστε τόσο σίγουρη;

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ      Ξέρω πολύ καλά τα αίσχη που διαδίδει αυτή η μικρή για το γιο μου. Ήρθαν και μου τα είπανε. Συκοφαντίες βρωμερές που προσβάλλουν την αρτιότητα του χαρακτήρα του και σπιλώνουν την εικόνα και την ηθική του… Και βέβαια… εκείνος δεν ζει για να αντιδράσει και να υπερασπιστεί τον εαυτό του.

                              Εγώ όμως ζω και θα τον υπερασπίσω.

                              Ο γιος μου ήταν καθαρός και αγνός γιατρέ. Όμορφος και ξεχωριστός. Και αυτό ο κόσμος δεν το συγχωρεί. Έτσι δεχόταν άπειρες και αήθεις επιθέσεις. Αλλά παρ’ όλα αυτά κατάφερε να μείνει αγνός.

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        Καταλαβαίνω τι εννοείτε.

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ      Και πείθεστε, έτσι δεν είναι; Πείτε μου ότι πείθεστε!

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        Βεβαίως αλλά…

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ      Αλλά τι;

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        Πόσο χρονών ήταν ο γιος σας το περασμένο καλοκαίρι;

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ      Ο χρόνος είναι για να τον ζεις γιατρέ όχι για να τον μετράς. Εμείς δεν μετρούσαμε ποτέ τα χρόνια.

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        Σύμφωνοι αλλά…

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ       Παρ’ όλα αυτά ήταν… σαράντα.

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        Σαράντα!; Και στα σαράντα του χρόνια… ζούσε… ασκητικά;

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ      Απολύτως. Και αν αυτό δυσκολεύεστε να το καταλάβετε σας λέω ότι ο Σεμπάστιαν ήταν ταγμένος στην αγνότητα. Μπορεί να ακούγεται ματαιόδοξο αλλά είναι αλήθεια: Εγώ ήμουνα το μοναδικό πρόσωπο που κάλυπτε τις ανάγκες του… σε σχέση με τον κόσμο. Πάντα ο Σεμπάστιαν κατέληγε να διώχνει τους φίλους γιατί η συμπεριφορά τους απέναντι του δεν ήταν… η πρέπουσα… θέλω να πω ότι δεν ήταν…

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        Αγνή…

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ      …Τουλάχιστον όσο εκείνος απαιτούσε. Αντίθετα εγώ και εκείνος ήμασταν ένα…. πολύ ταιριαστό ζευγάρι. «Η Βιολέτα και ο Σεμπάστιαν» έλεγαν. Ποτέ «η Βέναμπλ και ο γιος της» ή «ο Σεμπάστιαν κι η μητέρα του»… Ποτέ! Όπου εμφανιζόμασταν όλα τα βλέμματα στρεφόταν και έμεναν πάνω μας. Μπορεί να μοιάζει μεγαλομανία αλλά δεν ήταν. Ήταν απλά μεγαλείο.

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        Το πιστεύω…. αλλά η ζωή…

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ      Η ζωή είναι αυτό που ζει ο καθένας. Και εμείς την ζούσαμε με ένα τρόπο που έχει να εμφανιστεί στις κοινωνίες των ανθρώπων από την εποχή της Αναγέννησης. Τότε που οι πρίγκιπες ζούσαν και μπορούσαν να κυκλοφορούν ανάμεσα μας.

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        Πώς ακριβώς το εννοείτε αυτό;

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ      Σαν έργο τέχνης. Εγώ και ο γιος μου σμιλεύαμε τη ζωή μας. Και την ελάχιστη στιγμή της… σαν να ’ταν έργο τέχνης… ένα γλυπτό. Εκτός από το περασμένο καλοκαίρι…

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        Τι έγινε δηλαδή το περασμένο καλοκαίρι που…

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ      …πλήρωσε με την ζωή του. Αυτό έγινε. Πήρε μαζί του αυτή την άξεστη και το πλήρωσε. Δεν θα του συγχωρέσω ποτέ.

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        Εννοείτε την κοπέλα… που;

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ      Αυτή που θα δείτε σε λίγο. Μάλιστα!!! Προτίμησε να πάρει αυτήν μαζί του και όχι εμένα. Και αυτή τον πλήρωσε (ή πλήγωσε;) όπως ήξερε. Άνοιξε το στόμα της και πέταξε όση λάσπη βρήκε, πάνω στο μύθο που μέχρι τότε έχτιζα.

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        Κυρία Βέναμπλ, για ποιο λόγο το έκανε αυτό, κατά την γνώμη σας;

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ      Για κανένα λόγο. Το αιτιατό δεν έχει πάντα αίτιο γιατρέ. Μην ψάχνετε για κάποιο λόγο όταν είστε ανάμεσα σε ανθρώπους. Δεν είναι το εργαστήριο σας. Οι τρελοί λόγου χάριν δεν έχουν αίτιο, κάνουν ότι κάνουν χωρίς κανέναν λόγο.

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        Και το κίνητρο της; Ποιο ήταν κατά την γνώμη σας;

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ      Τίποτα άλλο από καθαρός φθόνος απέναντι στον ευεργέτη της. Την ντύσαμε, την ταΐσαμε, την παρουσιάσαμε στην υψηλή κοινωνία. Και αυτό πλήγωσε θανάσιμα τον υπερφίαλο και ξετσίπωτο εγωισμό της. Αυτό είναι το κίνητρο της.

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        Εννοείται ότι η εύνοια που της δείξατε αντιμετωπίστηκε με κακία και αχαριστία από την μεριά της.

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ      …Αντιμετωπίστηκε από μίσος και σιχαμάρα από την μεριά της. Στο ίδρυμα, όπου σταθεί και όπου βρεθεί, ξεσπάει την υστερία της πάνω μας. Ανοίγει το στόμα της και βρομίζει και εμάς και το όνομά μας και την μνήμη του Σεμπάστιαν… Το ίδιο έκανε και στο Παρίσι και στην Καμπέζα ντε Λόμπο, ακόμη και στο αεροδρόμιο ούρλιαζε τα παραμύθια της για να σπιλώσει το όνομά του και την φήμη του.

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        Αν δεν απατώμαι έχει κάποιους μήνες που είναι κλεισμένη εκεί.

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ      Παρ’ όλα αυτά δεν μπορούν να την κάνουν να συνετιστεί και να σωπάσει.

                              (Παύση)

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        Κα Βέναμπλ στην επιστολή που μου στείλατε… κάνατε λόγω για κάποια χορηγία… όσον αφορά στις έρευνες που κάνω πάνω στον ανθρώπινο εγκέφαλο και τις λειτουργίες του.

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ      Πράγματι! Μ’ ενδιαφέρει η πρόοδος της επιστήμης. Σας έλεγα λοιπόν ότι η Τράπεζα και οι δικηγόροι μου αυτόν τον καιρό συντάσσουν το καταστατικό του «Ιδρύματος Σεμπάστιαν Βέναμπλ». Οι στόχοι του θα είναι πολλοί αλλά ο κυριότερος θα είναι να στηρίξουν το έργο και τις επιδιώξεις νέων ανθρώπων. Επιστημόνων και καλλιτεχνών. Σαν εσάς για παράδειγμα. Φαντάζομαι πως… και σεις έχετε δυσκολίες γιατρέ… που μπορούν να ξεπεραστούν με μια… επιχορήγηση. Δεν είναι έτσι;

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        Πράγματι. Το αντικείμενο μου και η μέθοδος που το προσεγγίζω είναι… θα ’λεγα… ρηξικέλευθη και αρκετά καινοτομική. Αντιμετωπίζεται από το επίσημο ακαδημαϊκό κατεστημένο με πολύ επιφύλαξη. Έτσι το κράτος, μας επιχορηγεί μεν αλλά με ένα πολύ μικρό ποσόν.

                              Έχουμε μεγάλες ανάγκες στην επιστημονική μας έρευνα και δεν μπορούμε να τις καλύψουμε: επιστημονικά όργανα, βοηθούς, εξειδικευμένο επιστημονικό προσωπικό…

                              Αλλά και τους κατάλληλους ασθενείς. Δεν μπορώ να δουλεύω συνέχεια με τους ψυχοπαθείς εγκληματίες που μου στέλνουν από διάφορες φυλακές. Δεν είναι η ξεπερασμένη μέθοδος της ύπνωσης που εφαρμόζουν στην Ευρώπη. * Πρόκειται για πειράματα που εγκυμονούν κινδύνους. Όταν ανοίγεις ένα κεφάλι, όταν επεμβαίνεις σε έναν εγκέφαλο με ένα αιχμηρό εργαλείο… έστω και αν αυτό είναι λεπτό σαν βελόνα, τότε….

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ      Άκουσα πως είναι μια επέμβαση που… ηρεμεί το μυαλό … που καθαρίζει την μνήμη κατά κάποιο τρόπο, … και κάνει αυτούς τους δύστυχους… φρόνιμους και ακίνδυνους… Δεν είναι έτσι;

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        Βεβαίως αλλά αυτό θα το μάθουμε με σιγουριά τουλάχιστον μετά από δέκα χρόνια. Αν και επεμβαίνουμε στην παρεγκεφαλίδα και στους κροταφικούς λοβούς υπάρχει πάντα η πιθανότητα υποτροπής και επιστροφής στην πρότερη κατάσταση.

                              Η… ο ασθενής μπορεί να λυτρωθεί μεν από τις βίαιες διαταραχές αλλά να μείνει πνευματικά ανάπηρος για πάντα.

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ      Χα! Τι λύτρωση όμως γι’ αυτούς τους δυστυχισμένους να απαλλαγούν απ’ τα φαντάσματα και να βρουν αυτή… τη γαλήνη του μυαλού τους. Μετά από αυτές τις Ερινύες και τους εφιάλτες που τους κατατρέχουν… φανταστείτε… να ξεχάσουν, να αντικρίσουν και πάλι τον ουρανό και αυτός να είναι πια γαλανός και λαμπερός και όχι γεμάτος από μαύρα αρπακτικά και όρνια… όπως στις «ενκαντάδας».

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        Ξέρετε Κα Βέναμπλ, από επιστημονική σκοπιά… δεν μπορώ να εγγυηθώ πως… μια τομή στους εμπρόσθιους λοβούς του εγκεφάλου… θα την σταματήσει να μιλάει… να ξεχάσει όπως λέτε…

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ      Χα! Μα το ξέρω γιατρέ και γι’ αυτό δεν σας ζητάω καμία τέτοιου είδους εγγύηση. Η επιστήμη πρέπει να κάνει το καθήκον της. Όπως πάντα. Είναι πολύ πιθανό και μετά από μια τέτοια εγχείρηση να ανοίγει το στοματάκι της και να λέει ότι θέλει… Μόνο που τώρα… δεν θα την πιστεύει κανείς… Δεν είναι έτσι γιατρέ;

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        Κυρία Βενάμπλ… θέλω να με καταλάβετε… ενδέχεται… η κατάσταση αυτής της κοπέλας να μην απαιτεί μια τόσο σοβαρή επέμβαση. Θέλω να πω ότι, … υποθέστε πως την εξετάζω και σχηματίζω τη γνώμη ότι αυτό που ενδείκνυται είναι ένα απλό ηλεκτροσόκ ή μια αγωγή με ινσουλίνη. Μια εγχείρηση λοβοτομής όπου έχουμε την δραστική εισβολή ενός αιχμηρού αντικείμένου μέσα στον κροταφικό λοβό… μπορεί να μην της χρειάζεται…

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ      Της χρειάζεται γιατρέ, της χρειάζεται. Πιστέψτε με. Στο ίδρυμα δοκίμασαν τα πάντα. Όλες τις θεραπείες. Ηλεκτροσόκ, παγωμένα νερά, μαγνήτες… (αλλάζει) Τώρα λοιπόν δεν μένει παρά… η δική …σας…προσέγγιση!

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        …και αν μετά την εξέταση σχηματίσω μια γνώμη… διαφορετική από τη δική σας… τότε;

                              (Παύση)

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ      Τότε; (περιμένει)… Διατυπώστε ελεύθερα την ερώτησή σας γιατρέ.

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        …Θέλω να πω… το ενδιαφέρον το δικό σας και του ιδρύματος «Σεμπάστιαν Βέναμπλ» για την έρευνά μου… θα εξακολουθήσει να υφίσταται;

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ      Το ενδιαφέρον μας αγαπητέ, στρέφεται πάντα σε κείνα τα πράγματα που μας συγκινούν προσωπικά. Δεν βρίσκετε;

ΚΟΥΚΡΟΒΙΤΣ        …Πιθανόν! Αλλά τότε… ποιος μπορεί να εμποδίσει τον κόσμο να ονομάσει την χορηγία σας δωροδοκία και να μας διασύρει.

Κα ΒΕΝΑΜΠΛ      Αυτό γιατί θα πρέπει να ενδιαφέρει εμένα γιατρέ; Δεν με αφορά καθόλου το πώς θα το πείτε. Το αποτέλεσμα μ’ ενδιαφέρει.

                              Ακούστε: Ο Σεμπάστιαν ήταν δημιουργός. Δημιουργούσε τον κόσμο. Αυτή ήταν η αποστολή του. Η αποστολή αυτηνής είναι να καταστρέψει αυτόν τον κόσμο. Πρέπει λοιπόν κάποιος να σταματήσει το καταστροφικό της έργο. Αυτή είναι η αλήθεια και αν σας σοκάρει μπορείτε να πάρετε την… άδεια… τσάντα σας και να αποχωρήσετε. Μην ανησυχείτε αυτά που είπαμε θα μείνουν μεταξύ μας.

Το περιεχόμενο του έργου, με έντονα αυτοβιογραφικά στοιχεία, δεν είναι τυχαίο ότι γράφτηκε ενώ ο Ουίλλιαμς είχε πρόσφατα ξεκινήσει ψυχανάλυση για να απαλλαγεί από τα φαντάσματα του παρελθόντος του, μια ψυχανάλυση που διέκοψε αργότερα παραπονούμενος (χωρίς να κάνει χιούμορ) ότι ο ψυχαναλυτής «σκάλιζε πολύ τα προσωπικά του». Ο ίδιος ο Ουίλλιαμς, ομοφυλόφιλος όπως ο Σεμπάστιαν (ένα όνομα με ευθεία αναφορά στον Άγιο Σεβαστιανό που βλέπουμε συχνά να απεικονίζεται τρυπημένος από βέλη), ασφυκτιούσε κι αυτός από την αγάπη της μητέρας του, μιας γυναίκας με έντονα χειριστική προσωπικότητα. Η αδελφή του Ρόουζ, με την οποία ο συγγραφέας είχε έντονο συναισθηματικό δεσμό, μια όμορφη λεπτοκαμωμένη γυναίκα κατά τις περιγραφές, έπασχε από σχιζοφρένεια και είχε ταλαιπωρηθεί χωρίς αποτέλεσμα για πολλά χρόνια με όλες τις διαθέσιμες θεραπείες της εποχής (ηλεκτροσόκ, κώμα ινσουλίνης, κ.λπ.), χωρίς αποτέλεσμα. Το 1943, οι γονείς τους συγκατατέθηκαν να υποβληθεί η Ρόουζ σε λοβοτομή, σύμφωνα με τις συμβουλές των γιατρών και παρά τις αντιδράσεις του Τέννεσσι, αλλά η επέμβαση, παρόλο που ηρέμησε τις συναισθηματικές της εντάσεις, είχε επιπλοκές και την κατέστησε άβουλη και νοητικά ανάπηρη για την υπόλοιπη ζωή της. Ο Ουίλλιαμς δεν συγχώρησε ποτέ τους γονείς του γι’ αυτό και, επιπλέον, εικάζεται ότι αυτό το γεγονός συνέβαλε στον αλκοολισμό του.

Το έντονα μελοδραματικό αυτό θρίλερ του Τέννεσσι Ουίλλιαμς είναι τοποθετημένο στη Νέα Ορλεάνη του 1936 και γράφτηκε από τον συγγραφέα το 1957 ως το πρώτο μέρος μιας εμβάθυνσης στη ζωή του Αμερικανικού Νότου (το δεύτερο μέρος ολοκληρώθηκε το επόμενο έτος με τίτλο Garden District). Και οι δύο χρονολογίες έχουν σημασία. Αποτελούν ουσιαστικά τις χρονολογίες γέννησης και θανάτου της λοβοτομής στην Αμερική. Ο ίδιος ο Egaz Moniz, ο εμπνευστής της προμετωπίαιας λευκοτομής περιγράφει σε ένα άρθρο του 1956 τις πρώτες μέρες της επέμβασης αυτής ως εξής:

«Μαζί με τον καθηγητή Almeida Lima, τον άξιο συνεργάτη μου, στον οποίο οφείλεται μεγάλο μέρος της αρχικής εργασίας, ξεκίνησα το έργο. Η πρώτη αλκοολοποίηση της λευκής ουσίας του προμετωπιαίου λοβού έγινε στις 12 Νοεμβρίου 1935. Η πρώτη επέμβαση με τον ‘λευκοτόμο’ έγινε στις 27 Δεκεμβρίου του ίδιου έτους. Στους ασθενείς παρατηρήσαμε και βελτιώσεις και ιάσεις. Δεν υπήρχαν επιπλοκές που να μας αναγκάσουν να εγκαταλείψουμε το εγχείρημά μας. Μόλις επιτύχαμε τα αποτελέσματά μας δημοσιεύσαμε την εργασία μας στο κοινό. Λίγοι την καλωσόρισαν. Παρόλα αυτά λευκοτομές έγιναν και σε άλλα ψυχιατρικά κέντρα, ιδίως στο Raconigi στην Ιταλία, και εντέλει, στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, όπου οι επιτυχίες των καθηγητών Freeman και Watts εγκατέστησαν την αξία της νέας αυτής επέμβασης ως ωφέλιμης για τις ψυχώσεις. Η εργασία τους προχώρησε με την διαθεσιμότητα νέων περιστατικών και την ανάπτυξη μιας διαφορετικής χειρουργικής τεχνικής που περιλαμβάνει μια πιο εκτεταμένη τομή της λευκής ουσίας του πρόσθιου τμήματος του μετωπιαίου λοβού του εγκεφάλου. Ονόμασαν αυτή την επέμβαση ‘λοβοτομή’».

Η ιδέα της χειρουργικής στον εγκέφαλο για να θεραπευτεί η «τρέλα» δεν ήταν καινούργια. Το όραμα της αφαίρεσης του μυθικού «λίθου της τρέλας» από τον εγκέφαλο υπήρχε ήδη από τον Μεσαίωνα. Από το 1860, ένας ελβετός ψυχίατρος από τη Βασιλεία, ονόματι Gottlieb Burkhardt, ήδη πειραματιζόταν (παρά την έλλειψη εκ μέρους του χειρουργικής εμπειρίας) με την ιδέα της επέμβασης στον εγκέφαλο για τη θεραπεία της ψύχωσης. Το κλίμα της εποχής ευνοούσε τις νευροχειρουργικές προσεγγίσεις. Από το 1890 στην Αγγλία έκαναν τρύπες στο κρανίο νευροσυφιλιδικών για να παροχετεύσουν το πύον και την ίδια περίοδο, στην Μπρατισλάβα, δοκιμαζόταν η χειρουργική θεραπεία της επιληψίας με αφαίρεση της εστίας από τον εγκέφαλο. Χωρίς ουσιαστικές θεραπείες για τους βαριά ψυχικά αρρώστους (το ηλεκτροσόκ εμφανίστηκε μετά το 1930, τα αποτελεσματικά ψυχοφάρμακα μετά το 1950) και μια σειρά από πειράματα σε σκύλους στα τέλη του 19^ου αιώνα, που έδειχναν ότι η αφαίρεση των κροταφικών λοβών του εγκεφάλου ηρεμούσε τα σκυλιά και τους αφαιρούσε την επιθετικότητα χωρίς παρενέργειες, ο ελβετός γιατρός πήρε θάρρος και δοκίμασε την επέμβασή του το 1888 σε έξι σχιζοφρενείς. Τα αποτελέσματα δεν ήταν σπουδαία, δύο από τους ασθενείς πέθαναν και οι έρευνες εγκαταλείφθηκαν.

      Τις άρχισε ξανά ο πορτογάλος καθηγητής Antonio Εgaz Moniz, από το Πανεπιστήμιο της Λισαβόνας, που δεν ήταν ούτε άγνωστος, ούτε τυχαίος. Τέως Υπουργός Εξωτερικών, Πρέσβης της Πορτογαλίας στην Ισπανία, ένας από τους συνυπογράψαντες την συνθήκη των Βερσαλλιών για το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και ήδη υποψήφιος δύο φορές για το Νόμπελ Ιατρικής για το ερευνητικό έργο του με τις ακτίνες Χ, είχε ένα σημαντικό κύρος στον επιστημονικό χώρο. Ο Μoniz ανακάλυψε ότι κόβοντας τα νεύρα μιας συγκεκριμένης νευρικής οδού στον εγκέφαλο (από το μετωπιαίο φλοιό στο θάλαμο) μπορούσε να ανακουφίσει από τις επαναληπτικές ιδέες ορισμένους ψυχωτικούς αρρώστους. Η τεχνική του περιλάμβανε το άνοιγμα δυο μικρών οπών δεξιά κι αριστερά στο μέτωπο, την εισαγωγή ενός ειδικού χειρουργικού νυστεριού και το κόψιμο των νευρικών οδών (προμετωπιαίος λοβός) που περνούσαν από εκεί. Ο ίδιος συνέστηνε την επέμβαση μόνο σε πολύ βαριά περιστατικά όπου τίποτε άλλο δεν μπορούσε να βοηθήσει.

      Στην Αμερική όμως, ο Walter Freeman προπαγάνδισε έντονα την επέμβαση και την μετέτρεψε, μετά το 1947, σε μια απλή σχετικά επέμβαση που μπορούσε να γίνει στο γραφείο με το πέρασμα ενός ειδικού εργαλείου (που έμοιαζε με παγοκόφτη) στον εγκέφαλο δια μέσου του οστού του οφθαλμικού κόγχου (πίσω από τον βολβό του ματιού). Η βλάβη ήταν πολύ εκτενέστερη μ’ αυτό τον τρόπο ( εξού και ονομαζόταν λοβοτομή) και παρόλο που σε πολλά περιστατικά η ψύχωση υποχωρούσε, αρκετοί έμεναν με σοβαρή διαταραχή μνήμης, μειωμένη κρίση, παθητικότητα και αβουλία, καθώς και μια ανυπομονησία, συμπτώματα παρόμοια μ’ αυτά που βλέπει κανείς σε ανοϊκούς αρρώστους.

      Με την έντονη διαφήμιση της τεχνικής, οι 684 λοβοτομές που έγιναν στην Αμερική μεταξύ 1940 και 1944, έφτασαν τις 5.074 μόνο το 1949, που ήταν και η χρονιά με τη μεγαλύτερη εφαρμογή της επέμβασης. Στις αρχές του 1950, ο Freeman άρχισε (παρά τις αντιρρήσεις του συναδέλφου του Watts) να περιοδεύει την Αμερική με τα εργαλεία στο βαλιτσάκι του και να κάνει την επέμβαση σε οποιοδήποτε διαθέσιμο περιβάλλον. Από το 1936, που ξεκίνησε η επέμβαση, μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’50, που άρχισε η γρήγορη καθοδική πορεία της λοβοτομής (καθώς για πρώτη φορά στην ιστορία της ψυχιατρικής εμφανίστηκαν αποτελεσματικά αντιψυχωτικά φάρμακα), είχαν υποβληθεί σε λοβοτομή, καταμετρημένοι, 18.608 Αμερικανοί.

     Η ιστορία της λοβοτομής είναι σχετικά σύντομη στην ιατρική ιστορία, όμως ο τρόπος που εμπορευματοποιήθηκε στην Αμερική έχει χαρακτηρισθεί ‘ιατρική ύβρις’. Ακόμη κι αν υπήρχε κάποια βάση στην βιολογική της προσέγγιση και μπόρεσε να βοηθήσει μερικά από τα βαρύτερα περιστατικά που βρίσκονταν για πολλά χρόνια ‘αποθηκευμένα’ στα άσυλα, ουσιαστικά αυτοκαταργήθηκε μέσα από την κατάχρησή της στην Αμερικανική ψυχιατρική και ξεσήκωσε θύελλες διαμαρτυριών από τον κόσμο. Καμία άλλη ψυχιατρική θεραπεία, ούτε καν το ηλεκτροσόκ (που προκαλούσε απλώς μια παροδική διαταραχή μνήμης), δεν κινητοποίησε τόση ανησυχία και αμηχανία στους ίδιους τους ψυχιάτρους. Παρόλα αυτά, ο Moniz τελικά πήρε το Νόμπελ Ιατρικής το 1949 για το συγκεκριμένο έργο του, μια απόδειξη της αγωνίας του ιατρικού κόσμου για την ανεύρεση αποτελεσματικών θεραπειών για την σχιζοφρένεια. Τέλειωσε όμως νωρίς την καριέρα του, ανάπηρος, αφού τον πυροβόλησε στην πλάτη ένας παλιός του ασθενής.

      Αυτά, όσο παλιά κι αν ακούγονται τώρα πια, ήταν ιδιαίτερα πρόσφατα και ζωντανά τον καιρό που έγραφε ο Τέννεσσι Ουίλλιαμς το Ξαφνικά πέρσι το καλοκαίρι. Η διαμάχη των ψυχιάτρων που πίστευαν στις σωματικές θεραπείες και των ψυχιάτρων που πίστευαν στην ψυχανάλυση και τις ψυχολογικές θεραπείες ήταν ισχυρότερη παρά ποτέ. Πανίσχυρη ήταν στη δεκαετία του ’50 και η κατακραυγή κατά της κατάχρησης ψυχιατρικών θεραπειών που θα κορυφωνόταν στο κίνημα της αντιψυχιατρικής της δεκαετίας του ’70. Από τότε αλλάξαν πολλά, τόσο στην αντιψυχιατρική όσο και στην ψυχιατρική, ακόμη και στη σχέση βιολογικών ψυχιάτρων και ψυχοθεραπευτών. Το πιο ενδιαφέρον ίσως είναι ότι, παρά τον πόλεμο μεταξύ των διαφόρων πλευρών για μισό αιώνα περίπου, τελικά συνομίλησαν και άκουσαν, η μια πλευρά την άλλη.

      Το έργο του Ουίλλιαμς όμως γράφτηκε σε μια περίοδο που αυτές οι διαμάχες ήταν στο απόγειό τους. Επιπλέον, στην κοινωνία που ζούσε ο Τέννεσσι Ουίλλιαμς ήταν πολύ έντονος και ο στιγματισμός. Η διαφοροποίηση μέσα στο κοινωνικό σύνολο, είτε αυτή ήταν ψυχική, είτε σεξουαλική, ή και πολιτική αντιμετωπιζόταν πολύ πιο άγρια απ’ ό,τι σήμερα. Όλα τα παραπάνω αποτελούν το κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο γράφεται το έργο και ο συγγραφέας τα χρησιμοποιεί ως υπόβαθρο για το ψυχολογικό δράμα που ξετυλίγει. Οι διαφορετικές αλήθειες της Κάθριν και της κυρίας Βενάμπλ, συγκρούονται πάνω από το πτώμα του αγαπημένου τους, διεκδικώντας η μια την αλήθεια, όσο τρομαχτική και αν είναι, και η άλλη την συγκάλυψη της αλήθειας, προκειμένου να διατηρήσει το κοινωνικό ιδανικό αψεγάδιαστο. Και τουλάχιστον στο Αμερικανικό περιβάλλον, όπου τοποθετεί την ιστορία του ο συγγραφέας, το ποια είναι η αλήθεια συχνά καθορίζεται από την οικονομική εξουσία.