1. Εν αρχή ήν το θαύμα και η ζωγραφική απεικόνισή του. Δεν υπάρχει ιστορική αναδρομή των μεταμοσχεύσεων που να μην ξεκινά από το θαύμα των Κοσμά και Δαμιανού, που να μην εικονογραφείται από μια από τις ζωγραφικές αναπαραστάσεις του. Η πιο προβεβλημένη αφορά πίνακα ανώνυμου Γερμανού καλλιτέχνη του 15ου αιώνα [Wuttemberg Regional Museum, Stuttgart]. Ο λευκός άρρωστος παίρνει το «υγιές» πόδι του νεκρού Μαυριτανού ενώ το άρρωστο /«νεκρό» πόδι του αρρώστου εναποτίθεται δίπλα στον νεκρό… Το θαύμα αποκαθιστά τη διαταραγμένη φυσική ισορροπία καθώς ο ζωντανός παίρνει το (ακόμη) «ζωντανό» κομμάτι του νεκρού, ενώ το «νεκρό» πόδι (του ασθενούς) εναποτίθεται δίπλα στο νεκρό σώμα. Η εμφανής διαφορά του χρώματος του μεταμοσχευμένου ποδιού –ένα από τα κοινά στοιχεία που διατρέχει όλα αυτά τα έργα τέχνης– παραμένει ο αδιάψευστος και διαρκής μάρτυρας, μα και το τίμημα, αυτής της ιδιότυπης και περίεργης ανταλλαγής.

2. Πέντε αιώνες αργότερα, γύρω στο 1913, ο Α.Carrel –κάτοχος του βραβείου Nobel 1912, για τη συμβολή στην ανάπτυξη της αγγειακής χειρουργικής και των μεταμοσχεύσεων– φωτογραφίζεται στο εργαστήριό του με έναν άσπρο και ένα μαύρο σκύλο, να στέκονται δίπλα του έχοντας ανταλλάξει από ένα πόδι. Οι εφημερίδες της εποχής αναφέρονται στον «μάγο» (magician) και δημοσιεύουν γελοιογραφίες με κότες που φέρουν κεφάλια ψαριού… Το επιστημονικό επίτευγμα τρομάζει, και συνδέεται με την ατελείωτη σειρά μυθολογικών /λαογραφικών τεράτων –γοργόνες, κένταυροι, Μινώταυρος, Παν, Σφίγγα, χίμαιρα, λυκάνθρωποι κλπ– και τη πιθανότητα δημιουργίας νέων μορφών ζωής, σε μια εποχή που ο όρος ξενομεταμόσχευση (xenotransplantation) ήταν ανύπαρκτος.

3. O Barnard πραγματοποιεί το 1967 την πρώτη μεταμόσχευση καρδιάς. Ο κόσμος ζητω­κραυγάζει τη χειρουργική ομάδα που πρώτη, ανάμεσα στις ανταγωνιζόμενες ομάδες της εποχής, κατάφερε να πραγματοποιήσει το επίτευγμα. Τα ΜΜΕ, τα οποία δεν εντυπωσιάστηκαν από τις δυο χιλιάδες νεφρικές μεταμοσχεύσεις της δεκαετίας του ’60, μιλούν πλέον για την εποχή των μεταμοσχεύσεων. Αν και ο ιατρικός κόσμος γνωρίζει ότι λίγα χρόνια πριν (1963) είχε επιτευχθεί η πολύ πιο δύσκολη μεταμόσχευση του ήπατος, τα πανηγυρικά σχόλια, τα επιστημονικά περιοδικά με τις υπογραφές των χειρουργών στο εξώφυλλο συμβάδισαν με τους πανηγυρισμούς του κοινού. Κατά τον Paton (1971) «η παγκόσμια αντίδραση στην πρώτη μεταμόσχευση καρδιάς έδειξε πως ο συναισθηματικός παράγοντας είναι ισχυρότερος από όσο πολλοί επιστήμονες θα ήθελαν να παραδεχτούν».

4. Την ίδια περίοδο διαφαίνεται το ψυχιατρικό ενδιαφέρον για τη μεταμόσχευση και τους πρωταγωνιστές της. Η ψυχιατρική δίνει το δικό της παρόν στις μεταμοσχεύσεις, τον καιρό που η καρδιά παύει να είναι απόλυτα συνδεδεμένη με τη ζωή και το άτομο που τη φέρει, γίνεται μόσχευμα, όπως ήταν –από τη δεκαετία του ’50, τουλάχιστον– ο νεφρός. Κυρίαρχη θέση στην ψυχιατρική διερεύνηση έχει αυτή η ιδιότυπη ανταλλαγή: Τι σημαίνει για ένα άτομο να παίρνει ένα «κομμάτι ενός άλλου ανθρώπου»; Για ποιο λόγο ένα άτομο δίνει, ή δεν δέχεται να δώσει, ένα όργανο; Ποιο είναι το προσωπικό νόημα αυτής της εμπειρίας; Πώς βιώνουν τη νέα θεραπεία οι οικογένειες των μεταμοσχευμένων; Ποιες οι σκέψεις του προσωπικού των μεταμοσχευτικών κέντρων; Πόσο οι ηθικοί (ethics) προβληματισμοί που εγείρονται σχετίζονται με την ψυχολογική προσαρμογή; Περιέργως, το ενδιαφέρον πολύ γρήγορα μειώνεται, απλώνεται σιωπή. Θα ακολουθήσουν οι γνωστές πρόοδοι (της ανοσολογίας, των νέων φαρμακευτικών ουσιών, των βελτιωμένων εγχειρητικών τεχνικών…) και δεν θα αργήσει να ανατείλει, στη δεκαετία του ’80, η εποχή της κυκλοσπορίνης. Η μεταμόσχευση θα εξέλθει από την πειραματική φάση και θα καθιερωθεί ως αναντικατάστατη θεραπεία.

5. Η ψυχιατρική, σήμερα, –όπου, όσο και όταν παρεμβαίνει– ασχολείται κυρίως με τη ανίχνευση και αντιμετώπιση των ψυχιατρικών παραγόντων κινδύνου (risk factors, το πεδίο αναφέρεται και ως επιλογή κατάλληλου ψυχοκοινωνικά λήπτη) ή με την διερεύνηση των ψυχιατρικών επιπλοκών. Αν κρίνουμε από τον αριθμό των δημοσιεύσεων το ψυχιατρικό ενδιαφέρον για τη μεταμόσχευση αυξάνεται. Παράλληλα, όμως, τα κλινικά άρθρα των ψυχιάτρων, «(περιφερειακών) μελών μεταμοσχευτικών μονάδων», στα διεθνώς εγκυρότερα ψυχιατρικά περιοδικά, έχουν εξαφανιστεί και έρευνες με ερωτηματολόγια έχουν αντικαταστήσει την περιγραφή της (μακρόχρονης) κλινικής εμπειρίας. Αντίστοιχα, το διαφορετικού χρώματος πόδι δεν εμφανίζεται πλέον στην ψυχιατρική βιβλιογραφία.

6. Το μέλλον; Η ανάγκη κάλυψης μιας τεράστιας ζήτησης οδηγεί σε αναζήτηση εναλλακτικών λύσεων. Θα είναι αυτές που ήδη ερευνώνται, τα τεχνητά όργανα ή η ξενομεταμόσχευση; Ο άνθρωπος θα έχει, στη θέση της καρδιάς, μια μηχανική αντλία (ένας άνθρωπος, κυριολεκτικά, άκαρδος) ή μια χοίρεια γενετικά μεταλλαγμένη, καρδιά; Θα αποτελέσει η μεταμόσχευση τη δίοδο για την ανάπτυξη της ανθρώπινης κλωνοποίησης;

7. Το «θαύμα» είναι πλέον καθημερινό ιατρικό γεγονός. Παραδόξως, η ρουτίνα δε στάθηκε ικανή να μειώσει την αίγλη του γεγονότος ή των …χειρουργών, «που το πραγματοποιούν». Σε κλινικό επίπεδο, το διαφορετικού χρώματος πόδι έχει ξεχαστεί. Κι όμως είναι διαρκώς μπροστά μας, το σύνολο των ατόμων που ασχολούνται με τη μεταμόσχευση κάποια στιγμή άκουσαν (/ακούν) από ασθενείς (τους) τη σχετική «αφελή» ερώτηση. Ως θέμα ερεθίζει τα ΜΜΕ^. απαντάται σε λαϊκά βιβλία γραμμένα από μεταμοσχευμένους, αλλά και από ιατρούς^.  περιλαμβάνεται στους νόμους περί μεταμοσχεύσεων (περί ανωνυμίας του δότη)^.  απασχολεί καθημερινές «μη-ιατρικές» συζητήσεις διαδρόμων νοσοκομείων ή νοσοκομειακών κυλικείων, το συναντάμε στη φαρμακευτική διαφήμιση, μα και στις σύγχρονες ανοσολογικές υποθέσεις (βλ. χειμερισμός).

8. Οι ασθενείς γενικά σιωπούν. Κάποιος, κάπου, κάποτε, όλο και μια σχετική ερώτηση απευθύνει, παρεμπιπτόντως, στο γιατρό του. Συνήθως ικανοποιείται πολύ εύκολα από την απάντηση, το θέμα «κλείνει»… Αν και αποκαλύπτεται διαρκώς στο (black) χιούμορ, στις φαντασιώσεις, στα όνειρα ή στις παραληρητικές ιδέες.

9. Για την ψυχιατρική τα ερωτήματα συνεχίζουν να παραμένουν^.  ερωτήματα που εκτείνονται πολύ πέρα από τις ψυχιατρικές επιπλοκές, πέρα από την επιλογή… Ποιο είναι το προσωπικό νόημα αυτής της εμπειρίας; Πώς νιώθει ένας άνθρωπος «που έχει μέσα του ένα κομμάτι ενός άλλου»; Τι νευροψυχολογικές μεταβολές συνεπάγεται η μεταμόσχευση; Τι σημαίνει η καθολική σιωπή, πώς διερευνάται, πώς γίνεται προσπελάσιμη, ποιο το μήνυμα της; Πόσο η είσοδος μας, σ’ αυτό το σιωπηλό κόσμο, μεταβάλλει στάσεις και συμπεριφορές μας, επιτρέπει να κατανοήσουμε βαθύτερες πλευρές μας;