Μόλις κυκλοφόρησε η ελληνική μετάφραση του πρόσφατα δημοσιευμένου στα αγγλικά εγχειριδίου Οι αμνησίες, υπό τη διεύθυνση και επιμελή καθοδήγηση του καθηγητή Ανδρέα Κ. Παπανικολάου που συντόνισε –και πολλές φορές συνυπέγραψε– τις συμβολές οκτώ αμερικανών και εφτά ελλήνων ειδικών. Εφτά περίπου δεκαετίες μετά την κυκλοφορία του ρηξικέλευθου πονήματος του Γιάννη Ιμβριώτη, Παθολογική Μνήμη, διαθέτουμε ένα συστηματικό εγχειρίδιο για τα προβλήματα που τίθενται από την παθολογική μνήμη μαζί με μια ενδελεχή και συνάμα λιτή, παρουσίαση των θεωριών για τη λειτουργία της Μνήμης.

      Το βιβλίο είναι οργανωμένο γύρω από τα σύνδρομα που συναντούμε στην τρέχουσα νευρολογική και νευροψυχολογική πρακτική, μέσα από ένα συγκεκριμένο περιγραφικό σύστημα, το οποίο ενσωματώνει, εξίσου: (α) το είδος της λειτουργίας της μνήμης που θίγεται και (β) τα εντοπιστικά στοιχεία αναφορικά με την εγκεφαλική βλάβη. Στο πρώτο κεφάλαιο, ο Ανδρέας Παπανικολάου περιγράφει με σαφήνεια τα φαινόμενα και τις εννοιολογικές κατασκευές περί αυτά, έτσι όπως η σύγχρονη διεθνής βιβλιογραφία το επιτρέπει. Στο δεύτερο κεφάλαιο αναλύονται οι πιθανοί εγκεφαλικοί μηχανισμοί των διαφόρων μνημονικών λειτουργιών. Τα κεφάλαια 3-11 αποτελούν τη συστηματική περιγραφή των κλινικών φαινομένων με τον, κατά το δυνατόν, πιο ουδέτερο τρόπο. Στο δωδέκατο κεφάλαιο, ο Ανδρέας Παπανικολάου και πάλι καταγράφει τις σημειώσεις του για μια θεωρία της Μνήμης, προσπαθώντας να είναι όσο γίνεται πιο σαφής, λιτός και χρήσιμος. Το όλο πόνημα ολοκληρώνεται με ένα πλήρες παράρτημα σχετικά με τις νευροψυχολογικές δοκιμασίες που χρησιμοποιούνται για την καταγραφή των αμνησικών συνδρόμων.

      Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στην ελληνική μετάφραση και την επιμέλεια του λαμπρού συναδέλφου Αζαρία Καραμανλίδη, ο οποίος με ευρηματικότητα και τόλμη, συντονιζόμενος με την λαμπρή αρχαιογνωσία του Ανδρέα Παπανικολάου, προσφέρει ένα λίαν βατό και ευθύβολο ελληνικό κείμενο, τολμώντας μάλιστα να κάνει και τολμηρές γλωσσικές προτάσεις, πηγαίνοντας ενάντια στην παγιωμένη ορολογία.

      Χωρίς καμία αμφιβολία, αυτό το εγχειρίδιο είναι πολύ χρήσιμο για νευροψυχολόγους, κλινικούς ψυχολόγους και φυσικά νευροψυχιάτρους, οι οποίοι διαθέτουν επιτέλους ένα εύχρηστο εργαλείο για την διάγνωση και τυχόν την θεραπεία των αμνησικών συνδρόμων, που αυξάνονται λόγω της αύξησης των κρανιοεγκεφαλικών κακώσεων, αλλά και της γήρανσης του πληθυσμού.

      Το όλο εγχείρημα έγινε υπό τον αστερισμό της ίδιας φιλοσοφίας που έχουν κατασκευαστεί τα DSM εγχειρίδια (εν προκειμένω το DSM IV), δηλαδή την κατά το δυνατόν πιο ουδέτερη και αντικειμενική περιγραφή των συμπτωμάτων, χωρίς a priori κατονομασία συνδρόμων της κλασικής νοσογραφίας.

      Βεβαίως, εμείς οι παλιότεροι λυπούμαστε που χάθηκε από τη γραφίδα των τόσο ενήμερων συγγραφέων το γραφικό σύνδρομο του Korsakoff, που τόσα πράγματα έμαθε στους νεαρούς εκπαιδευόμενους νευροψυχιάτρους και νευροψυχολόγους της προγενέστερης γενεάς. Αυτή η «αντικειμενική» και σχεδόν τεχνοκρατική περιγραφή των συμπτωμάτων επιβάλλει, παραδείγματος χάριν, την απώλεια της κλινικής συμπτωματολογίας που περιέγραφε κάποτε τις υπερμνησίες, καθώς επίσης επιτρέπει στον ρέκτη μεταφραστή του βιβλίου να μην διορθώνει τη σύγχυση που φαίνεται να υπάρχει στο αγγλικό κείμενο μεταξύ anxiety (άγχος) και υπερέντασης (stress). Οι αρχικές και τελικές επιλογές στη μετάφραση των όρων ανήκουν στον Ανδρέα Παπανικολάου και σε σειρά ψυχολόγων που συμβούλευσαν για αυτή τη μετάφραση τον μεταφραστή και επιμελητή Αζαρία Καραμανλίδη.

      Αφού αρχίσαμε μια κάποια κριτική ή σχεδόν γκρίνια, ας σταθώ και στο κεφάλαιο 11, στις «Ψυχογενείς αμνησίες». Ξέρω ότι το εγχειρίδιο δεν είναι εγχειρίδιο ψυχοδυναμικής ψυχοπαθολογίας, δεν μπορώ όμως να μη σημειώσω ότι αυτό, ειδικά, το κεφάλαιο θα μπορούσε να δώσει την ευκαιρία στους συγγραφείς να ξεφύγουν από την ισοπέδωση των ταξινομικών συστημάτων. Δεν το αποτόλμησαν. Παρέμειναν στο πνεύμα του όλου εγχειρήματος που, όπως επεσήμανα πιο πάνω, κινείται στον «αστερισμό της ίδιας φιλοσοφίας με την οποία έχουν φτιαχτεί τα εγχειρίδια DSM», τον γνωστό και διακηρυγμένο α-θεωρητισμό τους. Γι αυτό το λόγο δεν απέφυγαν και την αν-ιστορική παράθεση κάποιων παραγόντων που «περιστασιακά» θεωρήθηκε πως ευνοούν την ανάπτυξη «διασχιστικών διαταραχών» [σελίδα 328]. Οι συγγραφείς αναφέρονται σε «κυρίαρχες αντιλήψεις για την ιατρική και την ψυχοθεραπεία, ειδικά εκείνες που είναι επηρεασμένες από τις αντιλήψεις του Φρόυντ και την ψυχανάλυση» αλλά δεν προσδιορίζουν ότι αυτές ήταν ό,τι σχετικό κυριάρχησε κάποια εποχή στη χώρα του «υπαρκτού φροϋδισμού», τις ΗΠΑ, όπου προέκυψε ολόκληρη επιδημία «πολλαπλών προσωπικοτήτων», με τις «ευλογίες» και του DSM-III. Η «λεπτομέρεια» αυτή δεν είναι αμελητέα, διότι έτσι θα εξηγούνταν πώς και γιατί κάποιες «διαταραχές ταυτότητας» χαρακτηρίστηκαν «παρενέργειες της ψυχοθεραπείας». Θα φαινόταν δηλαδή ότι ακόμα και οι «δικαστικές αντιπαραθέσεις» που ακολούθησαν δεν χρεώνονται στις ψυχοθεραπείες γενικώς αλλά  στο συγκεκριμένο πλαίσιο μιας συγκεκριμένης αντίληψης περί ψυχοθεραπείας που κυριάρχησε π.χ. στην Καλιφόρνια, όπου έτυχε να έχει βάρος ανάλογο με το ύφος του κυβερνήτη της Σβαρτσενέγκερ.

      Αυτή η λίγη γκρίνια δεν απευθύνεται στους ενδελεχείς και προσεκτικούς αμερικανούς και έλληνες συγγραφείς, αλλά κυρίως στη φιλοσοφία μιας άποψης που θεωρεί ότι τα μόνα υπαρκτά πράγματα είναι αυτά που μπορούν να καταγραφούν με τις απεικονιστικές μεθόδους της εγκεφαλικής λειτουργίας ή να παραχθούν μόνο από γνωστές και εντοπισμένες βλάβες του Κεντρικού Νευρικού Συστήματος.

      Περιττό να τονίσω ότι συστήνω ανεπιφύλακτα το εξαιρετικό αυτό έργο για πάσα πανεπιστημιακή και επαγγελματική χρήση.