Ο Άτλας της Κυτταροαρχιτεκτονικής του Εγκεφαλικού Φλοιού του Ωρίμου Ανθρώπου που είχαν δημοσιεύσει το 1925 στη Βιέννη οι Κωνσταντίνος φον Εκονόμο και Γεώργιος Ν. Κοσκινάς¹ θεωρείται ορόσημο στις Νευροεπιστήμες του εικοστού αιώνα. Όντας κατά 16 χρόνια μεταγενέστερο της μονογραφίας του Korbinian Brodmann (1868-1918), με την οποία ο τελευταίος είχε καθορίσει τις γνωστές 52 «περιοχές Brodmann» (Πίνακας 1) για το φλοιό των εγκεφαλικών ημισφαιρίων (44 στον ανθρώπινο εγκέφαλο και υπόλοιπες 8 στον πίθηκο),^2,3 το έργο των Εκονόμο-Κοσκινά έφερε την ανατομική μελέτη του φλοιού σε μία νέα αποκορύφωση, η οποία ποτέ δεν ξεπεράστηκε.⁴

Ωστόσο, στη νευρολογική ορολογία των τελευταίων 100 χρόνων είχε επικρατήσει το σύστημα Brodmann. Σ’ αυτό βασίζονται και οι περισσότεροι σύγχρονοι χάρτες με συντεταγμένες που χρησιμοποιούνται ως οδηγοί για την ερμηνεία νευροαπεικονιστικών δεδομένων, παρά την καθαρή ομολογουμένη υπεροχή του συστήματος των Εκονόμο και Κοσκινά.⁵ Πιθανοί λόγοι που συνέτρεξαν στην ευρύτερη υιοθέτηση των περιοχών Brod-mann ήταν ο περιορισμένος αριθμός της πρώτης έκδοσης του Άτλαντα σε 100 πρωτότυπα αντίτυπα σε φωτογραφικό χαρτί και όχι σε μορφή βιβλίου, το γεγονός ότι ήταν γραμμένος στα Γερμανικά, καθώς και η κάπως δυσχερέστερη ορολογία που, αντί αριθμούς, χρησιμοποιεί ένα σύστημα γραμμάτων και συμβόλων για τις περιοχές του φλοιού.

Δύο από τα κυριότερα προτερήματα της ορολογίας Εκονόμο-Κοσκινά είναι πρώτον, ότι είναι λεπτομερέστερη, καθώς εμπεριέχει σχεδόν τριπλάσιο αριθμών περιοχών (Πίνακας 2) για κάθε ημισφαίριο (107 περιοχές, τις οποίες αργότερο ο Εκονόμο ήγειρε στις 109, συν 15 «μεταβατικές» περιοχές, δηλαδή συνολικά 124 περιοχές έναντι των 44 του Brodmann) και δεύτερον, βασίζεται σε μία επινοημένη τεχνική με τομές πάντοτε κάθετες προς τη φορά των στιβάδων κάθε έλικας, γεγονός που έμμεσα «εκπτύσσει» τον περιτυλιγμένο φλοιό με μία πρωτότυπη «μηχανική» λύση, που προμηνύει σύγχρονα υπολογιστικά προγράμματα για την έκπτυξη του φλοιού ψηφιακά.

Αρκετοί συγγραφείς σήμερα χρησιμοποιούν τους χάρτες με τους αριθμούς Brodmann είτε υπό την αρχική τους έννοια, δηλ. για να υποδείξουν καθαρά κυτταροαρχιτεκτονικές περιοχές, είτε ως ένα σύστημα «στενογραφίας», για να υποδείξουν κάποια περιοχή στην επιφάνεια των ημισφαιρίων. Ιδιαίτερα σε μελέτες απεικόνισης, πολλοί ερευνητές προβάλλουν μακροσκοπικά κατά προσέγγιση τις περιοχές Brodmann στον Άτλαντα των Talairach και Tournoux,⁶ αντί να βασίζονται σε πραγματικές κυτταροαρχιτεκτονικές μικροσκοπικές αναλύσεις. Μια τέτοια εφαρμογή των περιοχών Brodmann είναι ακατάλληλη και μπορεί να οδηγήσει σε εσφαλμένα αποτελέσματα στην οριοθέτηση συγκεκριμένων φλοιωδών περιοχών, οι οποίες με τη σειρά τους μπορεί να οδηγήσουν σε εσφαλμένες υποθέσεις σχετικά με τη συμμετοχή συγκεκριμένων εγκεφαλικών συστημάτων σε φυσιολογικές και παθολογικές καταστάσεις.⁷

Μέσα από την «Εγκυκλοπαίδεια του Ηλίου» είχα μια αρχική πρόσβαση σε στοιχεία για τον Κοσκινά και τον Οικονόμου εδώ και δεκαετίες. Μετά την εικοσαετή καριέρα μου στα βασικά γάγγλια και την παρεγκεφαλίδα στις Ηνωμένες Πολιτείες, επανήλθα στη νευροϊστολογία του φλοιού μετά τον επαναπατρισμό μου, όταν σταδιακά διαπίστωσα ότι, αντίθετα με αυτό που πάντα θεωρούσα ως δεδομένο, πως δηλ. οτιδήποτε για ένα τόσο σημαντικό έργο θα είχε καλυφθεί εξαντλητικά, δεν υπήρχε απολύτως τίποτε στη βιβλιογραφία για τον Κοσκινά, και δεν είχε εκδοθεί ποτέ ο Άτλας εδώ κι ογδόντα χρόνια. Με βάση το προτέρημα που παρέχουν τα Ελληνικά Πανεπιστήμια για απόλυτη επιλογή των ερευνητικών μας ενασχολήσεων, και μέσα από μια «νευροαρχαιολογική» διερεύνηση, φαινομενικά διαφορετική απο την εργαστηριακή, αλλά με τις ίδιες ακριβώς νοητικές ανταμοιβές της πειραματικής ανακάλυψης, προέκυψαν τα στοιχεία και οι εργασίες για τη ζωή και το έργο του Κοσκινά⁸ και του φον Εκονόμο,^9,10 αν και η επίγνωση των 109 περιοχών του φον Εκονόμο ανάγεται στα φοιτητικά μου χρόνια.¹¹ Η διεθνής νευροχειρουργική κοινότητα έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την αναβίωση της Κυτταροαρχιτεκτονικής.^12,13

Στις 19 Οκτωβρίου 2007 δημοσιεύθηκε, ύστερα από 82 χρόνια, η πρώτη Αγγλική έκδοση του Άτλαντα¹⁴ από τον οίκο Karger στην Ελβετία (www.cytoarchitectonics.com). Η προσπάθεια αυτή κλείνει μία μακρά εκκρεμότητα στη νευροανατομική βιβλιογραφία και καθιστά πλέον τον Άτλαντα προσβάσιμο στο ευρύ κοινό των νευροεπιστημόνων. Στον τόμο, μία εκτενής εισαγωγή τοποθετεί τις κυτταροαρχιτεκτονικές μελέτες του Εκονόμο και του Κοσκινά

στον ιστορικό και σύγχρονο περίγυρο και παραθέτει τους πίνακες των 107 περιοχών του φλοιού και με την αρίθμησή τους από ΕΚ 1 έως ΕΚ 107. Οι 112 πρωτότυποι μικροφωτογραφικοί πίνακες αναπαράγονται στο γνήσιο μέγεθος. Ο Άτλας έχει διαστάσεις 48×48 cm, ακριβώς ίδιες με το πρωτότυπο, και ζυγίζει 12 kg. Στο παράρτημα (Αppendix) υπάρχουν οι βιογραφίες του Εκονόμο και του Κοσκινά και αρχειοθέτηση (Werke Verzeichnis) των συνολικών δημοσιευμένων έργων τους.

Την πρώτη τους κοινή ανακοίνωση έκαναν το Φεβρουάριο του 1923 στην Εταιρεία Νευρολογίας και Ψυχιατρικής της Βιέννης.¹⁵ Τα θεμέλια του πεδίου της κυτταρικής αρχιτεκτονικής του φλοιού είχε θέσει στο ίδιο εργαστήριο μισόν αιώνα νωρίτερα ο Theodor Meynert (1833-1892)^16,17 Το σύστημα των Εκονόμο-Κοσκινά υιοθετήθηκε αμέσως σε συγγράμματα πρωτοπόρων νευροανατόμων και νευροπαθολόγων της εποχής, όπως ο Alfons Jakob (1884-1931)¹⁸ και ο Otto Marburg (1874-1948).¹⁹

Βιογραφικά στοιχεία για το φον Εκονόμο υπάρχουν αρκετά, από τα άρθρα των Julius Wagner von Jauregg (1857-1940),²⁰ Otto Marburg²¹ και Ernst Sträussler (1872-1959)²² έως τις μονογραφίες της Karoline von Economo (1892-1986)²³ και μεταγενέστερα δημοσιεύματα,^24-26 καθώς και δύο Ελληνικές πηγές, η διατριβή του Στουγιαννάκη²⁷ και η μονογραφία του Ενεπεκίδη.²⁸ Για τον Κοσκινά, ελάχιστα στοιχεία υπήρχαν μέχρι προ τινος στη βιβλιογραφία, πέρα από μία αναφορά σε ένα βιβλίο για την Κηφισιά²⁹ και τη μονογραφία του για την υποψηφιότητά του στην Ιατρική Αθηνών το 1931.³⁰

Ακολουθούν συνοπτικά βιογραφικά σημειώματα των δύο επιστημόνων και στη συνέχεια έπεται απόσπασμα μιας ελάχιστα γνωστής «ανάλυσης» της Κυτταροαρχιτεκτονικής από τον Κοσκινά.³⁰ Δεν θα μπορούσε άλλωστε κανείς να αποδώσει καλύτερα το νόημα του έργου από έναν από τους ίδιους τους συγγραφείς. Το κείμενο χαρακτηρίζεται από διαχρονική επικαιρότητα και μαρτυρά την ιδιαίτερη ενορατικότητα του Κοσκινά.

Κωνσταντίνος φον Εκονόμο (1876-1931)

O Κωνσταντίνος φον Εκονόμο γεννήθηκε στις 21 Αυγούστου 1876 στη Braila της Ρουμανίας – γενέτειρα επίσης του Έλληνα μουσικοσυνθέτη Ιάννη Ξενάκη (1922-2001) – και μεγάλωσε στην Τεργέστη. Μιλούσε πέντε γλώσσες, μεταξύ των οποίων και τα Ελληνικά. Οι γονείς του, Ιωάννης φον Εκονόμο και Ελένη Μουράτη, ήταν Μακεδόνες με καταγωγή των οικογενειών τους από την Έδεσσα και τις Σέρρες. Ο Ιωάννης Οικονόμου είχε γεννηθεί στη Θεσσαλονίκη και απέκτησε τον τίτλο του Freiherr (Βαρώνου) στην Αυστριακή Αυτοκρατορία το 1904.

Την πρώτη του μελέτη ο φον Εκονόμο δημοσίευσε ως φοιτητής της ιατρικής σε ηλικία 23 ετών, με θέμα την ανάπτυξη της υπόφυσης των πτηνών. Στις 17 Απριλίου 1917 περιέγραψε στην Εταιρεία Νευρολογίας  και Ψυχιατρικής της Βιέννης τη «ληθαργική εγκεφαλίτιδα», μία επιδημική λοιμώδη φλεγμονή του νευρικού συστήματος, η οποία σήμερα προς τιμή του πρωτοπόρου νευροεπιστήμονα αποκαλείται «νόσος φον Εκονόμο». Τη ληθαργική εγκεφαλίτιδα έχει ως θέμα το γνωστό μπεστ-σέλλερ του Όλιβερ Σάκς «Ξυπνήματα» (Awakenings) και η ομώνυμη ταινία με πρωταγωνιστή το Ρόμπερτ ντε Νίρο.

Για τη βαρυσήμαντη ανακάλυψή του, ο φον Εκονόμο τιμήθηκε από την Ακαδημία Αθηνών με το πρώτο της Αριστείο το 1928. Προτάθηκε τρεις φορές για το Βραβείο Νομπέλ Ιατρικής. Ωστόσο, ο πρόωρος θάνατός του σε ηλικία 55 ετών στέρησε από την Αυστρία τον πρώτο διεθνώς πιστοποιημένο πιλότο της, και από την ανθρωπότητα και την επιστήμη μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες στο χώρο της έρευνας του εγκεφάλου.

Έχοντας αρνηθεί τις έδρες της Νευρολογίας και Ψυχιατρικής στα Πανεπιστήμια της Ζυρίχης, του Μονάχου, της Βιέννης και των Αθηνών, ώστε να μπορεί να επικεντρωθεί στις έρευνές του δίχως την παρεμβολή διοικητικών καθηκόντων, δεν κατάφερε ποτέ να επισκεφθεί την Ελλάδα. Το 1976 η Αυστριακή Κυβέρνηση τίμησε τη μνήμη του φον Εκονόμο με την έκδοση γραμματοσήμου με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννησή του.

Οι 160 επιστημονικές δημοσιεύσεις του συμπεριλαμβάνουν μνημειώδεις συμβολές στην κυτταροαρχιτεκτονική του φλοιού των εγκεφαλικών ημισφαιρίων των πρωτευόντων, τον εντοπισμό του κέντρου του ύπνου στο διεγκέφαλο και πρωτοποριακές μελέτες για τη νευροανατομία των προικισμένων ατόμων.

                Χρονοδιάγραμμα Κωνσταντίνου φον Εκονόμο

1876        Γεννιέται στις 21 Αυγούστου στη Braila της Ρουμανίας

1877        Η οικογένεια μετακομίζει στην Τεργέστη

1899        Δημοσιεύει την πρώτη του εργασία για την υπόφυση των πτηνών

1901        Ολοκληρώνει τις σπουδές στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Βιέννης

1901-06   Μεταπτυχιακές σπουδές σε Βιέννη, Παρίσι, Μόναχο, Βερολίνο

1906        Επιστροφή Βιέννη, βοηθός του Wagner von Jauregg στην Ψυχιατρική Κλινική

1913        Λέκτορας Νευρολογίας-Ψυχιατρικής, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Βιέννης

1915-16   Πιλότος στο μέτωπο του Νοτίου Τυρόλου (πρώτος παγκόσμιος πόλεμος)

1917        Περιγράφει τη «ληθαργική εγκεφαλίτιδα» στην Εταιρεία Νευρολογίας και Ψυχιατρικής της Βιέννης

1918        Δημοσιεύει την πρώτη εκτενή μονογραφία για τη Ληθαργική Εγκεφαλίτιδα

1919        Νυμφεύεται την Καρολίν φον Σένμπουργκ-Χάρτενσταϊν

1921        Τακτικός Καθηγητής Νευρολογίας-Ψυχιατρικής, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Βιέννης

1925        Δημοσιεύεται η Κυτταροαρχιτεκτονική με τον Κοσκινά

1926-32   Προτείνεται τρεις φορές για το Βραβείο Νομπέλ για την ανακάλυψη της ληθαργικής εγκεφαλίτιδος

1927        Δημοσιεύει τη «μικρή» Κυτταροαρχιτεκτονική, βασισμένη σε σειρά 10 διαλέξεων

1929        Επισκέπτεται τις Η.Π.Α., δίδει σειρά διαλέξεων στη Νέα Υόρκη. Δημοσιεύει τη δεύτερη μονογραφία του για τη Ληθαργική Εγκεφαλίτιδα

1931        Εγκαινιάζει το νέο του Ινστιτούτο Ερευνών Εγκεφάλου στη Βιέννη στις 7 Μαΐου. Συμμετέχει στο Πρώτο Διεθνές Συνέδριο Νευρολογίας στη Βέρνη από 31 Αυγούστου έως 4 Σεπτεμβρίου. Αποβιώνει στις 21 Οκτωβρίου στη Βιέννη σε ηλικία 55 ετών

Γεώργιος Ν. Κοσκινάς (1885-1975)

Το όνομα του Γεωργίου Κοσκινά συνδέεται άρρηκτα από τη διεθνή επιστημονική κοινότητα με αυτό του φον Εκονόμο. Το μνημειώδες έργο που παρήγαγαν οι δύο ερευνητές για την κυτταρική αρχιτεκτονική του φλοιού των ημισφαιρίων του εγκεφάλου αποτελεί σταθμό στην εξέλιξη της μορφολογικής έρευνας του νευρικού συστήματος του ανθρώπου.

Γεννημένος στο Γεράκι Λακωνίας το Δεκέμβριο του 1885, ο Κοσκινάς αποφοίτησε από την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1910 και ειδικεύθηκε στη Νευρολογία και την Ψυχιατρική στο Αιγινήτειο Νοσοκομείο.

Από το 1916 έως το 1927 εργάσθηκε στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου της Βιέννης, όπου εκτός από τη συνεργασία με τον von Economo, ασχολήθηκε και με την ιστοπαθολογία της προϊούσας γενικής πaράλυσης μετά από ελονοσιοθεραπεία, σε συνεργασία με τον καθηγητή Ernst Sträussler. Tα πορίσματα των συγκεκριμένων μελετών συνετέλεσαν στην απονομή του βραβείου Nobel Ιατρικής 1927 στον καθηγητή της Ψυχιατρικής Julius Wagner von Jauregg.

Με την επιστροφή του στην Ελλάδα από την Αυστρία, ο Γεώργιος Κοσκινάς υπέβαλε υποψηφιότητα για την έδρα Ψυχιατρικής και Νευρολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το εκλεκτορικό σώμα δεν τον εψήφισε, παρά την ομόφωνη εισήγηση και την υπεροχή του έργου του έναντι των λοιπών υποψηφίων. Έτσι αποφάσισε να ασκήσει τη Νευροψυχιατρική «κατά τρόπον Ιπποκρατικόν» στα βόρεια προάστια των Αθηνών.

Στον Κοσκινά είχε δωρήσει τον εγκέφαλό του προς μελέτη ο πρώην πρωθυπουργός και ιδρυτής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Αλέξανδρος Παπαναστασίου (1876-1936)· το βάρος του εγκεφάλου του Παπαναστασίου αναφέρει ο Κοσκινάς ως 1,387 kg στο λήμμα «Εγκέφαλος» που είχε συνεισφέρει στο Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν του Ηλίου.

                Χρονοδιάγραμμα Γεωργίου Ν. Κοσκινά

1885        Γεννιέται την 1 Δεκεμβρίου στο Γεράκιον Λακεδαίμονος.

1910        Ολοκληρώνει τις σπουδές του στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.

1914        Ολοκληρώνει την ειδικότητα Νευρολογίας-Ψυχιατρικής στο Αιγινήτειο Νοσοκομείο.

1916        Φεύγει στη Βιέννη.

1917        Εκπαιδεύεται στη Νευροπαθολογία με τους Heinrich Obesteiner και Otto Marburg.

1919        Ξεκινά η συνεργασία με το φον Εκονόμο.

1923        Νυμφεύεται τη Στεφανί Ντούσεκ.

1923-26   Δημοσιεύει με τον Ernst Sträussler τις εργασίες για την προϊούσα γενική πάρεση.

1925        Δημοσιεύεται η Κυτταροαρχιτεκτονική με το φον Εκονόμο.  

1927        Απονέμεται το Νομπέλ Ιατρικής στον Julius Wagner von Jauregg. Επιστροφή στην Ελλάδα.

1931        Απορρίπτεται η υποψηφιότητά του για την έδρα Νευρολογίας-Ψυχιατρικής του Πανεπιστημίου Αθηνών παρά την ομόφωνη θετική εισήγηση της εισηγητικής επιτροπής.

1964        Εργάζεται με τον καθηγητή Hopf στο Ινστιτούτο Vogt του Πανεπιστημίου του Düsseldorf.

1969         Δημοσιεύει τη μονογραφία Lobus occipitalis. Απορρίπτεται η υποψηφιότητά του στην Ακαδημία Αθηνών.

1975        Αποβιώνει στις 8 Ιουλίου στην Αθήνα σε ηλικία 90 ετών.

Πίνακας 1.

Κατανομή των 44 φλοιωδών περιοχών Brodmann στα εγκεφαλικά  ημισφαίρια του ανθρώπου

Πίνακας 2.

Κατανομή των 107 φλοιωδών παραλλαγών Eκονόμο-Κοσκινά στα εγκεφαλικά ημισφαίρια του ανθρώπου

ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ

Την ευγνωμοσύνη μου εκφράζω στο Ίδρυμα Μποδοσάκη, το Πανεπιστήμιο Μακεδονίας και το Υπουργείο Εθνικής Παιδείας για τη στήριξή τους στην επανέκδοση του Άτλαντα, καθώς και στη Ρένα Κωστοπούλου, Βασίλη Κωστόπουλο, Ελένη Κανέλλη-Μελά, Ειρήνη Λέκκα, Μαρία Στεφανίδου, Κατερίνα Νοταρίδου, Τατυάνα Βέρινα, Τάκη και Μαρία Διονυσώτη, το Δήμο Κηφισιάς, το Δήμο Γερονθρών, το Σύνδεσμο Γερακιτών Αττικής και τη Λαογραφική Εταιρεία Πέλλας για την πολύτιμη βοήθειά τους.