O Φαράντ Νταλάλ έγραψε ένα ασυνήθιστα «σοβαρό» βιβλίο. Τίμησε πλή­ρως την δέσμευση που έθεσε ως αφετηρία της εργασίας του: «Taking the group seriously», δηλαδή «παίρνοντας στα σοβαρά την ομάδα»,¹ αν με­ταφράσουμε κατά λέξη τον τίτλο του. Στον υπότιτλο, ο συγγραφέας προεκτείνει φιλόδοξα τον στό­χο του: προς μια ομαδική αναλυτική θεωρία μετά τον Φουξ. Το εγχείρημα είναι όντως μεγαλεπήβολο και θα μπορούσε εύκολα να πε­ριπέσει σε μια ακόμη επιμέρους συμβολή στην, ούτως ή άλλως, έκκεντρη ομαδική αναλυτική βιβλιογραφία.

Ο Φαράντ Νταλάλ αντιμετωπίζει καίρια αυτόν τον κίνδυνο. Ανήκοντας ο ίδιος στη γενιά των ομαδικών αναλυτών που θα μπορούσε να ονομασθεί και «γενιά της χειραφέτησης» ανοίγει με σοβαρότητα τον διάλογο, αναπτύσ­σει μαχητικά την επιχειρηματολογία του, μας οδηγεί, κατά άκρως αξιόπιστο τρόπο, στους λαβυρίνθους της επιστημολογίας και μας δίνει έτσι ένα βιβλίο-τομή, ένα βιβλίο που θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί ως ένας πραγματικός επικοινωνιακός κόμβος (nodal point), κατά την φουξιανή έννοια μέσα στη μήτρα της ομαδικής αναλυτικής θεωρίας. Θα μπορούσαμε να σκεφθούμε ότι τα πράγματα είναι ακόμη πιο σύνθετα αφού η ομαδική αναλυτική θεωρία δεν μπορεί παρά να θεωρηθεί ως εγγεγραμμένη στο ευρύτερο πεδίο της μέ­χρι τώρα γνώσης μας, η όποια οφείλει να λάβει υπόψη της τη βιολογία, την κοινωνιολογία, την ψυχολογία και την φιλοσοφία για να αναφερθούμε μόνο στους βασικούς πυλώνες. Γίνεται αντιληπτό ότι το εγχείρημα τείνει προς το πεδίο του ιλιγγιώδους. Ο Φαράντ Νταλάλ, πάντως, καταφέρνει να σταθεί με παραδειγματική επάρκεια μέσα στο πεδίο αυτό και να εκφέρει τον λόγο του συνδιαλεγόμενος με τους φιλοσόφους, τους κοινωνιολόγους, τους ψυχαναλυτές, τον Φούξ που είναι ο πατέρας της Ομαδικής Ανάλυσης, και, όπου αυτό απαιτείται, με τους βιολόγους, τους φυσικούς επιστήμονες, τους μαθηματικούς, ακόμη και με τους πολιτικούς και τους ιστορικούς εκπροσώπους σημαντικών ιδεολογιών.

Οργανώνει το λόγο του κυκλοτερώς, σαν σε ομαδική αναλυτική συνε­δρία, θα έλεγε κανείς, τοποθετώντας σε έναν ιδεατό κύκλο, μορφές όπως ο Πλάτωνας, ο Αριστοτέλης, ο Λάιμπνιτζ, ο Ρουσσώ, ο Χομπς, ο Ελίας, ο Φούξ, ο Φρόυντ, ο Λακάν, ο Φαίρμπαιρν, ο Ουίνικοτ, η Κλάιν, ο Μάττε-Μπλάνκο, ο Πλότκιν, ο Ντώκινς, ο Χόπερ… Ακόμη και η κυρία Θάτσερ παίρνει το λόγο σε αυτόν τον κύκλο… ενώ το φάντασμα του Μαρξ είναι επί­σης αισθητό…

Η ανάπτυξη των ιδεών φαίνεται κάποτε σαν «ελευθέρως ρέουσα συζήτη­ση» (Free Floating Discussion) όπως το έθεσε ο Φουξ γράφοντας για την ομαδική αναλυτική συνεδρία. Φυσικά δεν πρόκειται απλά για ελεύθερους συ­νειρμούς. Ο λόγος του παραμένει σταθερά επιστημονικός, στοιχείο όχι σύ­νηθες σε βιβλίο θεωρίας της ψυχοθεραπείας. Σκοπός του συγγραφέα είναι η ανάδειξη των ιδεών του Φουξ, η κριτική τους και η περαιτέρω ανάπτυξη της Ομαδικής Αναλυτικής Θεωρίας.

Η ευφυής διάκριση που εισάγει ο Νταλάλ για τον Φουξ, διαχωρίζοντας τις θεωρητικές του απόψεις σε «ορθόδοξες» και «ριζοσπαστικές» (Ορθόδο­ξος Φουξ – Ριζοσπαστικός Φουξ), σε αντιστοιχία με τους ιστορικούς περιορι­σμούς, στους οποίους αυτές υπέκειντο και εν μέσω των οποίων ο Φουξ δημι­ούργησε την Ομαδική Ανάλυση, είναι στην καρδιά αυτού του βιβλίου.

Αναφερθήκαμε πιο πάνω σε μία σύγχρονη γενιά Ομαδικών Αναλυτών την οποία ονομάσαμε «γενιά της χειραφέτησης». Η χειραφέτηση νοείται εδώ ως προς την κλασική ψυχαναλυτική θεωρία και ως προς την γραμμική μεταφορά ψυχαναλυτικών τεχνικών στην ομάδα. Στην κατηγορία αυτή εντάσσουμε κυρίως όσους Ομαδικούς Αναλυτές δεν αρκούνται σε μια εκδο­χή της Ομαδικής Ανάλυσης, ως απλή εφαρμογή της «ψυχανάλυσης μέσα στην ομάδα» (Psychoanalysis in the group) και έχουν επίσης κινηθεί πέραν του μοντέλου του Μπίον (Bion) που θα μπορούσε να περιγραφεί ως «ψυχανάλυση της ομάδας» (Psychoanalysis of the group). Μιλάμε για όσους ομαδικούς αναλυτές προσπαθούν να κινούνται προς μια Ομαδική Αναλυτική ψυχοθεραπεία, όπως την εισήγαγε ο ιδρυτής της, ο Φουξ: Ανάλυση, δηλαδή, της ομάδας, μέσα στην ομάδα, μέσω της ομάδας, από τη ομάδα, συμπεριλαμβανόμενου του θεραπευτή. (Analysis of the group, in the group, through the group, by the group, including the conductor) (Foulkes 1964, 1975).

Μπορούμε να πούμε ότι οι …προθέσεις εδώ είναι πολύ σημαντικές… Γύ­ρω από τις «προθέσεις», αρθρώνονται φιλοσοφικοί, επιστημονικοί, ιδεολογι­κοί και πολιτικοί περιορισμοί (constraints) με την έννοια του Ελίας, άλλο­τε αναπόφευκτοι εξαιτίας της περιοριστικής ατέλειας των μεθόδων μας και των θεωριών μας, και άλλοτε απλώς, εξηγήσιμοι από ιστορικούς, πολιτι­κούς και άλλους περιορισμούς νοούμενους πάντοτε εντός του πεδίου της ψυ­χοθεραπείας με την ευρεία έννοια.

Πιστεύουμε ότι ο Νταλάλ είναι ο πλέον αξιόλογος εκφραστής αυτής της γενιάς, μέχρι στιγμής τουλάχιστον, και ότι με το βιβλίο του αυτό θέτει «τον δάκτυλον επί των τύπων των ήλων». Σε τελευταία ανάλυση ίσως αυτό που θέτει κυρίως είναι η πληρέστερη μέχρι στιγμής προσέγγιση της διαλεκτικής «ομάδα-άτομο», καθώς και το καίριο ερώτημα περί της οντολογικής προτε­ραιότητας του ενός ή του άλλου.

Ο Νταλάλ παίρνει σαφή θέση στο ερώτημα αυτό: Η ομάδα έχει οντο­λογική προτεραιότητα έναντι του ατόμου και όχι το αντίθετο, όπως συχνά και με τη βεβαιότητα του αυτονόητου θεωρούμε. Στη θέση του αυτή συνα­ντάται απρόσμενα με τον Φρόυντ: «…καταλήγουμε στη διαπίστωση ότι η ομαδική ψυχολογία είναι η αρχαιότερη ανθρώπινη ψυχολογία. Αυτό που απομονώσαμε ως ατομική ψυχολογία, παραβλέποντας όλα τα ομαδικά της ίχνη, προέκυψε αργότερα βαθμιαία και αποσπασματικά μόνο από την ομα­δική ψυχολογία…» (Freud 1921, σ. 123). [Μτφ. δική μου].

Η θέση αυτή του Φρόυντ δεν αναπτύχθηκε ποτέ περαιτέρω, ούτε από τον ίδιο, ούτε από τους επιγόνους του. Ο Νταλάλ, μέσω της μελέτης του έργου του Φουξ, ουσιαστικά ξαναπιάνει αυτό το νήμα. Σε αυτή την κατεύ­θυνση διερευνά την έννοια του κοινωνικού, την όποια ταυτίζει με την έννοια της ομάδας, ενώ αναπτύσσει πρωτότυπες προσεγγίσεις σχετικά με τον εντο­πισμό του κοινωνικού. Ακολουθώντας την σκέψη του Ελίας, αλλά και του ριζοσπάστη Φούξ, καταδεικνύει ότι το ατομικό είναι ενσωματωμένο στο κοι­νωνικό και ότι ταυτόχρονα το ατομικό διαποτίζεται από το κοινωνικό. Έτσι, αντί να αναζητήσει άτομα εντός των ομάδων, αναζητά τις ομάδες εντός των ατόμων… Διερευνά περαιτέρω την υποστήριξη του κοινωνικού με δεδομένα από την βιολογία απαντώντας ουσιαστικά στον απλουστευτικό βιολογισμό.

Συμπληρώνει ηχηρά κενά της ομαδικής αναλυτικής θεωρίας με την ανάδειξη των βασικών ιδεών του κοινωνιολόγου Νόρμπερτ Ελίας, καθώς και με πληθώρα αναφορών του από το χώρο της φιλοσοφίας, αλλά και των φυσικών επιστημών. Η συμβολή του, ειδικά στην ανάδειξη του έργου του Ελίας, είναι, όπως επισημαίνει και ο Μάλκομ Πάινς, η σημαντικότερη μέχρι τώρα στη βιβλιογραφία της ομαδικής θεωρίας. Η σύζευξη του έργου του Φρόυντ με αυτό του Ελίας, μέσω των ιδεών του Μάττε-Μπλάνκο [Matte-Blanco], θέτει πραγματικά τις βάσεις ενός νέου ομαδο-αναλυτικού υποδείγματος. Είναι εδώ που ο Νταλάλ αναδεικνύει την ουσία της κληρονομιάς του Φουξ και την αναπτύσσει συνθετικά περαιτέρω, δημιουργώντας μια νέα θεωρία με βάση τις ριζοσπαστικές ιδέες του.

Στην πορεία του αυτή θέτει εύστοχα και το θέμα της επικρατούσας επιστημονικής γλώσσας, η όποια ως απότοκος ενός ορισμένου τρόπου σκέψης αδυνατεί να αποδώσει επαρκώς το νέο υπόδειγμα. Στηριζόμενος και πάλι στον Ελίας, προσπαθεί να εισαγάγει ένα νέο τρόπο σκέψης, ούτως ώστε να προκύψει μια νέα γλώσσα για την πληρέστερη διερεύνηση των διαφόρων πλευρών του νέου ομαδικο-αναλυτικού υποδείγματος. Ο Νταλάλ διαθέτει επιπλέον ρέουσα και ζωντανή γραφή. Μπορεί να γίνεται πολεμικός χωρίς να προδίδει την ουσία τόσο των αναφορών του όσο και των επιχειρημάτων του. Δεν αρνείται τα δάνεια των απόψεών του από την ψυχανάλυση ή τις φυσικές επιστήμες, για παράδειγμα, αλλά αναδεικνύει και τα αντιδάνεια της ομαδικής αναλυτικής θεωρίας όπου αυτά εντοπίζονται στα ζητούμενα πεδία.

Αυτό προσδίδει επιπρόσθετη γοητεία στο βιβλίο του. Μπορεί να διαβαστεί και σαν είδος ζωντανής και τρέχουσας ιστορίας των ιδεών, των θεωριών, των απόψεων και των επιστημονικών επιχειρημάτων που αφορούν στη σύζευξη των ψυχολογικών θεωριών και της βιολογίας με την κοινωνιολογία και την φιλοσοφία. Στην κατεύθυνση αυτή δεν αποφεύγει –όπως συνήθως γίνεται στην βιβλιογραφία της ψυχοθεραπείας– κάποια «δύσκολα» θέματα όπως η ιδεολογία και η πολιτική. Αντιθέτως, αναδεικνύει, με πρωτότυπο τρόπο, τόσο την έκδηλη όσο και την λανθάνουσα παρείσφρυσή τους στην θεωρία και την πρακτική της ψυχοθεραπείας. Χαρακτηριστική είναι η άποψή του για την ιδεολογία, για την οποία ισχυρίζεται, πειστικά, ότι πρέπει να της αποδοθεί θέση ανάλογη με αυτήν του ασυνειδήτου. Αντιμετωπίζει επίσης άλλα δύσκολα θέματα που ανακύπτουν καθώς αναπτύσσει την επιχειρηματολογία του. Επιτίθεται για παράδειγμα στη θεωρία της ανακεφαλαίωσης. Ειδικότερα σχολιάζει καίρια το γεγονός ότι «αυτονόητα» έγκυρες ψυχαναλυτικές ή ομαδο-αναλυτικές απόψεις, για παράδειγμα, μπορεί να εμπεριέχουν κοινωνικοπολιτικά επικαθορισμένες ιδεολογίες, οι οποίες διεκδι­κούν και συχνά απολαμβάνουν επιστημονική εγκυρότητα και καταξίωση.

Μένει ίσως το ζήτημα της αξίας του βιβλίου σε σχέση με την κλινική πρακτική της ομαδικής αναλυτικής ψυχοθεραπείας. Θα μπορούσε να ισχυρι­σθεί κάποιος ότι ο πλούτος και η δύναμη των ιδεών του Νταλάλ θα αρ­κούσαν για να αλλάξουν ριζικά την προσέγγιση της αναλυτικής ομάδας από τον ομαδικό αναλυτή, αλλά και τα εμπλεκόμενα άτομα. Η σύνδεση όμως της θεωρίας με την κλινική πρακτική δεν υπήρξε ποτέ γραμμική. Έτσι, το θέμα, όπως δέχεται και ο συγγραφέας, παραμένει αναπόφευκτα ανοικτό.

Οπωσδήποτε δεν φαίνεται να ήταν στις προθέσεις του να συγγράψει ένα κλινικό εγχειρίδιο. Πρόθεση του, όπως δηλώνεται εξαρχής άλλωστε, ήταν να μας καλέσει να συζητήσουμε σοβαρά για την ομάδα, ούτως ώστε να οδη­γηθούμε ίσως «να πάρουμε την ομάδα στα σοβαρά». Κατ’ αυτήν την έννοια πιστεύουμε ότι το βιβλίο αξίζει να διαβαστεί όχι μόνο από τους επαγγελμα­τίες του χώρου της ψυχοθεραπείας, της ψυχολογίας και της ψυχιατρικής, αλλά και από το ευρύ κοινό. Άλλωστε δεν νοείται άτομο χωρίς ομάδα ανα­φοράς δεδομένου ότι όλοι είμαστε «προϊόν» μιας ομάδας, που συχνά ονομά­ζουμε «φυσική ομάδα», δηλαδή της οικογένειας. Από αυτό και μόνον τίθε­ται εκ των πραγμάτων το θέμα της σχέσης του κοινωνικού με το προσωπικό ή για να το θέσουμε αλλιώς, ξεκινώντας από τις αρχικές διχοτομήσεις, από τις οποίες ξεκίνησε και ο Νταλάλ, το θέμα της σχέσης του εξωτερικού με το εσωτερικό, του εγγενούς με το επίκτητο, της ομάδας με το άτομο.

Η επιχειρηματολογία του συγγραφέα οδηγεί στην εξίσωση της φύσης με το κοινωνικό και την ομάδα, αλλά και στη διαφοροποίηση του κοινωνικού από το εξωτερικό. Μια κατάληξη αυτής της επιχειρηματολογίας είναι o ορι­σμός του ατόμου ως ένα επίπεδο του κοινωνικού. Η θέση αυτή και μόνον θα μπορούσε να θεωρηθεί επαναστατική. Εάν στα παραπάνω συμπεριλάβουμε την συζήτηση για το κοινωνικό ασυνείδητο, το οποίο o συγγραφέας σπεύδει να διαφοροποιήσει από το γιουνγκιανό συλλογικό ασυνείδητο, την σύνδεση του κοινωνικού ασυνειδήτου με την έννοια της μήτρας της αναλυτικής ομά­δας με την ιδεολογία, το λόγο (discourse) και τις δομές της σκέψης, αντι­λαμβανόμαστε ότι έχουμε μπροστά μας ένα πραγματικά συναρπαστικό έργο, μια πραγματική τομή στην ομαδική αναλυτική θεωρία.