Ο κόσμος δεν ήταν πάντα φιλόξενος για τα άτομα με ειδικές ανάγκες, όπως ίσως προσπαθεί να γίνει σήμερα. Ο θρύλος λέει ότι οι κάτοικοι της αρχαίας Σπάρτης, στην προσπάθειά τους να μειώσουν το μεγάλο ποσοστό των αναπήρων που οφειλόταν στους διαρκείς πολέμους, άφηναν τα «ελαττωματικά» νεογνά στο έλεος των θεών, στην άκρη του Καιάδα. Οι τραυματίες που επιζούσαν από τους πολέμους, απ’ όπου προερχόταν το συντριπτικό ποσοστό των ατόμων με αναπηρίες, δεν μπορούσαν να προσμένουν βοήθεια παρά από το άμεσο, οικογενειακό περιβάλλον τους.

Από την άλλη πλευρά, ο Φίλιππος, ο βασιλιάς των Μακεδόνων, που το λαβωμένο δεξί πόδι του ήταν πιο κοντό, έβαλε έναν τεχνίτη να του κατασκευάσει περικνημίδες στα μέτρα του για να μπορεί να παίρνει μέρος στη μάχη. Σήμερα, οι ειδικές κατασκευές για την αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων είναι προϊόν μελέτης επιστημόνων και σχεδιαστών που χρησιμοποιούν την εμπειρία και τις τεχνολογικές δυνατότητες της εποχής.

Το έργο του αρχιτέκτονα κρίνεται, από την κοινωνία και τους χρήστες του καταρχάς, με βάση τη λειτουργικότητά του. Με κριτήριο αυτήν τη λειτουργικότητα θα πραγματευθώ το θέμα μου.

Για να σχεδιάσει ένα κτήριο, ο αρχιτέκτονας χρησιμοποιεί την επιστημονική του κατάρτιση, η οποία αναλύεται: α) στη γνώση των κανόνων και των περιορισμών της δόμησης, β) στην παρατήρηση του περιβάλλοντος που με την παρέμβασή του θα μετασχηματίσει και γ) στην άντληση της πληροφορίας που είναι απαραίτητη για το έργο του.

Την πληροφορία αυτή παρέχει ο εντολέας του έργου και ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία για το σχεδιασμό είναι η κατά το δυνατόν σαφέστερη γνώση των αναγκών και προτιμήσεων του χρήστη. Δεν είναι πάντα εύκολο για τον χρήστη-εντολέα να περιγράψει με απόλυτη ακρίβεια τις ανάγκες και συνήθειές του. Συχνά δεν αναγνωρίζει την ύπαρξη κάποιων ιδιαιτεροτήτων που πιθανώς έχει, μην μπορώντας να φανταστεί είτε ότι αποτελούν όντως ιδιαιτερότητες, είτε ότι μπορεί να επηρεάσουν το σχεδιασμό. Μερικές φορές μάλιστα, ο αρχιτέκτονας πρέπει να αποκωδικοποιήσει στοιχεία που περιέχονται ακόμα και στον τρόπο που του δίνεται αυτή η εντολή, παραδείγματος χάρη στη σειρά με την οποία ο εντολέας απαριθμεί τις ανάγκες του.

Τα παραπάνω αφορούν τις νέες κατασκευές, αλλά οι ίδιες αρχές καθορίζουν το αποτέλεσμα και σε οποιαδήποτε ανακαίνιση ή μετατροπή υπάρχοντος κτηρίου. Οι κατασκευαστές επίπλων ή κτηρίων ανατρέχουν στη βοήθεια μελετητών-σχεδιαστών-αρχιτεκτόνων για να προσαρμόσουν την εργασία τους στα υλικά, την τεχνολογία και τις ανάγκες της κάθε εποχής. Έτσι λοιπόν, η καρέκλα αλλάζει διαρκώς μορφή από την εποχή των μεμονωμένων μαστόρων που αγνοούσαν τα ανθρωπομετρικά στοιχεία του Da Vinci  ή το Modulor  του Le Corbusier, αλλά δεν παύει να φτιάχνεται για να καθόμαστε. Αν βέβαια ο χρήστης έχει την ατυχία να μην περιλαμβάνεται στο στατιστικό δείγμα που είχε στο μυαλό του ο κατασκευαστής και έχει ύψος 1.60 αντί 1.83, τα πόδια του θα κρέμονται απ’ την καρέκλα. Πάντα όμως υπάρχει η δυνατότητα προσαρμογής του αντικειμένου στις ειδικές ανάγκες του χρήστη: Τα πόδια της καρέκλας μπορεί να πριονιστούν λίγο ή να παραγγελθεί μεγαλύτερο στρώμα αν δεν τον χωράει το κρεβάτι!  Αυτή η γνώση για το αν και τι «χωράει» ή «περισσεύει» είναι ουσιαστική στην επικοινωνία του εντολέα/χρήστη με τον αρχιτέκτονα. Αυτή είναι η ζητούμενη πληροφορία, η επεξεργασία της οποίας είναι μέρος της εκπαίδευσης του αρχιτέκτονα.

Μιλάμε λοιπόν για την προσαρμογή ενός επίπλου ή ενός κτίσματος σε συγκεκριμένες ανάγκες. Εδώ παρεμβαίνει η τεχνολογία η οποία, υλοποιώντας τις ιδέες του μελετητή/σχεδιαστή, αλλά και ταυτόχρονα εξελισσόμενη εξαιτίας τους, παρέχει είδη που προσαρμόζονται περισσότερο ή λιγότερο εύκολα στις απαιτήσεις του χρήστη. Φτάνουμε έτσι να έχουμε από καρέκλες που ανεβοκατεβαίνουν για να εξυπηρετήσουν όλα τα ύψη έως και ολόκληρα σπίτια που προκύπτουν ως συνθέσεις κάποιου βασικού κυττάρου και μπορούν να μεγαλώσουν κατά βούληση.

Η προσαρμογή σε ειδικές ανάγκες γινόταν ανέκαθεν όταν ένα άτομο γεννιόταν με κάποια αναπηρία ή ξέφευγε από το μέσο όρο του προσδόκιμου επιβίωσης της εποχής του και, για κάποιους λόγους που οι γιατροί γνωρίζουν πολύ καλύτερα, αναγκαζόταν να συνεχίσει να ζει με κάποια αναπηρία. Η προσαρμογή του χώρου και των επίπλων στις νέες ανάγκες του ήταν ένα πρόβλημα που όφειλε να λύσει το άμεσο περιβάλλον του σε σχέση με τις τεχνολογικές δυνατότητες της εποχής.

Μ’ άλλα λόγια, αν κατοικούσες σε κάποιο ορεινό χωριό των Κυκλάδων σκαρφαλωμένο στην κορυφή ενός βράχου και έμενες χωρίς πόδια, έπρεπε ν’ αλλάξεις χωριό ή να περιοριστείς στη βοήθεια των άλλων και την πλάτη κάποιου γαϊδαράκου!

Η δεκαετία του 60 σηματοδοτεί την απαρχή της κοινωνικής αντιμετώπισης των κάθε μορφής μειονοτήτων στις μεταπολεμικές δυτικές δημοκρατίες. Το 1964, θεσπίζονται στις ΗΠΑ οι πρώτοι νόμοι για τα δικαιώματα ομάδων που συνιστούν μειονότητες (Civil Rights Act). Τα Άτομα με Ειδικές Ανάγκες (ΑΜΕΑ) δεν αναφέρονται ακόμη ως συγκροτημένη ομάδα. Την ίδια εποχή, η αμερικανική κοινωνία δέχεται καθημερινά τα φορτία των βετεράνων του Βιετνάμ, οι οποίοι ανεβάζουν δραματικά το ποσοστό των ατόμων με αναπηρίες, όντας ανίκανοι να ενταχθούν στην ίδια την κοινωνία που προκάλεσε την αναπηρία τους. Είναι λοιπόν επόμενο να αυξηθούν την περίοδο εκείνη οι πιέσεις για την επανένταξη των ατόμων με ειδικές ανάγκες.

Ελλείψει μιας συνολικής πολιτικής, στα χρόνια που ακολουθούν, μεμονωμένοι μελετητές καλούνται να λύσουν μεμονωμένα προβλήματα ατόμων με αναπηρίες. Στις ευρωπαϊκές χώρες και σε αμερικανικές πολιτείες ψηφίζονται τοπικά νόμοι με καθοριστικές διατάξεις για ειδικές κατηγορίες αναπήρων, αλλά όχι για τα ΑΜΕΑ  σαν σύνολο.

Τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης δίνουν μια εικόνα της ευαισθητοποίησης της κοινής γνώμης και της εξέλιξης της κοινωνίας προς την κατεύθυνση αυτή: το 1982, οι New York Times δημοσιεύουν στη στήλη «Υγεία» του φύλλου της 24ης Ιουνίου ένα άρθρο με τον καινοφανή τίτλο: Κατοικία σχεδιασμένη για άτομα με αναπηρίες. Ένα γραφείο αρχιτεκτόνων στη Μασαχουσέτη σχεδιάζει και κατασκευάζει με πολιτειακή χορηγία ένα συγκρότημα διαμερισμάτων με τέσσερις μονάδες των τριών και μία των τεσσάρων υπνοδωματίων. Τα διαμερίσματα διαθέτουν κινητά ράφια στους αποθηκευτικούς χώρους και, στην κουζίνα, αναρτημένα ντουλάπια που ανεβοκατεβαίνουν για να διευκολύνουν τον χρήστη που βρίσκεται σε αναπηρικό αμαξίδιο. Η πόρτα του φούρνου ανοίγει στο πλάι, ενώ τα συρταρωτά τραπέζια έχουν γλυφές όπου στηρίζεται το πιάτο της σούπας, για την περίπτωση που ο χρήστης δυσκολεύεται να βάλει δύναμη στο ανακάτεμα! Βέβαια, όπως επισημαίνεται και στο άρθρο, η απομάκρυνση των εμποδίων για τους ανάπηρους έρχεται σε απόλυτη σύγκρουση με την προσπάθεια προστασίας των παιδιών: Είναι ιδιαίτερα δύσκολο να κρατήσεις ένα πιτσιρίκι έξω από το φούρνο, όταν μάλιστα έχει τους διακόπτες του στο πλάι!

Από το 1990, η Ευρωπαϊκή Κοινότητα αρχίζει να ασχολείται νομοθετικά με την ένταξη των παιδιών και νέων με αναπηρίες στο κοινό εκπαιδευτικό σύστημα. Την ίδια ώρα, στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, στις ΗΠΑ ψηφίζεται ο νόμος για τους Αμερικανούς με αναπηρίες (Americans with Disabilities Act – ADA). Συνοδεύεται από αναλυτικές περιγραφές και σχέδια που καθορίζουν με ακρίβεια τις προδιαγραφές κατασκευής χώρων δημόσιας χρήσης και εμπορικών εγκαταστάσεων του ιδιωτικού τομέα (Americans with Dis-abilities Act Accessibility Guidelines – ADAAG). Ο νόμος αυτός θεσπίζει τον έλεγχο των κτηρίων από τα υπουργεία Δικαιοσύνης και Μεταφορών και, ούτε λίγο ούτε πολύ, υποχρεώνει τα υπάρχοντα κοινωφελή και κοινόχρηστα κτήρια να γίνουν προσβάσιμα από ΑΜΕΑ.

Το 1996 εκδίδεται από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα ο Κανονισμός 406 που κατοχυρώνει ίσες ευκαιρίες για τα άτομα με αναπηρίες. Παράλληλα οι Αμερικανοί συμπληρώνουν τον ADAAG με προδιαγραφές για τα δημόσια κτήρια και συγκεκριμένες οδηγίες για τις κατασκευές που απευθύνονται σε παιδιά και, αργότερα, για τις αθλοπαιδιές και τους χώρους αναψυχής.

Χαρακτηριστικά, στους New York Times αναφέρεται ότι εκεί που κάποτε υπήρχαν σκάλες μπήκαν ράμπες, οι ανελκυστήρες «μιλούν» στους τυφλούς και οι πινακίδες έγιναν ανάγλυφες για να διαβάζονται και με την αφή, ενώ ταυτόχρονα χαμήλωσαν για να διαβάζονται από τα άτομα σε αμαξίδια. Με την ίδια λογική, χαμήλωσαν οι πάγκοι στην υποδοχή των ξενοδοχείων, ενώ αναζητείται ο τρόπος και ο χώρος να προστεθούν και εκεί ράμπες!

Το 1997 διοργανώνεται από το Ινστιτούτο Αμερικανών Αρχιτεκτόνων το Α΄ Παγκόσμιο Συνέδριο Προσβασιμότητας στην Ουάσιγκτον, όπου ο αρχιτέκτονας Ronald Mace προτρέπει: «Ας σχεδιάζουμε τα πάντα, πάντα για όλους…». Η προσαρμογή σ’ αυτούς τους κανόνες είναι συχνά επεισοδιακή. Η εταιρία Ellerbe Becket, στη Μινεάπολη, κατηγορείται από το υπουργείο Δικαιοσύνης ότι σχεδίασε αθλητικά στάδια που δεν συμμορφώνονται με τον ADAAG. Στις προδιαγραφές τους καθορίζεται όχι μόνο ο αριθμός των απαιτούμενων θέσεων για αναπηρικά αμαξίδια αλλά τονίζεται ότι οι θέσεις αυτές πρέπει να έχουν τις ίδιες δυνατότητες θέασης με όλες τις άλλες. Μόνο που στην κρίσιμη στιγμή του γκολ όλοι πετάγονται όρθιοι, με αποτέλεσμα οι θεατές σε αμαξίδιο να μη βλέπουν!

Ποιος λοιπόν ευθύνεται για την εφαρμογή των κανονισμών που επιβάλλουν όλοι αυτοί οι νόμοι; Ο αμερικανικός χάρτης για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρίες (ADA) καθορίζει ότι τελικοί υπεύθυνοι είναι οι ιδιοκτήτες, οι ενοικιαστές και χρήστες και όχι οι αρχιτέκτονες ή οι κατασκευαστές των κοινόχρηστων  κτηρίων.

Το 1998, ο Rem Koolhaas σχεδιάζει και κατασκευάζει στο Μπορντό «το σπίτι της χιλιετίας!» Όπως αναφέρουν σε άρθρο τους οι New York Times, «…όσα δωμάτια και ντουλάπια και να έχεις σε ένα σπίτι, δεν υπάρχει ποτέ αρκετός χώρος για το χρόνο!» Ο εύπορος ιδιοκτήτης έχει ήδη παραγγείλει ένα νέο σπίτι, αλλά μένει παράλυτος και οι απαιτήσεις του αλλάζουν πριν από την κατασκευή του. Σχεδιάζεται τότε από τον Koolhaas μια άλλη κατοικία, όπου ο κύριος χρήστης της κινείται πάνω-κάτω σε τρία επίπεδα πάνω σε μια πλατφόρμα-ανελκυστήρα, η οποία είτε τον απομονώνει στον όροφό του, είτε τον συνδέει με τους ορόφους που χρησιμοποιούν τα άλλα μέλη της οικογένειάς του.

Η ΕΕ, μετά από σειρά συναντήσεων στη διάρκεια του 1999, εκδίδει το 2000 τον Κανονισμό 284, «Για μια Ευρώπη χωρίς εμπόδια για ανθρώπους με ειδικές ανάγκες», και την κοινοτική οδηγία που καθορίζει το γενικό πλαίσιο για ίση μεταχείριση στην απασχόληση. Το 2003, ο Κανονισμός 650 διακηρύσσει: «Ίσες ευκαιρίες για άτομα με ειδικές ανάγκες».

Οι επιπτώσεις της ευρωπαϊκής νομοθεσίας αρχίζουν να εμφανίζονται γύρω μας. Πεζοδρόμια ξαναστρώνονται με πλάκες με ειδικό ανάγλυφο για τους τυφλούς, ράμπες διευκολύνουν τα αναπηρικά αμαξίδια στις διαβάσεις, πλατφόρμες στις στάσεις επιτρέπουν την είσοδο στα χαμηλά πλέον λεωφορεία. Οι πόρτες των ανελκυστήρων – ακόμη και των παλαιών – γίνονται συρόμενες και αρκετά φαρδιές ώστε να χωρούν τα αμαξίδια, ενώ υπάρχει και ηχητική ένδειξη για τους ορόφους. Παράλληλα, η βιομηχανία βρίσκει λύσεις για τις περιπτώσεις που δεν είναι εφικτή η εφαρμογή των προδιαγραφών: πλατφόρμες-καθίσματα προσαρμόζονται σε κάθε σχεδόν τύπο σκάλας, όπου δεν είναι δυνατόν να κατασκευασθούν ράμπες ή δεν χωρούν ανελκυστήρες.

Οι αρχιτέκτονες μπορούν να παρακολουθήσουν μαθήματα που τους ενημερώνουν για τις ιδιαιτερότητες των διαφόρων ειδών αναπηρίας και τη σχέση αναπηρίας – αστικού χώρου. Σε διαφήμιση τέτοιου είδους μαθημάτων χαρακτηριστικά αναφέρεται στατιστική του 1998-2001, σύμφωνα με την οποία 10% των ατόμων ηλικίας 20 ετών, 25% ηλικίας 50 ετών και 72% άνω των 80 ετών, έχουν κάποια κινητική αναπηρία!

Στην Ελβετία, ο οργανισμός Αναπηρία-Αρχιτεκτονική-Πολεοδομία, συμβουλεύει αρχιτέκτονες και κατασκευαστές που εργάζονται ή απλώς επισκέπτονται το κάθε καντόνι, για κατασκευές που αφορούν άτομα με αναπηρίες.

Το 2007, ενόσω η Ε.Ε προγραμματίζει το Ευρωπαϊκό Σχέδιο Δράσης 2008-2009 βάσει της «Κατάστασης των ατόμων με αναπηρίες στην Ευρωπαϊκή Ένωση», η New York Times δημοσιεύει ένα άρθρο με τίτλο «Σχεδιασμός για όλους, ανάπηρους ή μη!». Αφορμή η κατασκευή στο Σαιντ Λούις – από την εταιρία Andrew Trivers Associates – συγκροτημάτων όπου όλα τα διαμερίσματα είχαν σχεδιαστεί με τη λογική του Universal Design. Ο όρος που πρωτoακούστηκε το 1989 από τον Mace, βρίσκει καθολική εφαρμογή: Ενώ οι κανονισμοί θέτουν κάποια ελάχιστα όρια προσβασιμότητας, το Universal Design προσπαθεί να τους πάει μακρύτερα, επιδιώκοντας να κάνει το δομημένο περιβάλλον χρηστικό για όλους χωρίς την ανάγκη προσαρμογών. Επιδιώκεται να συμπεριληφθούν στοιχεία των οποίων η χρήση δεν χαρακτηρίζει αποκλειστικά τα  άτομα με ειδικές ανάγκες. Ένα τέτοιο στοιχείο είναι, για παράδειγμα, μια ράμπα αντί για μια σκάλα. Το Universal Design καταργεί πλήρως τα σκαλοπάτια! Η πρόσβαση είναι έτσι ευκολότερη ακόμα και για κάποιον που σέρνει το καρότσι με τα ψώνια! Χρησιμοποιούνται έντονες χρωματικές αντιθέσεις, πράγμα που βοηθά τα άτομα με περιορισμένη όραση. Κουζίνες και μπάνια έχουν διαμορφωθεί για τις ανάγκες κάθε χρήστη – ή μπορούν να προσαρμοστούν χωρίς ν’ απαιτούνται γκρεμίσματα και ριζικές μεταβολές.

Ώς τώρα, τα προβλήματα των ΑΜΕΑ στον δομημένο χώρο αντιμετωπίζονταν με διαφοροποιημένες λύσεις.  Μπορεί κανείς να κάνει τη σκέψη ότι η εξέλιξη του Universal Design θα καταργήσει την ανάγκη για αυτή τη διαφοροποίηση.  Πράγμα αισιόδοξο για τον καθένα από μας, που με τα χρόνια αυξάνει τις πιθανότητές του να συγκαταλεγεί στο ποσοστό των ατόμων που προστατεύονται από τους σχετικούς νόμους. Είναι ιδιαίτερα καθησυχαστικό να σκεφτείς ότι δεν χρειάζονται δραματικές αλλαγές στο χώρο σου αν, για κάποιο λόγο και για οποιοδήποτε χρονικό διάστημα, αντιμετωπίσεις κάποια κινητική ή άλλη δυσκολία.

Στον αντίποδα, για κάποιους αρχιτέκτονες, οι περιορισμοί αυτοί και το Universal Design είναι μια θυσία του ατομικού εγώ στο συλλογικό εμείς. Και έρχεται στο νου ο συμβολισμός του γεφυριού της Άρτας.