Νομίζω πως, στα σαράντα σχεδόν χρόνια που ασχολούμαι ως αρχιτέκτονας με τη διαμόρφωση των τριών διαστάσεων, δεν έτυχε να με απασχολήσει η σχέση τους με την τέταρτη διάσταση, πέρα από το ότι ο χρόνος κυλάει και αφήνει εμπειρίες και αναμνήσεις ή το ότι πρέπει να κάνω κάποιες προβλέψεις για το κοντινό μέλλον ή ακόμα και ότι ο χρόνος είναι… χρήμα! Και να που οι συζητήσεις με τον Θανάση Καράβατο για τον χρόνο και το Συμπόσιο της Κοζάνης με έφεραν στη θέση να ερευνώ το θέμα του χρόνου –τη σχέση του με τις άλλες τρεις διαστάσεις– και έτσι να δω πως, όλα αυτά τα σαράντα χρόνια, ασχολούμαι ασυνείδητα και με τον χρόνο, καθώς αυτός δεν ξεχωρίζει από τον χώρο!

Παρακαλώ μην παρεξηγήσετε τις προθέσεις μου! Μη θεωρήσει κανείς ότι θα σας πω τι ακριβώς είναι ο χρόνος! Όπως λέει και ο Άγιος Αυγουστίνος¹ για τον χρόνο: «Όταν κανείς δεν με ρωτάει, ξέρω τι είναι. Μόλις με ρωτήσουν, δεν ξέρω πια». Εγώ λοιπόν, ένας αρχιτέκτονας, απευθύνομαι σε νευρολόγους και ψυχιάτρους μιλώντας για τον χρόνο. Ελπίζω να μη «τρώω» τον χρόνο σας. Αλλά και αν σας τον φάω, σε τελική ανάλυση τι είναι ο χρόνος;

Στον χώρο της έρευνας κάθε μορφής με θέμα τον χρόνο, το πρώτο πράγμα που μ’ εντυπωσίασε ήταν ένας ορισμός στο διαδίκτυο: «Επί του παρόντος ο χρόνος νοείται ως θεμελιώδης ποσότητα και, όπως οι άλλες θεμελιώδεις ποσότητες (χώρος και μάζα), καθορίζεται μέσω της μέτρησης. Συνεπώς είναι μέγεθος. Επίσης επί του παρόντος, η στερεότυπη χρονική μονάδα, το συμβατικό δευτερόλεπτο, «ορίζεται ως…»² και λοιπά και λοιπά. Κάποιες δεκαετίες παλιότερα, στα σχολικά μου χρόνια, λέγαμε : «χρόνος είναι…..». Και ήταν ήδη τότε σχεδόν εξήντα χρόνια μετά τον Einstein!

Σ’ ένα φιλμ του 1995, τον «καπνό» του Wayne Wang, ο Harvey Keitel έχει κάποιο καπνοπωλείο-ψιλικατζίδικο. Έχει λοιπόν την περίεργη συνήθεια να στήνει μια φωτογραφική μηχανή την ίδια πάντα ώρα, στο ίδιο πάντα σημείο και να αρχειοθετεί ένα τεράστιο αριθμό φωτογραφιών! Ανελλιπώς! Ο William Hurt, συγγραφέας, τακτικός πελάτης του, βλέπει τυχαία τη συλλογή αυτή και δεν μπορεί να διακρίνει τις διαφορές, παρόλη την προτροπή του δημιουργού της και τις επεξηγήσεις του, μέχρι που αντικρίζει σε μια από τις φωτογραφίες τη νεκρή γυναίκα του που τυχαία βρέθηκε στο σημείο εκείνο! Στέκομαι στη διαπίστωση του πρωταγωνιστή για την ύπαρξη του χωροχρόνου και των μεταβολών του, που για τον άλλο είναι δύσκολο να καταλάβει! Πείθεται όταν βλέπει στοιχεία της δικιάς του ζωής, των δικών του εμπειριών, του δικού του χρόνου. Αλλά ας γυρίσουμε στη δικιά μου αρχή, στο ψάξιμο για τον χρόνο.

Δεν θα ταξινομήσω τα στοιχεία που βρήκα προσπαθώντας να σας φωτίσω· ούτε εγώ τα κατάφερα. Οι πληροφορίες είναι ατέλειωτες! Ο Μπόρχες³ επινοεί τον Ειρηναίο Φούνες με μια καταπληκτική, άπειρη μνήμη! Τον φτιάχνει να έχει την ικανότητα να ανακαλεί με φωτογραφική ακρίβεια κάθε γεγονός του χρόνου που βιώνει. Ο κύριος Φούνες, λοιπόν, αποφασίζει να μοιράσει την ημέρα σε εβδομήντα χιλιάδες κομμάτια. Το καθένα, αριθμημένο, έχει όλα τα στοιχεία κάθε γεγονότος. Και μπορεί και τα θυμάται όλα!

Στο τέλος όμως έγιναν δυο πράγματα: Είδε ότι ο στόχος του δεν είχε τέλος. Είδε επίσης ότι ήταν ανώφελο. Πριν τελειώσει η ιστορία, αποκαλύπτεται η τραγωδία του κυρίου Φούνες! Δεν μπορεί πια να σκεφτεί! «Όχι μόνο του ήταν δύσκολο να καταλάβει πως το γενικό σύμβολο σκύλος περιέχει τόσα ανόμοια και ανισομεγέθη σκυλιά, αλλά και τον ενοχλούσε που ο σκύλος των τρεις και δεκατέσσερα λεπτά (ιδωμένος από πλάγια) μπορούσε να έχει το ίδιο όνομα με τον σκύλο των τρεις και τέταρτο (ιδωμένο από μπρος)». Γιατί, όπως λέει ο Μπόρχες, «το να σκεφτείς, είναι να ξεχάσεις τις διαφορές, να γενικεύσεις, να αφαιρέσεις…». Α, και είμαι πολύ μακριά από τις δυνατότητες του κυρίου Φούνες!

Υπάρχουν, λοιπόν, πολλών λογιών χρόνοι. Ανάλογα υπάρχουνε και πολλών λογιών μονάδες και τρόποι μέτρησής τους. Η πρώτη καταγραφή του χρόνου στη Δυτική Φιλοσοφία είναι ενός Αιγύπτιου αξιωματούχου, του Ptah Hotep, γύρω στα 2650-2600 π.Χ.: «Μη μειώνετε το χρόνο που αφιερώνετε για την ικανοποίηση των επιθυμιών. Γιατί η μείωση αυτή, φέρνει στο πνεύμα αποστροφή». Οι αρχιτέκτονες τις εποχές αυτές έχουν αποδυθεί στο κυνήγι του χρόνου, για να προλάβουν να ολοκληρώσουν τα έργα τους στον χρόνο ζωής των εργοδοτών τους! Δε έχουν άλλου είδους φιλοσοφικές αναζητήσεις για τον χρόνο, πέρα από τη συνειδητοποίηση του μέλλοντος μετά το παρόν. Γι’ αυτό φτιάχνανε Πυραμίδες!

Ο Κant (1724-1804), στην Κριτική του καθαρού λόγου, καθορίζει τον χρόνο ως μία a priori διαίσθηση που, μαζί με την άλλη a priori διαίσθηση, τον χώρο, μας επιτρέπει να κατανοήσουμε τις εμπειρίες μας. Αντίθετα, ο Piaget (1937), στην Κατασκευή της πραγματικότητας στο παιδί, ισχυρίζεται ότι ο χώρος και ο χρόνος κατασκευάζονται μέσα από την οργάνωση των εμπειριών του παιδιού. Αποκαλεί την αίσθηση του χρόνου βιωματικό χρόνο. Κάνοντας ένα βήμα παραπέρα, ο von Glasersfeld (1995) διατυπώνει μια θεωρία για το πώς το παιδί κατασκευάζει τον πρωτοχώρο, ταυτόχρονα με τον πρωτοχρόνο.

Ο Einstein, το 1905, προσπαθώντας να ερμηνεύσει το ταυτόχρονο, ορίζει τον χρόνο σαν την τέταρτη διάσταση που, μαζί με τον χώρο, φτιάχνουν την έννοια του χωροχρόνου ή, όπως την ονόμασε, την χωροχρονική πολλαπλότητα. Αντικαθιστά, δηλαδή, την έννοια του χωροχρόνου του Γαλιλαίου με μία νέα, όπου ο χρόνος παύει να ’ναι απόλυτος. Όμως και αυτός, το 1954, ένα χρόνο πριν πεθάνει, θα καταλήξει να πει ότι ο χρόνος είναι «ελεύθερη δημιουργία του ανθρώπινου νου».

Οι θεωρίες είναι αμέτρητες και, φτάνοντας στις μέρες μας, θ’ ακούσουμε από τον Barbour⁴ πως χρόνος δεν υπάρχει. Πως υπάρχει η Πλατωνία, ένας χώρος διαμορφώσεων, όπου κάθε πιθανή διάταξη του συνόλου της ύλης του Σύμπαντος, αντιπροσωπεύεται από ένα σημείο. Αφήστε που βρίσκει την απάντηση αυτή να προκύπτει από τις βασικές εξισώσεις της Κβαντομηχανικής και τις θεωρίες του Einstein! Γυρνάει πίσω δυόμισι χιλιάδες χρόνια στον Πλάτωνα, στον Τίμαιο. Εκεί όπου ο χρόνος είναι η κινούμενη εικόνα της αιωνιότητας!

Ο Hawking,⁵ στο πλαίσιο των απόψεων του Piaget περισσότερο, μας δίνει μια ωραία φόρμουλα για τον υπολογισμό της αίσθησης του χρόνου. Το πηλίκο της μονάδας μέτρησης προς το σύνολο του βιωματικού χρόνου, δηλαδή της ηλικίας. Μ’ άλλα λόγια, μια ώρα στη ζωή ενός παιδιού έξη μηνών είναι ένα προς 4320, ενώ για έναν εικοσάχρονο είναι ένα προς 175200.

Ο Γαλιλαίος, το 1632, στο βιβλίο του Διάλογοι περί των δύο κύριων κοσμικών συστημάτων περιέγραψε την Αρχή της Σχετικότητας: Σύμφωνα μ’ αυτήν, οι Θεμελιώδεις Νόμοι της Φυσικής είναι ίδιοι σε όλα τα επίπεδα αδράνειας. Οι απόψεις του Νεύτωνα για έναν απόλυτο χρόνο, που κυλάει ομαλά και ανεξάρτητα από οποιονδήποτε παρατηρητή σε οποιοδήποτε Γαλιλαϊκό Σύστημα αναφοράς, θεμελίωσε την Κλασική Μηχανική. Μέχρι τις αρχές του προηγούμενου αιώνα, που ο Einstein διατύπωσε τη Θεωρία της Ειδικής Σχετικότητας και ήρθε να ταράξει τα νερά που ακόμα δεν ηρέμησαν! Οι απόψεις του αποδεικνύονται συνεχώς πειραματικά από τότε! Ο Minkowsky, λίγα χρόνια μετά, θ’ αποδείξει μαθηματικά την ύπαρξη του χωροχρόνου κι ο Lorentz θα διατυπώσει τους μετασχηματισμούς του: εξισώσεις που καθορίζουν τη θέση των γεγονότων σχετικά μ’ έναν επιταχυνόμενο παρατηρητή. Ο Minkowsky, σε συνεργασία με τον Einstein, θα ενοποιήσει τον χωροχρόνο και θα εισαγάγει την έννοια του Κώνου Φωτός. Κάθε γεγονός ορίζεται ως σημείο, απ’ όπου ξεχωρίζει το παρόν από το μέλλον σαν κώνος πάνω ή κάτω απ’ αυτό. Στον χωροχρόνο του Einstein και του Minkowsky, ο χώρος και ο χρόνος είναι σκιές του. Κάθε παρατηρητής μπορεί να τον αναλύσει και να τον αντιληφθεί με το δικό του τρόπο! Να προβάλει σκιές των γεγονότων στον δικό του χωροχρόνο! Να συνειδητοποιήσει την ύπαρξη και «άλλων» χωροχρόνων με τους οποίους δε θα έρθει ποτέ σε επαφή! Να παραθέσω εδώ πως, στα γεράματά του, ο Heisenberg ανέφερε πως άργησε πολύ να καταλάβει την θεωρία της σχετικότητας! Την καταλάβαινε το μυαλό του, αλλά όχι η καρδιά του! Ακόμα όμως παραμένουν άλυτα προβλήματα και αναπάντητα ερωτήματα. Πλήθος από θεωρίες προσπαθούν να τα απαντήσουν. Εργαστηριακά δεδομένα και νέες παρατηρήσεις επιβεβαιώνουν συχνά κάποιες θεωρίες.

Η προσθήκη και νέων διαστάσεων στον χωροχρόνο, η νέα μορφή του σαν χωρο-χρονo-μάζα με την προσθήκη της μάζας, με ιδιότητες υφάσματος αλλά και υγρού, οι θεωρίες των χορδών ή των μεμβρανών και ένας σωρός άλλες απόπειρες δεν δίνουν απαντήσεις σε όλα. Η ελλιπής μάζα του Σύμπαντος, οι πυρηνικές δυνάμεις, ακόμα και ο μηχανισμός της Βαρύτητας, παραμένουν ανεξήγητα!

Βέβαια, η Κλασική Μηχανική του Γαλιλαίου και του Νεύτωνα εξακολουθεί να διδάσκεται, όταν ένα αιώνα τώρα η Θεωρία της Σχετικότητας καλά κρατεί! Μαθαίνουμε να μετράμε τον χρόνο μ’ αυτήν! Συνειδητοποιούμε τον χρόνο γιατί τα πράγματα μεταβάλλονται. Γιατί κάτι μεσολαβεί ανάμεσα σε δύο γεγονότα.

Δίνουμε μονάδες μέτρησης ανάλογες, για να κατανοήσουμε τους ρυθμούς αυτών των μεταβολών.

Επινοήσαμε τον Αστρονομικό χρόνο. Αυτόν που αφορά τα ουράνια φαινόμενα και τους νόμους που τα διέπουν. Για να μπορέσουμε να συλλάβουμε και να περιγράψουμε αυτό που θεωρούμε ότι έχει 16 δισεκατομμύρια χρόνια ζωής ως τώρα. Για να υπολογίσουμε την ηλικία των αστέρων και των πλανητών. Μαθηματικοί υπολογισμοί μπορούν να προσδιορίσουν με μεγάλη ακρίβεια τις ημερομηνίες που συνέβησαν συγκεκριμένα ουράνια φαινόμενα.

Επινοήσαμε τον Γεωλογικό Χρόνο. Καλύπτει ολόκληρη την ιστορία της Γης, ξεκινώντας 4,6 δισεκατομμύρια χρόνια πριν. Οι γεωλόγοι του περασμένου αιώνα βρήκαν τον τρόπο να υπολογίζουν με ακρίβεια την ηλικία της Γης και των υλικών της, από τρία έως 500 εκατομμύρια χρόνια!

Ο Αρχαιολογικός χρόνος μετρά πιο κοντινές αποστάσεις από το τώρα: Η ύπαρξη ολόκληρων πολιτισμών έχει τοποθετηθεί στον χρόνο χάρη σε μεθόδους χρονολόγησης δανεισμένες από τη γεωλογία. Σύγχρονες γεωχρονολογικές μέθοδοι, η στρωματογραφία και η ραδιομετρική μέθοδος με βάση τον Άνθρακα 14, καθορίζουν με ακρίβεια τις ημερομηνίες. Ένα μέρος των επιστημόνων προμηθεύει την τεχνολογία, που με την εξέλιξή της βοηθά όλο και περισσότερο στην ακριβέστερη χρονική τοποθέτηση όποιου γεγονότος.

Φτάνουμε στον ιστορικό και τον πολιτικό χρόνο. Με αναφορές σε ημερομηνίες και γεγονότα της ανθρώπινης ιστορίας, πράγμα που σημαίνει ότι δεν είναι και τόσο ακριβής! Μπορεί να λείπουν μεγάλα κομμάτια που αναφέρονται σε ιστορικά ή πολιτικά πρόσωπα χωρίς σημαντικό έργο!

Κι εμείς οι αρχιτέκτονες τι κάνουμε; Κατ’ αρχάς, κάνουμε τα αυτονόητα! Προσπαθούμε να κάνουμε προβολή των προσδοκιών του χρήστη στο δικό μας χωροχρόνο του Minkowsky. Στο μέλλον. Χρησιμοποιούμε τη μνήμη και τις εμπειρίες του παρελθόντος και τα συνδυάζουμε με τις δυνατότητες και τους περιορισμούς του παρόντος. Συνειδητά ή και ασυνείδητα, διαμορφώνουμε τις τρεις διαστάσεις, πάντα σε συνάρτηση με την τέταρτη, για να τις βιώσουμε και τις τέσσερις μαζί! Η ιστορική καταγραφή μας επιτρέπει να παρακολουθούμε τη μεταβολή του χωροχρόνου.

Φτιάξαμε τον Παρθενώνα πριν δυόμισι χιλιάδες χρόνια για τη λατρεία της Αθηνάς του Δωδεκάθεου. Τέλειωσε το Δωδεκάθεο, τέρμα ο Ναός της Αθηνάς! Άρχισε ν’ αλλάζει χρήσεις. Έγινε κατάλυμα του Δημητρίου του Πολιορκητή. Στους Ρωμαϊκούς χρόνους χάθηκε κάθε λατρεία δημόσια ή ιδιωτική. Στους Βυζαντινούς χρόνους έγινε η πρώτη μετατροπή του ναού σε χριστιανική εκκλησία της Αγίας Σοφίας. Στη Φραγκοκρατία ο Παρθενώνας γίνεται ναός Λατινικός, στο όνομα της Θεοτόκου. Στην Τουρκοκρατία γίνεται τζαμί και το καμπαναριό γίνεται μιναρές, που καταστράφηκε το 1687, όταν οβίδα τίναξε την πυριτιδαποθήκη που είχε εγκαταστήσει ο Αλί αγάς. Σήμερα είναι μνημείο που καταστρέφεται από τον χρόνο. Κάποιοι έχουμε βιώσει τις τελευταίες αλλαγές του και κάποιοι μπορούμε να κάνουμε και προβολές στον χρόνο, μπορούμε να περιγράψουμε το μέλλον. Μπορούμε να τον φανταστούμε ακόμα και καλυμμένο με κάποιο Γεωδαιτικό θόλο, για να γλιτώσει τη φθορά της μόλυνσης!⁶ Πιθανά όμως όχι όλοι, απ’ ότι φαίνεται!   ⁷

Αναφέρομαι στους Ινδιάνους Hopi, που κατά τον Benjamin Whorf δεν διαθέτουν στη γλώσσα τους λέξεις ή εκφράσεις οι οποίες να αντιστοιχούν στις δικές μας αναφορές στον χρόνο που πέρασε ή αυτόν που θα έρθει. Αυτοί έχουν μόνο το παρόν! Άλλο μπλέξιμο! Εμείς μπορούμε να καταλάβουμε την ανυπαρξία του παρόντος, μια και ανά πάσα στιγμή γίνεται παρελθόν. Άντε να περάσει στη συνείδηση σαν μέλλον που θα γίνει παρελθόν. Αισθανόμαστε την ίδια εκείνη σύγχυση που αισθάνθηκε και ο Ηράκλειτος σ’ εκείνο το παράδειγμα: Κανείς δεν μπαίνει δυο φορές στο ίδιο ποτάμι. Πρώτον, γιατί τα νερά του ποταμού κυλούν. Δεύτερον, γιατί είμαστε κι εμείς ένα ποτάμι, γιατί κι εμείς κυλάμε! Εκεί είναι το πρόβλημα του χρόνου. Το πρόβλημα του φευγαλέου: ο χρόνος περνάει!

Τι είναι αυτό που μένει; Όπως λέει κι ο τραγουδοποιός : «Ο χρόνος ο αληθινός / είναι ο γιος μας ο μεγάλος κι ο μικρός».

Ευχαριστώ για τον χωροχρόνο σας!