Ήταν γνωστό από καιρό ότι ο Johann Christian Reil (1759-1813), ένας από τους πιο σημαντικούς «ψυχιστές» ρομαντικούς γιατρούς του 19^ου αιώνα, έδωσε το 1808 στην επιστήμη μας το όνομα της,¹ αλλά και το όνομά του στη γνωστή εγκεφαλική insula, τη νήσο του Reil, το 1809.²  Ήταν, επίσης, γνωστό πως είχε συμβάλλει στην «εισαγωγή» των «ψυχοθεραπευτικών» αντιλήψεων του Pinel στη Γερμανία, μέσα από το σύγγραμμά του Ραψωδίες για την εφαρμογή των μεθόδων της ψυχικής θεραπευτικής στις ψυχικές διαταραχές (1813).³ Πρόσφατα όμως, με ένα εξαιρετικό editorial στο British Journal of Psychiatry του περασμένου Ιουλίου, ο κυπριακής καταγωγής καθηγητής ψυχιατρικής σε πανεπιστήμια της Γερμανίας, Ανδρέας Μαρνέρος, ήρθε να μας θυμίσει ότι πέρασαν ακριβώς 200 χρόνια από τότε που ο Reil έπλασε τον όρο ψυχιατρική, δημοσιεύοντας ένα πολυσέλιδο κείμενο υπό τον τίτλο «Περί του ορισμού της ιατρικής και των κλάδων αυτής, ειδικά σε σχέση με την αναφορά του τομέα της psychiaterie».⁴ Ο όρος θα «διορθωθεί» το 1818 σε «psychiatrie» από τον δημιουργό του όρου «ψυχοσωματική», τον Johann Christian Heinroth (1773-1843), έναν άλλο «ψυχιστή» ρομαντικό γιατρό· είχε προηγηθεί η δημιουργία της λέξης ψυχίατρος («psychiatre») στη Γαλλία του 1802. Όμως, ο νέος όρος ψυχιατρική θα αργήσει να καθιερωθεί, στη Γαλλία, τουλάχιστον, αυτό θα γίνει μετά το 1845.⁵

Στη Συναγωγή νέων λέξεων υπό των λογίων πλασθεισών,⁶ o Στέφανος Κουμανούδης ανιχνεύει την πρώτη χρήση του όρου στα ελληνικά το 1874, σε κείμενο του θεολόγου  Ιγνάτιου Μοσχάκη (1847-1903), υφηγητή της εκκλησιαστικής ρητορικής από το 1878 και μετέπειτα (1900) καθηγητή της κατηχητικής και ποιμαντικής στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Μόλις πρόσφατα διαπίστωσα ότι δεν πρόκειται για δικό του κείμενο αλλά για τη μετάφραση του των Μελετών κατά του υλισμού του Karl Scheide-macher, όπου εντοπίζεται ο όρος: «ο μέγιστος της ψυχιατρικής γνώστης Κολκ  [von der Kolk] παρατηρεί…», φράση του κεφαλαίου η ειδική του εγκεφάλου παθολογία κατά του υλισμού, στη σελ. 249].⁷

*

Αλλά, με τα έως τώρα δεδομένα της ιστοριογραφικής μου έρευνας, υπάρχει πρωιμότερη εμφάνιση του όρου «ψυχιατρική» στα ελληνικά: στα τεύχη 6 και 12 του πρώτου τόμου του περιοδικού Ιπποκράτης,⁸ που εξέδωσε το 1862 ο Π. Καλλιβούρσος, υπάρχει η στήλη ψυχιατρική, που θα μετονομαστεί στο τεύχος 2 του δεύτερου τόμου του 1864⁹ σε φρενιατρική. Και στις δύο περιπτώσεις δημοσιεύονται εκεί μεταφρασμένα άρθρα ξένων περιοδικών.

Ο Κουμανούδης ανιχνεύει, επίσης, και την εν Ελλάδι παραχθείσα λέξη ψυχοϊατρεία, παραπέμποντας στο περιοδικό Όμηρος (χωρίς χρονολογία). Πράγματι, η λέξη τιτλοφορεί ένα άρθρο του γιατρού Ευαγγέλου Εμμανουήλ, δημοσιευμένο το 1878 στο 1ο τεύχος του περιοδικού, όπου διαβάζουμε τα εξής ενδιαφέροντα: η ψυχοϊατρεία έχει ως αντικείμενο «τας του νοός διαταράξεις, αποσπαθείσα από της μεταφυσικής και πάσας τας ηθικάς και διανοητικάς ενεργείας του ανθρώπου αποδίδουσα εις τον εγκέφαλον». Επιπρόσθετα, όμως, «ερευνά και εξετάζει και τινα κεφαλαιώδη ζητήματα περί της επιρροής του πολιτισμού, περί του πληθυσμού των λαών, περί των πολιτικών και οικονομικών καταστάσεων και άλλων τινών όσα δύνανται να επιρρεάσωσι την ανθρωπίνην διάνοιαν ή την ανθρωπίνην ψυχήν».¹⁰

Έτσι και αλλιώς, όμως, η διδασκαλία του σχετικού πανεπιστημιακού μαθήματος ανάγεται σε παλιότερα χρόνια. Το 1851, ο υφηγητής της παθολογικής φυσιολογίας Μιλτιάδης Βενιζέλος ονομάστηκε έκτακτος καθηγητής των «νευρικών, συφιλιδικών και δερματικών νοσημάτων». Παρέμεινε στη θέση αυτή μέχρι το 1861, οπότε διορίστηκε καθηγητής μαιευτικής· το 1862 τον διαδέχτηκε ο Αντώνιος Βιτσάρης [υφηγητής των νοσημάτων των παίδων από το 1855], ως έκτακτος και κατόπιν τακτικός καθηγητής [1864-1879] «των ψυχικών νοσημάτων, των νοσημάτων των παίδων και της Ιστορίας της Ιατρικής».¹¹ Κατά τον Κούζη, τον «κλάδο της νευρολογίας και ψυχιατρικής» θα εισαγάγει κατ’ ουσίαν ο Μιχαήλ Κατσαράς: ως υφηγητής,  από το 1883 μέχρι το 1893,¹² οπότε ονομάστηκε καθηγητής Της Νευρολογίας και των Φρενικών Νοσημάτων.¹³ Πέντε χρόνια αργότερα, το σύγγραμμά του θα τιτλοφορείται Παθολογία των Νεύρων και Ψυχιατρική. Η ψυχιατρική περιλαμβάνεται στον Β΄ Τόμο που αρχίζει με το κεφάλαιο Ιστορία της ψυχιατρικής.

Ας σημειώσω, ακόμη, ότι ο Ερμής ο Λόγιος [το περιοδικό του νεοελληνικού διαφωτισμού που εκδιδόταν στη Βιέννη από το 1811 έως το 1821] είχε χρησιμοποιήσει το 1819 τον γενικό τίτλο ψυχική παθολογία για να καταχωρήσει τη μετάφραση της πραγματείας «Πλάτωνος θεωρία περί των ψυχικών νοσημάτων παρά του δασκάλου Κυρίου Κουρτίου Σπρεγγελίου», ο δε μεταφραστής Φραγκίσκος Κ. Μαύρος πληροφορούσε στη συνοδευτική του κειμένου επιστολή ότι είχε διαβάσει την εν λόγω «διατριβήν […] εις την δια τους ψυχικούς ιατρούς εκδιδομένην εφημερίδα». Στο κείμενο θα χρησιμοποιηθεί, επίσης, η έκφραση νοσολογία της ψυχής.¹⁴ Κι ας προσθέσω ότι ψυχής ιατρείον ήταν η βιβλιοθήκη, από τον Διόδωρο τον Σικιελώτη που περιέγραφε την βιβλιοθήκη του Ραμσή Β΄ (1^ος αιώνας π.Χ.) μέχρι τη μαρμάρινη επιγραφή του 1802 στην βιβλιοθήκη της Ιεράς Μονής της Πάτμου.