Ο Wilkie Collins διηγείται στο μυθιστόρημά του Η Γυναίκα με τα Άσπρα την παράλληλη ιστορία δύο ετεροθαλών αδελφών, της Ανν Κάθερικ και της Λώρας Φέρλι, η έντονη ομοιότητά των οποίων δίνει την ευκαιρία στον άντρα της δεύτερης, τον Σερ Πέρσιβαλ Γκλάυντ, να την εγκλείσει σε Άσυλο, έτσι ώστε, χωρίς εμπόδια, να θέσει στην απόλυτη κυριότητα και διαχείρισή του την περιουσία της. Δεν ήταν μόνο η ομοιότητα των δύο αδελφών που διευκόλυνε τη «συνωμοσία εναντίον της ιδιωτικής ζωής»· για τον Collins ήταν και οι «συνθήκες της εποχής».² Πριν τις εκθέσουμε ας δούμε πώς προέκυψε η «έμπνευσή» του να γράψει το μυθιστόρημα αυτό. Υπάρχουν αρκετές εκδοχές στη βιβλιογραφία. Μια πρώτη ανεκδοτολογική είναι αυτή που αναφέρει o Gerard Coisne στον πρόλογο που έγραψε για τη γαλλική έκδοση του Mad Monkton: πρόκειται για μια μικρή «ιστορία» που την έχει αντλήσει από τη βιογραφία ενός ζωγράφου της εποχής του, τον J.E. Milais. Συνοδεύοντας τον Collins και τον αδελφό του Charles σε μια βραδινή έξοδο, έτυχε να περάσουν έξω από ένα μεγάλο σπίτι κοντά στο Regent Park, όχι μακριά από το σπίτι του Collins. Ξαφνικά άκουσαν μια κραυγή και ταυτόχρονα είδαν να ξεπετιέται από το σπίτι μια όμορφη γυναίκα ντυμένη στα λευκά. Τους πλησίασε αμίλητη αλλά γρήγορα χάθηκε στη στροφή του δρόμου. Την άλλη μέρα ο Collins επανήλθε στην περιοχή με σκοπό να διερευνήσει το επεισόδιο. Έτσι έμαθε πως την γυναίκα με τα άσπρα, την Caroline Graves, κρατούσε έγκλειστη στο σπίτι ο άντρας της μαζί με το μωρό της. Γρήγορα έγινε ερωμένη του Collins, απόκτησαν μια κόρη χωρίς να παντρευτούν. Έζησαν όμως μαζί, μετά το 1859, αφού στο μεταξύ είχε αποκτήσει και άλλα τρία παιδιά από την Martha Rudd.³

Υπάρχει και μια δεύτερη εκδοχή που ανατρέχει στη λογοτεχνία. Είναι αυτή που πρώτος ο C. K. Hyder,⁴ και μεταγενέστερα άλλοι κριτικοί (Leavy,⁵ Taylor,⁶ Peters⁷), αναφέρουν. Εμπνεύστηκε, λένε, από τη γραπτή αφήγηση της γαλλίδας μαρκησίας De Douhault, που είχε εγκλειστεί, κατά τον 18ο αιώνα, στην Salpêtrière με ψεύτικο όνομα, μόνο και μόνο για να επωφεληθεί ο αδελφός της και να αποκτήσει τον έλεγχο της περιουσίας της. Από εδώ θεωρήθηκε πως άντλησε και τη «λεπτομέρεια» που έδωσε τον τίτλο του μυθιστορήματος: η εν λόγω μαρκησία ήταν ντυμένη στα άσπρα όταν έγινε η εισαγωγή της στο Άσυλο.^{8, 9} Ο Collins όμως δεν ντύνει στα άσπρα τη Λώρα (που εγκλείεται στο Άσυλο με συνωμοσία), αλλά την Ανν που είναι διαφορετική περίπτωση συνωμοσίας και εγκλεισμού. Την απόδρασή της θα συνδυάσει με την πλεκτάνη που στήνεται για τον εγκλεισμό της Λώρας, πλεκτάνη του άνδρα της που εποφθαλμιά την περιουσία της. Ο J. Meckier βλέπει στο μοναδικό «λευκό φόρεμα» ένα βικτωριανό σύμβολο: την «ακηλίδωτη εμφάνιση» που παραπέμπει σε ηθικούς κώδικες.¹⁰ Ο Peters (1991) βασίζεται στον ίδιο τον Collins: είχε διαβάσει, λέει, σε εφημερίδα για μία «τρελή» που είχε «δραπετεύσει» από το Άσυλο· «μία παράγραφο, μόλις λίγες γραμμές […] ξαφνικά μου ήρθε η ιδέα της μεταμεσονύκτιας συνάντησης του Γουώλτερ Χαρτράιτ και της Ανν Κάθερικ».¹¹

Η Κυρία με τα Άσπρα αντανακλά όμως με πολύ πιο ουσιαστικό τρόπο την μεσοβικτωριανή εποχή. Ο Collins άρχισε την έκδοση του μυθιστορήματός του σε συνέχειες το Νοέμβριο του 1859 και την ολοκλήρωσε τον Αύγουστο του 1860. Η Leavy¹² είναι αποκαλυπτική για τη σημασία αυτού του χρονικού διαστήματος στο έργο του Collins. Οι «συνέχειες» της Κυρίας με τα Άσπρα συνέπιπταν με τις συνεδριάσεις της Ειδικής Κοινοβουλευτικής Εξεταστικής Επιτροπής που είχε οριστεί να ερευνήσει την επάρκεια των νόμων που ίσχυαν για την προστασία των τρελών. Η ακροαματική, μάλιστα, διαδικασία άρχισε ακριβώς τον Μάρτιο του 1859 και το τελικό της πόρισμα εκδόθηκε τον Ιούλιο του 1860. Το χρονικό διάστημα μεταξύ 1845 και 1860 ήταν ιδιαίτερα σημαντικό για τα θέματα ψυχικής υγείας στη Βρετανία.

Μία κάποια μεταρρύθμιση των Ασύλων, που ως τότε «μοιάζανε περισσότερο με αίθουσες βασανιστηρίων παρά με χώρους θεραπείας ή υποστήριξης των ψυχικά πασχόντων», είχε ήδη επέλθει με το νόμο «περί παραφρόνων» του 1845. Το 1853 ακολούθησαν και νέες βελτιωτικές τροποποιήσεις που προέβλεπαν ελέγχους των χώρων εγκλεισμού. Η νέα κατακραυγή του 1858 κατέληξε στη σύσταση της Ειδικής Επιτροπής, που προαναφέρθηκε και στον διορισμό γιατρών διευθυντών στα δημόσια και ιδιωτικά Άσυλα. Παρόλα αυτά, τα ιδιωτικά Άσυλα κινούσαν πάντοτε τις υποψίες του κοινού. Ο Λόρδος Shafthesbury, από τους εμπνευστές της μεταρρύθμισης του 1858, έγραφε στους Times του Λονδίνου: «ποτέ δεν μπορεί να είναι ωφέλιμη η τοποθέτηση υπάρξεων τόσο αβοήθητων, όπως είναι οι παράφρονες, κάτω από τη φροντίδα ατόμων, που τα οικονομικά τους συμφέροντα συγκλίνουν περισσότερο στην παράταση παρά στην ανακούφιση της δυστυχίας τους». Την περίοδο αυτή (μεταξύ 1858-1860), γράφει η Leavy (1982), «η κατάφωρη φυσική κακομεταχείριση των ασθενών ήταν θέμα μικρότερης σημασίας από ό,τι ήταν η νομική προστασία τους».

*

Παρεμφερής είναι ο προβληματισμός στο μυθιστόρημα του Collins μέσω της διαφορετικής στάσης του Γουώλτερ και της μητέρας της Ανν: ενώ ο Γουώλτερ εκφράζει αμφιβολίες για τον εγκλεισμό της Ανν, η μητέρα της, αδιαφορώντας γι’ αυτό το σκεπτικό, προβάλει την κοινωνική της «ανωτερότητα» μέσα από την προτίμησή της στον εγκλεισμό της κόρης της σε ιδιωτικό Άσυλο παρά στο δημόσιο Άσυλο των απόρων.

Η J.B. Taylor¹³ προεκτείνει περισσότερο αυτόν τον προβληματισμό. Παρατηρεί ότι στην Γυναίκα με τα Άσπρα, οι έννοιες Άσυλο και Σπίτι διαπλέκονται με τον ίδιο τρόπο που διαπλέκονται και οι ταυτότητες των αδελφών Ανν και Λώρας. Όσο η Ανν βρίσκεται στο Άσυλο είναι τουλάχιστον ασφαλής και τα προβλήματα αρχίζουν όταν δραπετεύει από αυτό. Ένα άλλο είδος «τρέλας» είναι διάχυτο στο σπίτι, όπου η Λώρα περιβάλλεται από τον κόμη Φόσκο και τη γυναίκα του και, προπαντός, τον σύζυγό της Σερ Πέρσιβαλ, ενώ στο πατρικό της σπίτι βρισκόταν ο «αδύναμος» κ. Φέρλι. Πού, λοιπόν, η ασφάλεια και πού ο κίνδυνος; Στην κοινωνία, οι φόβοι και οι ανησυχίες, παρά τις μεταρρυθμίσεις, όχι μόνο δεν έχουν εξαλειφθεί, όχι μόνο ενισχύονται αλλά και στρέφονται προς μια νέα συζήτηση για την ίδια την τρέλα.

Στο μεταξύ, καθιερώνεται πλέον η επιστημονική και επαγγελματική ενασχόληση με την τρέλα. Αντιπροσωπευτικό του είδους είναι η καριέρα του J. Conolly. Τώρα όμως τα προβληματικά όρια της τρέλας που χρησιμοποιούνται από τους ειδικούς για να ζητήσουν περισσότερη εξειδικευμένη επιτήρηση, μπορούσαν ταυτόχρονα να τροφοδοτήσουν φόβους και για την ιατρική εκμετάλλευση αυτής της δυνατότητας. Τέτοιους φόβους, όπως αναφέρει η Taylor,¹⁴ είχε εκφράσει και ο γιατρός J. Conolly στο Indications of Insanity. Η ίδια συγγραφέας αναφέρεται σε πολλά φυλλάδια που κυκλοφόρησαν εκείνη την εποχή, όπως η έκθεση του 1858 της Εταιρείας των Φίλων των Υποτιθέμενων Τρελών, όπου εκφράζεται η διογκούμενη κατακραυγή σχετικά με τον περιορισμό τους στα ιδιωτικά Άσυλα. Κατά την Taylor,¹⁵ η Ανν είχε στερηθεί τη δυνατότητα να ενηλικιωθεί, ήταν «έγκλειστη» από τη γέννησή της. Ο τίτλος, πέρα από τη ρεαλιστική του αντιστοιχία στην εμφάνιση της Γαλλίδας κόμισσας που είχε εγκλειστεί παράνομα, πέρα από το γενικό συμβολισμό που διατυπώνει ο J. Meckier,¹⁶ υποδηλώνει, κατά τους Gilbert & Gubar, «το πάθος της γυναίκας-παιδιού που προσκολλάται στη νηπιακή ηλικία, γιατί η ενηλικίωσή του δεν κατέστη ποτέ μία βιώσιμη δυνατότητα».¹⁷

Η Ανν είναι εξαρτημένη και απλοϊκή σε τέτοιο βαθμό που πέφτει θύμα των μηχανορραφιών αυτού του απατεώνα-πατριάρχη, του Σερ Πέρσιβαλ Γκλάυντ, που την φυλακίζει σε ένα φρενοκομείο.

Ο J. Meckier¹⁸ (1982) υποστηρίζει πως με το μυθιστόρημά του αυτό ο Collins «σαρκάζει την Αγγλία». Ο K. C. Knoepflmacher¹⁹ (1977) είναι πιο αναλυτικός. Υπενθυμίζει πρώτα τη ρήση του Albert Camus στον Επαναστατημένο Άνθρωπο ότι «το μυθιστόρημα γεννήθηκε μαζί με το πνεύμα της εξέγερσης και εκφράζει στο αισθητικό πεδίο την ίδια φιλοδοξία», και κατόπιν παρατηρεί, ότι ο Camus, στην ανασκόπησή του της Ευρωπαϊκής λογοτεχνίας, «αγνοεί καταφανώς το αγγλικό βικτωριανό μυθιστόρημα». Σ’ αυτό, βέβαια, τα πάθη των ηρώων μπορεί να μην ωθούνται εντελώς στα άκρα, μπορεί ακόμα να αφοπλίζονται τελικώς όσα μέσα στο μυθιστόρημα, ναρκοθέτησαν την επισφαλή πίστη στην ωφελιμιστική κοινωνική τάξη, μπορεί επίσης να απορρίπτεται η φυγή (από) και η επιθετικότητα προς ό,τι καταγγέλλεται εκεί. Εντούτοις, ο Knoepflmacher δεν αποδέχεται ότι το βικτωριανό μυθιστόρημα κλείνει περισσότερο στο είδος της «λογοτεχνίας-συμβιβασμού» παρά στο είδος της «λογοτεχνίας-εξέγερση». Η «αναρχικότητα» του βικτωριανού μυθιστορήματος είναι κάπως «κρυμμένη», μια και δεν επιδοκιμάζεται η εξέγερση, εκδηλώνεται όμως ως «πνευματική στάση» απέναντι σε ό,τι καθορίζουν οι βικτωριανές αξίες, καθώς αναγνωρίζεται η ύπαρξη ενός α-κοινωνικού αντι-κόσμου δίπλα στον εύτακτο πολιτισμένο κόσμο. Ο Collins προσελκύεται γοητευμένος από αυτόν τον κόσμο και στιγματίζει τη συμβατική κοινωνία. Είναι αντίθετος προς τους κριτικούς που ένιωθαν να προσβάλλονται, όταν ο χειρισμός των «κακών» και των «άσχημων» γινόταν με συμπάθεια. Στην Κυρία με τα Άσπρα συγκρούονται η έννομη τάξη και η ανομία, όπου οι κοινωνικές ταυτότητες μπορούν να σβήσουν και να καταστραφούν. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Λώρα είναι η συμβατική απλοϊκή γυναίκα που την κακομεταχειρίζεται ο κακός Πέρσιβαλ.

*

Η γυναίκα με τα Άσπρα του Wilkie Collins (1824-1889) είναι το πρώτο μυθιστόρημα της «συγκινησιακής λογοτεχνίας». Έτσι μεταφράζεται ο όρος sensational novel στην εισαγωγή που συνοδεύει την πρόσφατη ελληνική μετάφραση του ογκώδους αυτού μυθιστορήματος της βικτωριανής εποχής. Ο χαρακτηρισμός αναφέρεται σε εκείνο το είδος του μυθιστορήματος που επιδιώκει να προκαλέσει αίσθηση, προβάλλοντας ακραίες συμπεριφορές (παραβιάσεις ηθικών κανόνων της εποχής, εγκληματικές πράξεις, ψυχοπαθολογικές εκδηλώσεις, κ.λπ.) Το λογοτεχνικό αυτό είδος, που βρήκε πολλούς μιμητές, αλλά και πολλούς επικριτές, χαρακτηριζόταν από το προβάδισμα που έδινε στην πλοκή των επεισοδίων έναντι των χαρακτήρων. Ο Anthony Trollope το έβλεπε και στους αναγνώστες: άλλοι «τέρπονται όταν ρίχνεται άπλετο φως στον χαρακτήρα», άλλοι «γοητεύονται με τη δημιουργία και την σταδιακή εξέλιξη της πλοκής». Ο ίδιος προτιμούσε τη σύνθεση: «Ένα καλό μυθιστόρημα πρέπει να έχει και τα δύο στοιχεία στον ύψιστο βαθμό».²⁰ Ως «επεισόδια» της πλοκής επιλέγονταν, κυρίως, η εγκληματική ή η σεξουαλική βία που εισέβαλε, με αυτό το είδος μυθιστορήματος, στα σπίτια των αστών, προκαλώντας τις αντιδράσεις της «ευυπόληπτης κοινωνίας»²¹ (C. Peters 1991). Ξεπερνώντας, έτσι, το είδος του γοτθικού μυθιστορήματος, τα μυθιστορήματα του Wilkie Collins αντλούν τα θέματά τους από τη σύγχρονή τους εποχή. Γι’ αυτό μοιάζουν και με κάτι άλλο. Γεμάτα καθώς είναι με ψυχολογία, χημεία, βιολογία και ιατρική κάνουν τον Henry James να γράψει ότι δεν είναι «τόσο έργα τέχνης όσο επιστημονικά έργα».²² Όπως, άλλωστε, και πολλά άλλα εκείνης της εποχής της ανερχόμενης πίστης στην επιστήμη που θα φτάσει στο αποκορύφωμά της με τον νατουραλισμό. Ένα τέτοιο έργο, λοιπόν, είναι και Η γυναίκα με τα Άσπρα, το αριστουργηματικό μυθιστόρημα «μυστηρίου»²³ που χάρισε στον Collins τη μεγάλη του φήμη και τον καθιέρωσε ως έναν από τους μεγαλύτερους συγγραφείς της εποχής του. Το ξεχώριζε κι ο ίδιος, ζητώντας να αναγραφεί μετά το θάνατό του στην επιτύμβια πλάκα: «συγγραφέας της Κυρίας με τα Άσπρα και άλλων μυθιστορημάτων».²⁴

Σύγχρονος και φίλος του Dickens, ο Collins έγραψε 27 μυθιστορήματα, περισσότερες από 50 νουβέλες, πάνω από δέκα θεατρικά έργα, καθώς και πολυάριθμα δοκίμια. Διαθέτοντας νομική παιδεία διατήρησε μια κλίση στην ανάπτυξη εγκληματικών υποθέσεων, χρησιμοποιώντας τις εξειδικευμένες γνώσεις του στην πλοκή των έργων του. Εύγλωττη η εισαγωγή του στη γαλλική έκδοση του βιβλίου του: Παρευρισκόμενος, λέει, στο ακροατήριο μιας εγκληματικής υπόθεσης που δικαζόταν στο Λονδίνο, εντυπωσιάστηκε από τον δραματικό τρόπο με τον οποίο εκτυλισσόταν η ιστορία του εγκλήματος μέσα από διαδοχικές καταθέσεις των μαρτύρων που διαδέχονταν ο ένας τον άλλον. «Καθένας τους πρόσφερε κι από ένα τμήμα της ιστορίας, έτσι που ο κάθε ξεχωριστός κρίκος να συνδέεται με τα άλλα, σχηματίζοντας μια συνεχή αλυσίδα». Ανάλογη αλυσίδα συγκροτούν τα κεφάλαια στη Γυναίκα με τα Άσπρα, όπου η πλοκή εκτυλίσσεται μέσα από τις διαδοχικές μαρτυρίες που καταθέτουν οι πρωτεύοντες και δευτερεύοντες ήρωες, αποκαλύπτοντας λίγο-λίγο την υπόθεση. Αυτός ο τρόπος επιτρέπει να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη μέσα από την οπτική του κάθε πρωταγωνιστή, μέσα από μια πολυφωνία που εκτίθεται με ποικίλους τρόπους: μαρτυρία, ημερολόγιο, επιστολές, εξομολογήσεις. Το ενδιαφέρον των αναγνωστών ανέβαινε έτσι κατακόρυφα.²⁵

*

Θα κλείσουμε παραθέτοντας μια σύγχρονη του Collins, την Μsr Oliphant, που προβάλλει ο N. Page: «Αναγνωρίζουμε την επίδραση του κοινωνικού συστήματος που έχει παραλύσει όλα τα ωφέλιμα θαύματα και τα ευγενή μυστήρια της ανθρώπινης ύπαρξης […]. Ο κ. W. Collins παίρνει μια απόλυτα γνήσια θέση […] τα αποτελέσματά του προκαλούνται από απλές ανθρώπινες πράξεις […] το χαρακτηριστικό γνώρισμα της επιτυχίας του είναι ότι […] ανέλαβε τολμηρά να προκαλέσει τις επιδράσεις του τρόμου με τις απλούστερες μεθόδους της ζωής […] όλα είναι νόμιμα, φυσικά και πιθανά […] απόλυτη η φυσικότητα των γεγονότων […] υπάρχει τέτοια απουσία υπερβολής ή επιτηδευμένων βοηθημάτων που ο αναγνώστης αισθάνεται να κολακεύονται οι προσωπικές του ευαισθησίες από την εντύπωση που του δημιουργείται».²⁶