Το αντικείμενο της ψυχιατρικής, οι ψυχικές διαταραχές, αποτελούν κατ’ ουσίαν διαταραχές της εγκεφαλικής λειτουργίας. Ωστόσο, οι ψυχικές διαταραχές δεν είναι οι μόνες διαταραχές της εγκεφαλικής λειτουργίας^. υπάρχουν πολλές ακόμα εγκεφαλικές διαταραχές, που εκδηλώνονται ως επί το πλείστον με νευρολογική σημειολογία. Συνεπώς, οι ψυχικές διαταραχές συνιστούν γνήσιο υποσύνολο των εγκεφαλικών διαταραχών. Καθώς η ιατρική ειδικότητα που ασχολείται με τις εγκεφαλικές διαταραχές είναι η Νευρολογία, έπεται ότι η Ψυχιατρική, που ασχολείται μ’ ένα γνήσιο υποσύνολο των εγκεφαλικών διαταραχών, είναι (ή, εν πάση περιπτώσει, θα έπρεπε να είναι) τομέας ή παρακλάδι της νευρολογίας.

Το επιχείρημα αυτό ακούγεται λογικό. Ωστόσο, πριν το δεχτούμε και αρχίσουμε να μεμφόμαστε την άγνοια και την έλλειψη επιστημονικότητας που ευθύνονται για κάτι τόσο ανήκουστο –στον 21^ο αιώνα η Ψυχιατρική να μην υπάγεται ακόμα στη Νευρολογία και τις Νευροεπιστήμες εν γένει, ποιος ξέρει εξαιτίας ποιων αντιεπιστημονικών προκαταλήψεων κ.λπ.–, ίσως θα ήταν καλό να το ξανασκεφτούμε, λαμβάνοντας ενδεχομένως υπόψη μας και τα εξής:

1. Δεν υπάρχει σχεδόν κανένα όργανο ή σύστημα του ανθρώπινου σώματος με το οποίο να ασχολείται αποκλειστικά μία ιατρική ειδικότητα (πιθανές εξαιρέσεις: το μέσο ους και ο τράχηλος της μήτρας). Μπορούμε εδώ να δούμε διάφορα παραδείγματα:

• Οι οφθαλμοί. Με τους οφθαλμούς ασχολείται κατεξοχήν η ειδικότητα της Οφθαλμολογίας. Ωστόσο, με τα ίδια αισθητήρια όργανα ασχολούνται και άλλες ειδικότητες. Ο παθολόγος θα εξετάσει τα μάτια για να ανιχνεύσει υπίκτερο, αλλοιώσεις των αγγείων του βυθού που παραπέμπουν σε σακχαρώδη διαβήτη ή αρτηριοσκλήρυνση κ.λπ. Ο νευρολόγος θα εξετάσει τα μάτια για να ανιχνεύσει διπλωπία, νυσταγμό, διαταραχές των αντανακλαστικών της κόρης κ.λπ.
• Ο σκελετός. Με τον σκελετό ασχολείται κατεξοχήν η ειδικότητα της Ορθοπεδικής. Ωστόσο, τον σκελετό θα εξετάσει και ο ρευματολόγος για να ανιχνεύσει ρευματικής αιτιολογίας αρθρίτιδες, όπως και ο ογκολόγος για να ανιχνεύσει τυχόν οστικές μεταστάσεις.
• Το πέος. Αυτό το ευγενές όργανο βρίσκεται πλησιέστερα στη «σφαίρα αρμοδιότητας» του ουρολόγου. Ωστόσο, με το ίδιο όργανο μπορεί να ασχοληθεί ο νευρολόγος (λ.χ. σε περίπτωση βλάβης της οσφυοϊερής μοίρας του νωτιαίου μυελού), ο αγγειολόγος (λ.χ. σε περίπτωση απόφραξης του συστήματος των έσω λαγονίων αρτηριών), ο ενδοκρινολόγος και, last but not least, ο ψυχίατρος!

Δεδομένου λοιπόν ότι με όλα σχεδόν τα όργανα του σώματος ασχολούνται περισσότερες από μία ειδικότητες, το να συμβαίνει αυτό με τον εγκέφαλο, που είναι μακράν το συνθετότερο όργανο του σώματος, δεν είναι μάλλον καθόλου περίεργο.

2. Βλάβες και δυσλειτουργίες του ίδιου οργάνου ή συστήματος μπορεί να εμπίπτουν στη σφαίρα αρμοδιότητας διαφορετικών ειδικοτήτων, αναλόγως της αιτιοπαθογένειας και της θεραπευτικής αντιμετώπισής τους. Επί παραδείγματι, οι αγγειίτιδες αποτελούν ως γνωστόν φλεγμονές του τοιχώματος των αιμοφόρων αγγείων, για τα οποία «καθ’ ύλην αρμόδιοι» είναι οι αγγειολόγοι. Ωστόσο, με τις αγγειίτιδες κατά κύριο λόγο δεν ασχολούνται οι αγγειολόγοι, αλλά οι ρευματολόγοι, καθότι, στην πλειοψηφία τους, οι αγγειίτιδες έχουν αυτοάνοση αιτιολογία και παθογένεια και συνδέονται με τα νοσήματα του συνδετικού ιστού. Ή, για να δώσουμε ένα άλλο παράδειγμα, η αναιμία είναι μια διαταραχή του αίματος, αλλά μ’ αυτήν μπορεί να ασχοληθούν, κατά περίπτωση, αρκετές ειδικότητες, όπως η Γαστρεντερολογία, η Ενδοκρινολογία, η Ρευματολογία, η Νεφρολογία κ.ο.κ. Συνεπώς, το ποια ειδικότητα είναι αρμόδια για κάθε πάθηση ή διαταραχή δεν καθορίζεται μόνο από το όργανο ή το σύστημα που πάσχει, όσο (κυρίως) από άλλους παράγοντες, όπως οι εξής:

• Την αιτιοπαθογένεια της πάθησης, από την οποία εξαρτάται, σε γενικές γραμμές, η θεραπευτική αντιμετώπιση. Μ’ αυτό τον τρόπο προσδιορίζεται το πεδίο αρμοδιότητας ειδικοτήτων όπως η Αλλεργιολογία, η Ογκολογία και η Ρευματολογία.
• Τις ιδιαιτερότητες ειδικών πληθυσμών στους οποίους το πάσχον άτομο ενδεχομένως ανήκει. Μ’ αυτό τον τρόπο προσδιορίζεται το πεδίο αρμοδιότητας ειδικοτήτων όπως η Παιδιατρική και η Γηριατρική. Τα νοσήματα με τα οποία ασχολούνται οι παιδίατροι δεν έχουν διαφορετική αιτιοπαθογένεια από τα υπόλοιπα νοσήματα ούτε αφορούν άλλα όργανα και συστήματα του σώματος. Απλώς τα παιδιά ως ομάδα του πληθυσμού έχουν αρκετές ιδιαιτερότητες σε σχέση με τον υπόλοιπο πληθυσμό, οι οποίες καθιστούν απαραίτητη την εξειδίκευση.
• Τις ιδιαιτερότητες του τρόπου άσκησης της διαγνωστικής προσέγγισης και/ή της θεραπείας, που απαιτούν ειδικές γνώσεις, δεξιότητες και/ή εμπειρία. Μ’ αυτό τον τρόπο προσδιορίζεται το πεδίο ενασχόλησης της Χειρουργικής, της Φυσικής-Αποκαταστασιακής Ιατρικής, της Ακτινολογίας, της Μικροβιολογίας, της Ακτινοθεραπευτικής. Τα νοσήματα με τα οποία ασχολούνται οι χειρουργοί δεν έχουν ως ομάδα διαφορετική αιτιοπαθογένεια από τα υπόλοιπα ούτε και αφορούν διαφορετικά όργανα και συστήματα του οργανισμού. Απλώς η άσκηση της Χειρουργικής απαιτεί ειδική κατάρτιση και εμπειρία.

Εδώ μπορούμε να σημειώσουμε ότι, μοιραία, πάντα υπάρχουν περιοχές αλληλο-επικάλυψης. Αυτό άλλωστε αποτελεί και το «επιστημονικό» υπόβαθρο της λεγόμενης «πάσας» (ή, αλλιώς, αμφιλεγόμενης παραπομπής!) στη γενική εφημερία (με συχνότερο «γήπεδο» την κοιλιά του ασθενούς, που θα μπορούσε να λέγεται και «το σταυροδρόμι των ειδικοτήτων»).

3. Η θέση ότι οι ψυχικές διαταραχές είναι κατ’ ουσίαν δυσλειτουργίες του εγκεφάλου, καίτοι ενίοτε εκλαμβάνεται εσφαλμένα ως αναμφισβήτητη επιστημονική αλήθεια, στην πραγματικότητα είναι μια φιλοσοφική θέση. Αυτό που είναι επιστημονικά βάσιμο είναι ότι οι ψυχικές διαταραχές, όπως άλλωστε και όλες οι ψυχικές καταστάσεις και ανθρώπινες δραστηριότητες (συμπεριλαμβανομένης της διατύπωσης απόψεων σχετικά με τον εγκέφαλο), σχετίζονται στενά με τον εγκέφαλο και με τα ηλεκτροχημικά φαινόμενα που λαμβάνουν χώρα σ’ αυτόν. Το ποια ακριβώς είναι η φύση αυτής της σχέσης (σχέση ταυτότητας, σχέση αλληλεπίδρασης, σχέση όψεων, σχέση φαινομένου – επιφαινομένου, σχέση ιεραρχικών επιπέδων κ.λπ.) είναι οπωσδήποτε ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον φιλοσοφικό ζήτημα που, εκτός από ενδιαφέρον, τυχαίνει να είναι και κάπως σύνθετο και πολύπλευρο. Η κατάρτιση και η εμπειρία σ’ έναν συναφή με το ζήτημα επιστημονικό κλάδο, ενώ οπωσδήποτε βοηθάει αυτόν που την έχει στο να διατυπώνει ενδιαφέρουσες απόψεις επί του ζητήματος, ίσως δεν επαρκεί από μόνη της για την επίλυσή του. Αν κάποιος χειρίζεται άριστα τα σφυριά, δεν έπεται ότι όλα είναι καρφιά – ή (αναλόγως του σφυριού)… αντανακλαστικά!

4. Έστω, ωστόσο, ότι όλες οι ψυχικές διαταραχές ήταν κατ’ ουσίαν νευρικά εγκεφαλικά φαινόμενα και «άρα» ανήκαν στη σφαίρα αρμοδιότητας των νευρολόγων. Τότε, τίποτα δεν θα απαγόρευε να ρωτήσουμε και το εξής: Τι είναι κατ’ ουσίαν τα νευρικά φαινόμενα που συμβαίνουν στον εγκέφαλο; Με την ίδια αναγωγική λογική, θα απαντούσαμε κάτι όπως: «είναι χημικές αντιδράσεις και ηλεκτρικά ρεύματα». Τότε, με την ίδια πάντα λογική, οι ψυχικές διαταραχές θα έπρεπε να ανήκουν μάλλον στη σφαίρα αρμοδιότητας των χημικών και των ηλεκτρονικών. Αν, παρ’ όλ’ αυτά, δεν βάζαμε μυαλό και, συνεχίζοντας αμετανόητοι τον αναγωγικό μας κατήφορο, ρωτούσαμε «τι είναι τότε κατ’ ουσίαν οι χημικές αντιδράσεις και τα ηλεκτρικά ρεύματα;», η αρμοδιότητα της ενασχόλησης με τις ψυχικές διαταραχές θα μεταφερόταν μάλλον στους θεωρητικούς φυσικούς^. και, όταν θα κοντεύαμε να «πιάσουμε πάτο», ίσως θα την αναθέταμε στους φιλοσόφους, που μάλλον δεν θα τα έβγαζαν πέρα οι άνθρωποι με τόσο φόρτο εργασίας…

_*

Μετά απ’ όλα αυτά, μπορούμε να επιστρέψουμε στην επιφάνεια του πλανήτη και να θυμηθούμε το εξής ιδιαίτερα απλό και πρακτικό: Ο καταμερισμός της ιατρικής σε ειδικότητες δεν υπαγορεύεται από θεωρητικές αρχές ή από κάποια επαναστατική επιστημονική ανακάλυψη, αλλά δικαιολογείται για πρακτικούς λόγους από την τεράστια και συνεχιζόμενη αύξηση του όγκου των ιατρικών γνώσεων. Δεν είναι το ανθρώπινο σώμα που διαιρείται σε ειδικότητες, αλλά η ιατρική που διαιρείται σε τομείς συστηματικής ενασχόλησης. Εννοείται, φυσικά, ότι όλοι οι γιατροί όλων των ειδικοτήτων θα πρέπει να έχουν κάποιες βασικές γενικές γνώσεις, για να μην είναι επικίνδυνοι για τους ασθενείς τους. Ο εγκέφαλος με τον οποίο ασχολούνται οι νευρολόγοι είναι ασφαλώς ο ίδιος μ’ αυτόν με τον οποίο ασχολούνται οι ψυχίατροι, και ασφαλώς ο ίδιος μ’ αυτόν με τον οποίο ασχολούνται οι νευροχειρουργοί, οι φυσίατροι, οι ογκολόγοι και οι γενικοί παθολόγοι. Αυτό που προφανώς διαφέρει είναι το τι κάνει ο γιατρός της κάθε ειδικότητας σε σχέση με τον εγκέφαλο.

Είναι ήδη αρκετά γνωστό ότι οι νευρολόγοι και οι ψυχίατροι ασχολούνται με τον εγκέφαλο με διαφορετικό τρόπο. Εννοείται ότι, όπως έχει ήδη επισημανθεί προηγουμένως, υπάρχει το φαινόμενο της αλληλοεπικάλυψης, όπως άλλωστε συμβαίνει και με τις άλλες ειδικότητες (π.χ. μεταξύ Νευρολογίας και Νευροχειρουργικής ή Φυσικής-Αποκαταστασιακής Ιατρικής). Ωστόσο, υπάρχουν οι εξής βασικές διαφορές, που δικαιολογούν επαρκώς τον διαχωρισμό μεταξύ των δύο ειδικοτήτων:

• Η Ψυχιατρική, όπως και η Νευρολογία, ασχολείται (και πολύ καλά κάνει άλλωστε) με τα ηλεκτροχημικά φαινόμενα του εγκεφάλου και τις νομοτέλειες που τα διέπουν. Ωστόσο, κατά κύριο λόγο, δεν επικεντρώνεται εκεί, αλλά, περισσότερο, στα υποκειμενικά βιώματα του ασθενούς, με τις συμβολικές και νοηματικές τους αλληλουχίες και τις ψυχοκοινωνικές πλευρές τους^. τι σκέφτεται ο ασθενής, τι πιστεύει ότι του συμβαίνει, πώς βλέπει τον εαυτό του και τους άλλους ανθρώπους, πώς ζει τις σχέσεις του μαζί τους, πώς βλέπει τη ζωή του, τι αποφάσεις παίρνει γι’ αυτήν κ.λπ. Όλα αυτά δεν αξιολογούνται μόνο ως συμπτώματα- δείκτες της εγκεφαλικής λειτουργίας, αλλά και ως ένας υποκειμενικός κόσμος, που εκτός από μηχανισμούς διαθέτει επίσης ιστορία και νόημα. Έτσι, και οι σαφώς χρήσιμες και αποτελεσματικές ηλεκτροχημικού τύπου θεραπευτικές παρεμβάσεις αξιολογούνται τελικά βάσει της επίδρασής τους σε αυτό τον κόσμο –και αυτό θα συμβαίνει πάντοτε, καθότι, στην Ψυχιατρική, το τελικό κριτήριο της θεραπείας δεν είναι κάποια εργαστηριακή δοκιμασία, αλλά αναγκαστικά οι υποκειμενικές αναφορές του ασθενούς. Άλλωστε, γι’ αυτόν τον λόγο ο ψυχίατρος γίνεται τελικά ο αποδέκτης των περιστατικών στα οποία οι αριθμοί (και οι εικόνες) ευημερούν, αλλά ο ασθενής εξακολουθεί να υποφέρει –όπως, χαρακτηριστικά, τα περιστατικά που έως πρόσφατα διαγιγνώσκονταν (βάσει αγνώστων ακόμα επιστημονικών μεθόδων) ως «Υ», «ΝΦΔ» και «κατά φαντασίαν ασθενείς». Παρεμπιπτόντως, αυτή η τελευταία διάγνωση θα πρέπει να επαναπροσδιοριστεί ως «κατά φαντασίαν (του ιατρού) υγιείς».
• Ως άμεση συνέπεια του προηγούμενου, οι θεραπευτικές μέθοδοι της Ψυχιατρικής δεν εξαντλούνται σε ηλεκτροχημικού τύπου παρεμβάσεις στα νευροχημικά εγκεφαλικά φαινόμενα, αλλά επεκτείνονται σε ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις, οι οποίες βασίζονται ακριβώς στις συμβολικές-νοηματικές αλληλουχίες των βιωμάτων του ασθενούς και τις ψυχοκοινωνικές τους πλευρές.
• Οι βαρέως ψυχικά πάσχοντες συνιστούν ομάδα του πληθυσμού με πολλές ιδιαιτερότητες στα βιώματα και τη συμπεριφορά τους και η αποτελεσματική τους προσέγγιση απαιτεί ειδική εκπαίδευση και εξοικείωση. Οι ηπίως ψυχικά πάσχοντες συνήθως μπορούν να θεραπευτούν και με μη νευροχημικές μεθόδους, οι οποίες επίσης απαιτούν ειδική εκπαίδευση και εμπειρία.

Συμπέρασμα

Βάσει της τρέχουσας κατάστασης των πραγμάτων στην Ιατρική επιστήμη και τέχνη, η θεωρητική και η πρακτική υπαγωγή της Ψυχιατρικής στην Νευρολογία θα ήταν τόσο θεωρητικά αδικαιολόγητη όσο και πρακτικά επιβλαβής.