Αικατερίνη Κούτρα
Ψυχολόγος, MSc στην Κοινωνική Ψυχιατρική-Παιδοψυχιατρική
Συμβουλευτικό Κέντρο Φοιτητών Πανεπιστημίου Πειραιώς
σύναψις 14 [2009 – τόμος 05]
Εισαγωγή
Τις τελευταίες δεκαετίες, με το κίνημα του αποϊδρυματισμού και την αντιμετώπιση του αρρώστου στην κοινότητα, έχει παρατηρηθεί αξιοσημείωτη μετατόπιση στον τρόπο προσέγγισης της οικογένειας των ατόμων με χρόνιες ψυχικές διαταραχές. Πρόκειται για θετική προσέγγιση που αναδεικνύει ταυτόχρονα και τον σημαντικό ρόλο του ασθενούς στην διαδικασία της ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης (Οικονόμου, 2000a, 2000b – Οικονόμου & συν., 2002 – Ζήση, 2002). Ο ρόλος της οικογένειας θεωρείται πλέον λίαν σημαντικός, καθώς αποτελεί το κύριο φυσικό υποστηρικτικό σύστημα για τον άρρωστο και τη βασική –και πολλές φορές μοναδική– πηγή φροντίδας, ενώ παράγοντες της οικογενειακής ζωής, όπως η διαταραγμένη επικοινωνία, η αρνητική συναισθηματική ατμόσφαιρα, διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην πορεία και εξέλιξη της ψυχικής διαταραχής (Κονταξάκης & Χριστοδούλου, 2000 – Parker, 1993 – Solomon, et al., 1998 – Τομαράς & Μαυρέας, 1990).
Οι διαπιστώσεις αυτές οδήγησαν στην ανάπτυξη παρεμβάσεων που ακολουθούν τις αρχές της ψυχοεκπαιδευτικής προσέγγισης και οι οποίες έχουν εφαρμοστεί και αξιολογηθεί εκτενώς τα τελευταία χρόνια σε διεθνές επίπεδο. Ιδιαίτερη έμφαση έχει δοθεί στην αποκωδικοποίηση των αναγκών της οικογένειας και την εξεύρεση των πιο αποδοτικών τρόπων αντιμετώπισής τους. Σύμφωνα με την Hatfield (1983), οι ανάγκες αυτές αφορούν κυρίως στα εξής: (α) μείωση του άγχους που αντιμετωπίζει η οικογένεια απέναντι στην πορεία του πάσχοντος μέλους της, (β) απόκτηση δεξιοτήτων με τις οποίες η οικογένεια θα μπορεί να κινητοποιεί τον ασθενή να δραστηριοποιηθεί, (γ) διαμόρφωση ρεαλιστικών προσδοκιών σχετικά με την κλινική πορεία του ασθενούς, (δ) υποστήριξη τόσο του ασθενούς όσο και της οικογένειας σε περίοδο κρίσης και (ε) απόκτηση γνώσεων σε θέματα ψυχικής υγείας.
Η Hall (1999) τονίζει ιδιαίτερα την ανάγκη για εκπαίδευση και ενημέρωση των οικογενειών σχετικά με τη φύση της ψυχικής διαταραχής και των δυσλειτουργιών που τη συνοδεύουν, την καλύτερη αντιμετώπισή της, τις διαθέσιμες υπηρεσίες, αλλά και πληροφορίες πρακτικού περιεχομένου που δύνανται να βοηθήσουν στον καλύτερο χειρισμό της. Επιπλέον, τονίζει την ανάγκη για ουσιαστική συμμετοχή της οικογένειας στο θεραπευτικό σχεδιασμό, την οργάνωση και εφαρμογή αποκαταστασιακών προγραμμάτων και, τέλος, την ανάγκη για υποστήριξη της οικογένειας προκειμένου να μάθει να χειρίζεται αποτελεσματικά τις καθημερινές δυσκολίες που προκύπτουν στη φροντίδα του ασθενούς.
Η εφαρμογή της ψυχοεκπαίδευσης στην κλινική πρακτική
Η ψυχοεκπαίδευση ως μέθοδος ξεκίνησε να διαμορφώνεται στα τέλη της δεκαετίας του 1970 και αρχικά εφαρμόστηκε μόνο σε οικογένειες σχιζοφρενών. Στην ανάπτυξη της μεθόδου συνέβαλε η επίγνωση ότι πέραν της ενδεδειγμένης φαρμακευτικής αγωγής, που σχετίζεται με τις βιολογικές παραμέτρους της νόσου, υπάρχουν και πρόσθετοι παράγοντες που συμβάλλουν στη θεραπεία, όπως είναι η οικογένεια του ασθενούς (McFarlane et al., 2003). Με την ανάπτυξή της, η ψυχοεκπαίδευση υποβοήθησε και τη συνεργασία του ασθενούς σε άλλες θεραπείες, όπως είναι η φαρμακευτική αγωγή και οι ποικίλες ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις (Goldstein, 1995 – Motlova, 2000).
Η αποτελεσματικότητα των διαφόρων ψυχοεκπαιδευτικών προγραμμάτων έχει αποτελέσει το αντικείμενο πολλών μελετών, οι οποίες συστηματικά έχουν αποδείξει την χρησιμότητά τους σε βαθμό που η ψυχοεκπαίδευση να θεωρείται πλέον τεκμηριωμένη πρακτική και να αποτελεί, σε συνδυασμό με τη φαρμακοθεραπεία, τη θεραπεία εκλογής για την αντιμετώπιση της σχιζοφρένειας (Dixon et al., 2001 – Falloon, 2003 – McFarlane et al., 2003 – Pekkala & Merinder 2002). Η ανασκόπηση της βιβλιογραφίας δείχνει ότι οι ψυχοεκπαιδευτικές παρεμβάσεις (α) μειώνουν τις υποτροπές σε ποσοστό που κυμαίνεται από 20% έως και 50% για χρονικό διάστημα δυο ετών, (β) μειώνουν τις νοσηλείες, αλλά και τη διάρκειά τους στις περιπτώσεις που δεν μπορούν να αποφευχθούν, (γ) αυξάνουν τη συμμόρφωση στη φαρμακευτική αγωγή και ενισχύουν την ικανότητα των μελών της οικογένειας στην αποτελεσματική διαχείριση της ασθένειας και την επίλυση προβλημάτων και (δ) βελτιώνουν έτσι την πoιότητα ζωής τόσο των ασθενών όσο και των οικογενειών τους (Dixon et al., 2001 – Goldstein & Miklowitz, 1995 – Penn & Mueser, 1996 – Pharoah, Mari, & Streiner, 2000 – Sherman, 2003 – Wiedemann, 2003). Επιπρόσθετα, οι ψυχοεκπαιδευτικές παρεμβάσεις φαίνεται να διαδραματίζουν –μέσα από ποικίλους μηχανισμούς– σημαντικό ρόλο: (α) στη μείωση της έκφρασης αρνητικών συναισθημάτων, (β) την ανακούφιση της οικογένειας από το αίσθημα της επιβάρυνσης λόγω των φροντίδων προς τον ασθενή, (γ) την αλλαγή των στάσεων και των συμπεριφορών της οικογένειας προς τον ασθενή και, τέλος, (δ) τη βελτίωση της ενδοοικογενειακής ατμόσφαιρας (Magliano et al., 2000 – Οικονόμου, 2000β).
Η ψυχοεκπαίδευση δύναται να χρησιμοποιηθεί, με εξίσου ικανοποιητικά αποτελέσματα, και σε άλλες χρόνιες ψυχικές διαταραχές, όπως είναι η διπολική διαταραχή, η μείζων καταθλιπτική διαταραχή, η σχιζοσυναισθηματική διαταραχή, η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή και η μεταιχμιακή διαταραχή προσωπικότητας (Murray-Swank & Dixon, 2004).
Στόχοι των ψυχοεκπαιδευτικών προγραμμάτων
Οι βασικοί στόχοι των ψυχοεκπαιδευτικών παρεμβάσεων αφορούν:
Οι ειδικοί στόχοι των ψυχοεκπαιδευτικών παρεμβάσεων είναι :
Ψυχοεκπαιδευτικά προγράμματα
Υπάρχουν πολλά μοντέλα εφαρμογής της ψυχοεκπαιδευτικής προσέγγισης σε ποικίλα ψυχοεκπαιδευτικά προγράμματα. Η βιβλιογραφία αναφέρει π.χ. ψυχοεκπαιδευτικές ομάδες συγγενών, υποστηρικτικές ομαδικές συναντήσεις συγγενών, ομάδες αυτοβοήθειας, τα αποτελέσματα των οποίων δείχνουν μείωση τόσο της αντικειμενικής όσο και της υποκειμενικής επιβάρυνσης και μείωση των προβλημάτων σωματικής και ψυχικής υγείας των συγγενών (Dixon et al., 2001 – Solomon, 1996).
Συμπεριφορική θεραπεία οικογένειας
Η συμπεριφορική θεραπεία οικογένειας αποτελεί ένα ολοκληρωμένο και αντιπροσωπευτικό μοντέλο ψυχοεκπαίδευσης που εφαρμόστηκε κυρίως στη θεραπεία οικογένειας. Πρώτος ο R.P. Liberman, το 1970, περιέγραψε ένα συμπεριφορικό μοντέλο παρέμβασης στην οικογένεια του ατόμου με σχιζοφρενικά συμπτώματα, το οποίο αργότερα μορφοποιήθηκε και πήρε τη μορφή του συγκεκριμένου μοντέλου της συμπεριφορικής θεραπείας οικογένειας στη σχιζοφρένεια από τον Ian R.H. Falloon (1984).
Στη συμπεριφορική θεραπεία οικογένειας για τη σχιζοφρένεια, ο θεραπευτής χρησιμοποιεί διάφορες τεχνικές, συμπεριφορικές και γνωσιακές, συνδυασμένες κατά ποικίλους τρόπους μεταξύ τους, έτσι ώστε να καλύπτονται οι εξατομικευμένες ανάγκες κάθε ασθενούς ή της οικογένειάς του. Επίσης, φροντίζει να εξασφαλίσει ένα υποστηρικτικό πλαίσιο, μέσα στο οποίο θα εφαρμοστούν και θα λειτουργήσουν οι θεραπευτικές τεχνικές και θα λειτουργήσει η θεραπευτική συμμαχία. Η θεραπεία πραγματοποιείται στο σπίτι της οικογένειας και προτείνεται σε όλα τα μέλη να παρακολουθήσουν τις συνεδρίες. Η συνολική διάρκεια της θεραπείας εκτιμάται στα δυο χρόνια, ενώ απαιτούνται συνολικά 12-15 συνεδρίες. Οι συνεδρίες για τους πρώτους 6-9 μήνες πραγματοποιούνται με συχνότητα 1 συνεδρία/εβδομάδα αρχικά και κατόπιν 1 συνεδρία/15 ημέρες, ενώ για τους υπόλοιπους μήνες πραγματοποιείται 1 συνεδρία/μήνα. Επιπλέον, κάθε εβδομάδα λαμβάνει χώρα και η οικογενειακή συνάντηση των μελών, η οποία διαρκεί μισή ώρα και εστιάζει στο να συζητηθούν οι στόχοι της θεραπείας, τα προβλήματα των μελών της οικογένειας και να τεθούν σε εφαρμογή οι δεξιότητες που διδάχθηκαν στη θεραπεία (Falloon, 1984).
Θεμέλιος λίθος της θεραπείας θεωρείται η συμπεριφορική εκτίμηση της οικογένειας, η οποία αποτελεί και το πρώτο στάδιο της συμπεριφορικής θεραπείας οικογένειας. Η συμπεριφορική εκτίμηση γίνεται μέσω συνεντεύξεων με κάθε μέλος ξεχωριστά, καθώς επίσης και μέσω της συνάντησης με όλη την οικογένεια, στοχεύοντας στη συλλογή πληροφοριών προκειμένου να σχεδιαστεί το θεραπευτικό πρόγραμμα και να επινοηθούν οι ειδικές στρατηγικές που θα ακολουθήσει η θεραπεία. Το θεραπευτικό πρόγραμμα περιλαμβάνει τέσσερις φάσεις: (α) εκπαίδευση για τη νόσο, (β) εκπαίδευση για την επικοινωνία, (γ) εκπαίδευση για την επίλυση προβλημάτων και (δ) εκπαίδευση σε θεραπευτικές στρατηγικές για την αντιμετώπιση ειδικών προβλημάτων. Στην πρώτη φάση, τόσο ο ασθενής όσο και η οικογένειά του ενημερώνονται για τη φύση της ασθένειας και τη λογική της θεραπείας, ενώ ο ασθενής ενθαρρύνεται να περιγράψει στην οικογένειά του την εμπειρία του με τη σχιζοφρένεια. Στην δεύτερη φάση, η οικογένεια εκπαιδεύεται στην εξεύρεση πιο αποτελεσματικών τρόπων επικοινωνίας και μείωσης του στρες που θα επηρεάσουν θετικά την έκβαση της νόσου. Στην τρίτη φάση, τα μέλη της οικογένειας ενθαρρύνονται να υιοθετήσουν μια δομημένη μέθοδο στις συζητήσεις τους για την επίλυση των προβλημάτων. Στην τέταρτη και τελευταία φάση, η οικογένεια εκπαιδεύεται σε ειδικές θεραπευτικές στρατηγικές, όπως εκμάθηση κοινωνικών δεξιοτήτων, εκπαίδευση στη χαλάρωση και άλλες τεχνικές μείωσης του στρες, τεχνικές επεμβατικής εξάρτησης-απόσβεσης και τεχνικές αντιμετώπισης της κρίσης (Falloon, 1984).
Η συμπεριφορική θεραπεία οικογένειας ενδείκνυται για τους ασθενείς με σχιζοφρένεια που ζουν με την οικογένειά τους, δεν παρουσιάζουν οξεία συμπτωματολογία, λαμβάνουν σταθερή φαρμακευτική αγωγή με επαρκή συνεργασία στη θεραπεία και είναι σε θέση να επεξεργαστούν πληροφορίες. Επίσης, συστήνεται στις οικογένειες που παρουσιάζουν διαταραγμένες ενδοοικογενειακές σχέσεις, στρεβλή επικοινωνία, υψηλά επίπεδα έντασης και επιβάρυνσης από τη νόσο και ανεπάρκεια στην επίλυση προβλημάτων (Falloon, 1984).
Υποστηρικτικές παρεμβάσεις
Οι υποστηρικτικές ομάδες συγγενών βοηθούν τα μέλη της οικογένειας να εκφράσουν τα συναισθήματά τους και να νιώσουν ανακούφιση από το βάρος της ασθένειας, να συμφιλιωθούν με αυτήν και να παλέψουν τον κοινωνικό στιγματισμό και τις προκαταλήψεις. Οι υποστηρικτικές αυτές ομάδες συχνά αποτελούν τη βάση για τη δημιουργία ομάδων αυτοβοήθειας (Οικονόμου, 2000β).
Ομάδες αυτοβοήθειας
Οι ομάδες αυτοβοήθειας συστάθηκαν από οικογένειες που έχουν ανάγκη βοήθειας, από ομάδες ασθενών, αλλά και από ειδικούς που αναγνωρίζουν αυτή την ανάγκη. Στηρίζονται περισσότερο στη βοήθεια των μελών που έχουν το ίδιο πρόβλημα και λιγότερο στη βοήθεια που παρέχουν οι ειδικοί. Στην Ελλάδα, μέσα από τις ομάδες υποστήριξης και αυτοβοήθειας, αναπτύχθηκε το κίνημα των συγγενών και των οικογενειών τους, το οποίο στις μέρες μας παίζει σημαντικό ρόλο στο χώρο της ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης και υπεράσπισης των δικαιωμάτων των ψυχικά ασθενών και των οικογενειών τους (Οικονόμου, 2000β).
Ο Σύλλογος Οικογενειών για την Ψυχική Υγεία (Σ.Ο.Ψ.Υ.) είναι ένα μη κερδοσκοπικό σωματείο που ιδρύθηκε το 1993 και έχει μέλη τους συγγενείς ατόμων με ψυχικά προβλήματα. Μία από τις σημαντικότερες πρωτοβουλίες του είναι η λειτουργία ψυχοεκπαιδευτικών ομάδων. Οι κυριότεροι σκοποί του Σ.Ο.Ψ.Υ. συνοψίζονται ως εξής:
Σύμφωνα με την Kuipers (1995) και την Glynn (2003), υπάρχουν ορισμένα κοινά συστατικά των επιτυχών ψυχοκοινωνικών και εκπαιδευτικών παρεμβάσεων, όπως:
Επομένως, τα βασικά συστατικά των επιτυχών παρεμβάσεων περιλαμβάνουν εκπαίδευση, στρατηγικές αντιμετώπισης εντοπισμένες στο πρόβλημα και συναισθηματική καθώς και με πρακτική υποστήριξη.
Προβληματισμοί
Παρόλο που τα ευρήματα ποικίλων κλινικών μελετών υποστηρίζουν την αποτελεσματικότητα των ψυχοεκπαιδευτικών παρεμβάσεων, η παγκόσμια εμπειρία μαρτυρά την περιορισμένη εφαρμογή τους στις υπηρεσίες ψυχικής υγείας (Dixon et al., 2001 – Magliano et al., 2005 – McFarlane et al., 2003). Υπάρχουν οικογένειες που περιγράφονται ως ιδιαίτερα δυσλειτουργικές και δεν ενδείκνυται η εμπλοκή τους στη θεραπευτική διαδικασία ή άλλες, οι οποίες εμφανίζουν υψηλές αντιστάσεις στη συνεργασία λόγω της ψυχολογικής επιβάρυνσης και των αισθημάτων παραίτησης, απογοήτευσης και ματαίωσης που συνοδεύουν την ψυχική διαταραχή. Σε κάποιες περιπτώσεις, οι οικογένειες είναι αποξενωμένες και οι ίδιοι οι ασθενείς δεν επιθυμούν από τους συγγενείς τους να εμπλακούν σε οποιαδήποτε μορφή αποκαταστασιακής διαδικασίας (Gamble, 2004 – Glynn, 2003 – Ζήση, 2002).
Επιπλέον, ο φόβος του κοινωνικού στιγματισμού μέσα από την επαφή με ψυχιατρικές υπηρεσίες, προηγούμενες αρνητικές εμπειρίες από τη συμμετοχή της οικογένειας σε αποκαταστασιακά προγράμματα, καθώς και η έλλειψη ενημέρωσης για τα οφέλη της ψυχοεκπαίδευσης είναι μερικά ακόμη από τα πιθανά κωλύματα που αναφέρονται (Dixon et al., 2001 – Magliano et al., 2005). Τέλος, διάφορα πρακτικά ζητήματα, όπως είναι η δέσμευση της οικογένειας στο πρόγραμμα και η αφιέρωση του απαιτούμενου χρόνου και της ενέργειας από την πλευρά των μελών της (Solomon, 1996), καθώς επίσης και η έλλειψη χρόνου, αλλά και γνώσης γύρω από τις ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις από την πλευρά των επαγγελματιών ψυχικής υγείας (McFarlane, 2003), φαίνεται να δυσχεραίνουν την εφαρμογή της ψυχοεκπαίδευσης στην κλινική πρακτική.
Όπως υποστηρίζει η McFarlane (2003), τα προαναφερόμενα εμπόδια μπορούν να αντιμετωπιστούν μέσω της εμπλοκής της οικογένειας στο σχεδιασμό και την υλοποίηση των ψυχοεκπαιδευτικών προγραμμάτων. Είναι σημαντικό για τα μέλη της οικογένειας να αισθάνονται ότι συμβάλλουν στην προσπάθεια του ασθενούς να έχει μια καλύτερη ποιότητα ζωής, ενώ οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας οφείλουν να δεσμεύονται αναφορικά με τη μετάδοση του μηνύματος αυτού στην οικογένεια και την εξασφάλιση της συνεργασίας των μελών της (Gamble, 2004 – Glynn, 2003 – Ζήση, 2002).
Συγκεφαλαιώνοντας, θα λέγαμε ότι οι ψυχοεκπαιδευτικές παρεμβάσεις αποτελούν ένα σημαντικό κρίκο στην αλυσίδα των παρεμβάσεων για την αντιμετώπιση της μείζονος ψυχικής διαταραχής που αναφέρονται στην οικογένεια. Ο ενημερωτικός, εκπαιδευτικός και υποστηρικτικός ρόλος τους έχει μεγάλη θεραπευτική αξία και ο συνδυασμός τους με την κατάλληλη φαρμακοθεραπεία δύναται να επιφέρει σημαντικά θετικά αποτελέσματα για την αντιμετώπιση της μείζονος ψυχοπαθολογίας. Η ψυχοεκπαίδευση δύναται να γίνει πολύτιμη σύμμαχος στη θεραπευτική προσπάθεια, επιτρέποντας την βελτίωση της καθημερινότητας και της ποιότητας ζωής του ασθενούς και της οικογένειάς του και θέτοντας τις βάσεις για μία ουσιαστική αλλαγή της λειτουργίας του ασθενούς μέσα στο κοινωνικό του περιβάλλον.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Carpentier N, Lesage A, Goulet J, Lalonde P & Renaud, M (1992). Burden of care of families not living with young schizophrenic relatives. Hospital and Community Psychiatry, 43(1), 38-43.
Dixon L, McFarlane W, Lefley H, Lucksted A, Cohen M, Falloon I, Mueser K, Miklowitz D, Solomon, P, & Sondheimer D (2001). Evidence-based practices for services to families of people with psychiatric disabilities. Psychiatric Services, 52(7), 903-910.
Falloon IRH (2003). Family interventions for mental disorders: efficacy and effectiveness. World Psychiatry, 2(1), 20-28.
Falloon IRH, Boyd, JL, McGill CW (1984). Family care of schizophrenia: A problem-solving approach to the treatment of mental illness. New York: The Guilford Press.
Falloon, IRH, & Pederson J (1985). Family management in the prevention of morbidity of schizophrenia: The adjustment of the family unit. British Journal of Psychiatry, 147, 156-163.
Gamble C (2004). Family intervention. Psychiatry, 3(10), 49-53.
Glynn SM (2003). Psychiatric rehabilitation in schizophrenia: advances and challenges. Clinical Neuroscience Research, 3, 23-33.
Goldstein M (1995). Psychoeducation and relapse prevention. International Clinical Psychopharmacology, 9, 59-69.
Goldstein M & Miklowitz D (1995). The effectiveness of psychoeducational family therapy in the treatment of schizophrenic disorders. Journal of Marital and Family Therapy, 21(1), 40-50.
Hall LL (1999). Families and psychosocial rehabilitation: Recognizong their burden, harnessing their hope International Journal of Mental Health, 28, 34-47.
Hatfield AB (1981). Coping effectiveness in families of the mentally ill: An exploratory study. Journal of Psychiatric Treatment and Evaluation, 3, 11-19.
Κονταξάκης ΒΠ & Χριστοδούλου ΓΝ (2000). Η ψυχοκοινωνική αποκατάσταση των χρόνιων ασθενών. Στο ΓΝ Χριστοδούλου, ΒΠ Κονταξάκης ΜΠ Οικονόμου (Επιμέλεια), Προληπτική Ψυχιατρική. Αθήνα: Εκδόσεις ΒΗΤΑ, σελ. 175-179.
Kuipers L (1995). Expressed emotion: measurement, intervention, and training issues. In T.S. Brugha (Ed.), Social Support and Psychiatric Disorder: research findings and guidelines for clinical practice. London: Cambridge University Press (σελ. 256-276).
Magliano L, Fadden G, Economou M, Held T, Xavier M, Guarneri M, Malangone C & Maj M (2000). Family burden and coping strategies in schizophrenia: 1 year follow-up data from the BIOMED 1 study. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology, 35, 109-115.
McFarlane WR, Dixon L, Lukens E & Lucksted A (2003). Family psychoeducation and schizophrenia: a review of the literature. Journal of Marital and Family Therapy, 29, 223-245.
Motlova L (2000). Psychoeducation as an indispensable complement to pharmacotherapy in schizophrenia. Pharmacopsychiatry, 33, 47-48.
Murray-Swank AB & Dixon L (2004). Family psychoeducation as an evidence-based practice. CNS Spectrum, 9, 905-912.
Οικονόμου ΜΠ (2000α). Ο ρόλος της οικογένειας στην ψυχοκοινωνική αποκατάσταση. Στο Γ.Ν. Χριστοδούλου, ΒΠ Κονταξάκης, ΜΠ Οικονόμου (Επιμέλεια), Προληπτική Ψυχιατρική. Αθήνα: Εκδόσεις ΒΗΤΑ, σελ. 181-186.
Οικονόμου ΜΠ (2000β). Ψυχοκοινωνικές θεραπείες. Στο Γ.Ν. Χριστοδούλου & συνεργάτες (Επιμέλεια), Ψυχιατρική. Αθήνα: Εκδόσεις Βήτα, σελ. 806-817.
Οικονόμου ΜΠ, Δασκαλοπούλου Ε, Κόλλιας Κ, Πάλλη Α, Παπαϊωάννου Α (2002). Ψυχοεκπαιδευτικό πρόγραμμα σε συγγενείς. Στο ΓΝ Χριστοδούλου, ΒΤ Τομαράς, ΜΠ Οικονόμου (Επιμέλεια), Από το Ψυχιατρείο στην Κοινότητα: Το πρόγραμμα της Ψυχιατρικής Κλινικής του Πανεπιστημίου Αθηνών για την καταπολέμηση του αποκλεισμού από την αγορά εργασίας. Αθήνα: Εκδόσεις Βήτα, σελ. 109-113.
Parker B (1993). Living with mental illness: The family as caregiver. Journal of Psychosocial Nursing, 31, 19-21.
Pekkala E & Merinder L (2002). Psychoeducation for schizophrenia. Cochrane Database System Review, 2, CD002831.
Penn D & Mueser K (1996). Research update on the psychosocial treatment of schizophrenia. American Journal of Psychiatry, 153, 607-617.
Pharoah FM, Mari JJ & Streiner D (2000). Family intervention for schizophrenia. Cochrane Database Syst Rev, 2, CD000088.
Sherman MD (2003). The support and family education (SAFE) program: mental health facts for families. Psychiatric Services, 54, 35-37.
Smith J & Birchwood J (1987). Specific and non-specific effects of educational intervention with families living with a schizophrenic relative. British Journal of Psychiatry, 150, 645-652.
Solomon P (1996). Moving from psychoeducation to family education for families of adults with serious mental illness. Psychiatric Services, 47, 1364-1370.
Solomon P, Draine J, Mannion E & Meisel M (1998). Increased contact with community mental health resources as a potential benefit of family education. Psychiatric Services, 52, 1633-1638.
Τομαράς Β & Μαυρέας Β. (1990). Σχιζοφρένεια και οικογένεια: ο ρόλος της οικογένειας στην πορεία και τη θεραπεία της σχιζοφρένειας. Ιατρική, 57(3), 238-246.
Wiedemann G (2003). Issues for further refinement of family interventions in schizophrenia. World Psychiatry, 2(1), 33-34.
Winefield H & Harvey E (1994). Needs of family caregivers in chronic schizophrenia. Schizophrenia Bulletin, 20, 557-566.
Ζήση Α (2002). Επανένταξη χρόνιων ψυχικά πασχόντων: Εμπειρικά ευρήματα, νέες προσεγγίσεις και προοπτικές. Αθήνα: Εκδόσεις Τυπωθήτω
Το περιεχόμενο αυτής της ιστοσελίδας δεν ειναι διαθέσιμο για αντιγραφή.
