Σε προηγούμενο τεύχος (2008, 10, 130-131) είχα αναφερθεί στις «οξείες και παροδικές ψυχωτικές διαταραχές» (ICD-10) και στις «βραχείες ψυχωτικές» και τις «σχιζοφρενικόμορφες διαταραχές» (DSM-IV) που εν μέρει αλληλοεπικαλύπτονται. Πρόκειται για τη σύγχρονη εξέλιξη των γερμανικών κυκλοειδών ψυχώσεων (Wernicke, Kleist, Leonhard), των γαλλικών bouffées délirantes (Magnan, Ey) και των σκανδιναβικών αντιδραστικών ψυχώσεων (Wimmer, Langfeldt, Faergeman) που συνέθεταν κατά το παρελθόν ένα ευρύ φάσμα κλινικών εικόνων που μοιράζονταν αρκετές ομοιότητες [περιορισμένη διάρκεια, καλή πρόγνωση], αλλά και διαφορές [αιτιολογία]. Για την ανάγκη επανόδου στις «κυκλοειδείς ψυχώσεις» [με τις αγχώδεις, διεγερμένες – ανεσταλμένες και υπερικινητικές – ακινητικές μορφές τους], διαβάσαμε σε πρόσφατο τεύχος του Harvard Review of Psychiatry (2008, 16, 167-180), ως πλέον αξιόπιστες νοσολογικές οντότητες έναντι όσων τα σύγχρονα ταξινομικά συστήματα έχουν επιβάλλει. Πάνω που κλείναν δέκα χρόνια από το θάνατό του τελευταίου καθηγητή της ενιαίας [ώς το 1983] Α΄ Νευρολογικής & Ψυχιατρικής Κλινικής του ΑΠΘ, του αείμνηστου Αγαπητού Διακογιάννη, η διαδακτορική διατριβή του οποίου αφορούσε στις «υπερκινητικές ψυχώσεις.

Θανάσης Καράβατος

Εισαγωγή

Υπό την ονομασίαν υπερκινητικαί ψυχώσεις (Hyperkinessen) ή υπό την γενικωτέραν ονομασίαν ψυχώσεις της κινητικότητος, (Moti-litatpsychosen) περιγράφονται υπό Γερμανών συγγραφέων ψυχώσεις, εις ας προέχει η διαταραχή της ψυχοκινητικότητος. Ο όρος υπερκινησία ανάγεται εις τον Wernicke, ο οποίος και πρώτος περιέγραψε τας καταστάσεις ταύτας εξάρας την ιδιόρρυθμον διαταραχήν της ψυχοκινητικότητος, ώστε να πρέπη να θεωρηθή ούτος ως ο πατήρ της τελευταίως ως νοσολογικής οντότητος περιγραφομένης ταύτης καταστάσεως, αν και δεν απεχώρισε ταύτην ως νοσολογικήν οντότητα, αλλά περιέγραψε μάλλον ως ψυχοπαθολογικόν σύνδρομον. Η απόδοσις της πατρότητος εις τον Wernicke είναι επί τοσούτον μάλλον δεδικαιολογημένη, καθ όσον ούτος, ήδη τότε, ετόνισε τόσον, ότι αι καταστάσεις αύται εμφανίζονται επί ψυχικών νοσημάτων, άτινα κατά κανόνα βαίνουσι προς ίασιν μη καταλείποντα υπόλειμμα, όσον και ότι έχουσι ταύτα τάσιν προς περιοδικήν εμφάνισιν, και ότι παρατηρούνται το πλείστον επί γυναικών και σχετίζονται προς την έμμηνον ρύσιν και τας επιλοχείους καταστάσεις, δυσχερώς δε αποχωρίζονται της συγκεχυμένης μανίας. Τέλος εξήρεν ο Wernicke την παρατηρουμένην εκφυλιστικήν προδιάθεσιν επί των ατόμων τούτων. Πρόκειται περί των κυρίων χαρακτηριστικών της νοσολογικής ταύτης οντότητος, περί τα οποία και οι μετέπειτα επί του θέματος τούτου ασχοληθέντες περιεστράφησαν.

Ο όρος υπερκινησία (Hyperkiness) προτίθεται να δηλώση κυρίως την παρατηρούμενην υπερκινητικότητα επί των αρρώστων τούτων, συγχρόνως όμως να θέση εις το κέντρον της κλινικής εικόνος την διαταραχήν ταύτην, συμφώνως και προς τας αντιλήψεις του Wernicke περί της κεντρικής θέσεως της διαταραχής της κινητικότητος εν τω ψυχωσικώ συμβάντι. Ο Wernicke θεωρεί την διαταραχήν ταύτην της ψυχοκινητικότητος ως το πρωτοπαθές, εξ ού πάσαι αι λοιπαί εκπορεύονται. Ακριβέστερον καθώρισε την διαταραχήν ταύτην της κινητικότητος ως διαταραχήν της ψυχοκινητικότητος και ενετόπισεν ούτως ειπείν την αντίστοιχον βλάβην εις το σημείον της μεταβιβάσεως του αισθητικού εις το κινητικόν μέρος (του ψυχοκινητικού αντανακλαστικού τόξου). Ψυχώσεις της κινητικότητος ωνομάσθησαν μετά ταύτα, καθ’ όσον περιελήφθησαν και ακινητικαί καταστάσεις. Ομοίας καταστάσεις, περιέγραψεν ο Stransky, επίσης οι  Schröder και Kleist, ο Pohlisch, οι Ilse Graf, Herz Lange Klieneberger, v.d. Torren, ο Schmid και τέλος ο Fünfgeld. Η μέχρι τούδε βιβλιογραφία, των θετικώς μετά των ψυχώσεων τούτων ασχοληθέντων, ως παρατηρεί ο Fünfgeld, είναι σχετικώς μικρά.

Η προσπάθεια να αποχωρισθούν αι ψυχώσεις αύται ως ιδιαιτέρα νοσολογική οντότης, είναι έργον των εκ της σχολής του Wernicke προερχομένων και των μαθητών αυτών.

Ο Bonhoeffer διδάσκει από τινων 10ετηρίδων εις τα κλινικά αυτού μαθήματα, ότι υπάρχει μία ομάς υπερκινητικών ψυχώσεων, αίτινες κατέχουσιν αυτόνομον θέσιν και εξέρχονται του πλαισίου των σχιζοφρενών. Ο μαθητής αυτού Pohlisch αφιέρωσε μονογραφίαν εις τον νοσολογικόν τούτον τύπον, εν η περιέχεται μέγας αριθμός αναλόγων περιπτώσεων. Ο Kleist ησχολήθη ιδιαιτέρως εις επανειλημμένας εργασίας του μετά των διαταραχών της κινητικότητος, ας, ακολουθών εις τούτο τον Wernicke, επεζήτησε και να εντοπίση είς ωρισμένας χώρας του εγκεφάλου. Παραχωρεί επίσης εις την διαταραχήν της κινητικότητος κεντρικήν θέσιν εν τω ψυχωσικώ συμβάντι. Ο συγγραφεύς ούτος απεχώρισεν εκ του κύκλου των κατά φάσεις εξελισσομένων ψυχώσεων: (1) τας συγχυτικάς ψυχώσεις (συγχυτικαί διεγέρσεις και Stupor, (2) Υπερκινητικάς και ακινητικάς ψυχώσεις (τας κυρί-ως Molitätspsychosen), (3) Ψυχώσεις του εγώ (Ichpsychosen), (4) Expansive Konfabulose και την υποχονδρίαν, (5) Τας παρανοειδείς περιφερειακάς ψυχώσεις (Acute Expansive Eingε-bungspsychosen και Acute per-secutorische Halluzinose) και τέλος (6) Ψυχώσεις συσχετίσεως και αποξενώσεως. Εις αυτάς τελευταίως προστίθενται και αι άπαξ εμφανιζόμεναι και ιώμεναι, καθώς και αι περιοδικαί αγχώδεις ψυχώσεις, εις ας αφιέρωσε τελευταίως μονογραφίαν ο Leonhard. Τέλος ο μαθητής αυτού Fünfgeld εξέδωκε το 1931 εκτενή μονογραφίαν αφορώσαν τόσον τας υπερκινητικάς, όσον και τας συγχυτικάς ψυχώσεις.

Έναντι των περιπτώσεων υπερκινησιών, ας υπάγουσιν εις ιδιαιτέραν νοσολογικήν οντότητα, πρέπει να τοποθετήση τις τας περιπτώσεις υπερκινησίας, αίτινες αποτελούσι σύνδρομον και παρατηρούνται ως τοιούτον είτε επί μανιοκαταθλιπτικών, είτε συχνότερον επί σχιζοφρενικών ή εξωγενών ψυχώσεων, ή τέλος αποτελούσι σύνδρομον συνοδεύον παθήσεις του εγκεφάλου. Ο Schröder περιέγραψε περίπτωσιν υπερκινησίας επί όγκου της υποφύσεως. Ο Kleist εντοπίζει την διαταραχήν της ψυχοκινητικότητος εις τα κεντρικά γάγγλια του εγκεφάλου, θεωρών ταύτην ως μίαν μάλλον εξειλιγμένην μορφήν των υπερκινητικών φαινομένων, των παρατηρουμένων επί νόσων του εγκεφάλου, ήτοι των αθετωσικών, χορειακών κλπ κινήσεων. Τοιαύτας υπερκινητικάς καταστάσεις περιέγραψεν επί τραυμάτων του εγκεφάλου αφορόντων τα κεντρικά γάγγλια. Μία πολύ μικρά αλλ’ ενδιαφέρουσα ομάς είναι η υπό του Stern περιγραφείσα ως αρχική υπερκινητική ψύχωσις της ληθαργικής εγκεφαλίτιδος. Παθογενετικώς η ψύχωσις αύτη πλησιάζει προς τας λοιπάς μορφάς της ληθαργικής εγκεφαλίτιδος. Η νόσος άρχεται αποτόμως με μίαν αυτοποιημένην καταναγκαστικήν αν-ησυχίαν, ήτις δύναται να έχη ένα συναισθηματικώς υπομανιακόν στοιχείον. Παρ’ ημίν περιέγραψεν υπερκινητικήν ψύχωσιν επί όγκου του διαφανούς διαφράγματος του εγκεφάλου, εν τη εκ της κλινικής ημών προερχομένη διατριβή αυτού επί διδακτορία, ο κ. Φωτόπουλος.

Επίσης οι κ.κ. Γ. Παμπούκης και Γ. Αναστασόπουλος ανεκοίνωσαν περίπτωσιν υποτροπιαζούσης υπερκινησίας επί επενδυμίτιδος των πλαγίων κοιλιών του εγκεφάλου, εν η κληρονομική καταβολή προς υπερκινητικήν ψύχωσιν εκινητοποιήθη υπό του εξωγενούς παράγοντος. Την εργασίαν ταύτην ανακοινωθείσαν μετά την αποπεράτωσιν της ημετέρας εργασίας δεν ηδυνήθημεν να λάβωμεν περισσότερον υπ’ όψιν. Εις τας περιπτώσεις  ημών πρόκειται περί περιοδικών υπερκινησιών, ήτοι περί περιπτώσεων, αίτινες κατά τας αντιλήψεις των Bohnoeffer και Kleist ανήκουσιν εις την ως νοσολογικήν οντότητα περιγραφομένην υπερκινητικήν ψύχωσιν.