Την τελευταία εικοσιπενταετία η Ελλάδα βρέθηκε σε τροχιά ψυχιατρικής μεταρρύθμισης, με την έννοια της εκ βάθρων αλλαγής του τρόπου παροχής των ψυχιατρικών υπηρεσιών στη χώρα μας. Η προσπάθεια αυτή δεν έχει ολοκληρωθεί αλλά η εμφανής εξάντληση της δυναμικής της θέτει σε πρώτο επίπεδο την ανάγκη του απολογισμού της και στη συνέχεια του ορισμού νέων στόχων, που να επιτρέπουν ένα βιώσιμο σχήμα παροχής υπηρεσιών ψυχικής υγείας, σε πανελλήνιο επίπεδο. Η συγγραφή αυτού του κειμένου στηρίχτηκε στα συμπεράσματα της Επιτροπής Ψυχιατρικής Μεταρρύθμισης της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας, 2006-2008, που υπογράφουν οι Χ. Βαρουχάκης, Στ. Θεοδωροπούλου, Θ. Καράβατος, Δ. Πλουμπίδης, Βλ. Τομαράς και B. Τσιπάς.¹

Μια πρώτη κεντρική διαπίστωση είναι η στενή και διαρκής εξάρτηση αυτής της μεταρρυθμιστικής πορείας, σε όλη της την διάρκεια, από κοινοτικά προγράμματα και κονδύλια (κανονισμός 815/1984 από το 1984 ως το 1994 και Psychargos I και ΙΙ), συνολικά από το 1999 ως το τέλος του 2009. Μια δεύτερη διαπίστωση είναι ότι σχεδιάστηκε κεντρικά, με την συνεργασία Ελλήνων ειδικών και εμπειρογνωμόνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και Διεθνών Οργανισμών Υγείας, ενώ οι περισσότεροι Έλληνες ψυχίατροι και οι άλλοι επαγγελματίες της ψυχικής υγείας εντάχθηκαν σταδιακά και με διαφορετικούς ρυθμούς στην πορεία.

Συνοπτικά, η μεταρρύθμιση είχε τους εξής στόχους:

1. Τη δημιουργία δικτύου εξωνοσοκομειακών υπηρεσιών και την τομεοποίησή² τους.
2. Το προοδευτικό κλείσιμο των μεγάλων ψυχιατρικών νοσοκομείων και την υποδοχή των ασθενών τους από πυκνό δίκτυο στεγαστικών δομών.
3. Την ανάπτυξη δικτύου ψυχιατρικών μονάδων στα γενικά νοσοκομεία σε μεγάλο βαθμό που θεωρήθηκε ως εναλλακτική λύση στα ψυχιατρικά νοσοκομεία.
4. Την ανάπτυξη κινητών μονάδων σε περιοχές χωρίς ψυχιατρικές υπηρεσίες και σε νησιά.
5. Την ανάπτυξη μονάδων ψυχο-κοινωνικής αποκατάστασης, διαφόρων επιπέδων.
6. Τη δημιουργία Ειδικών Μονάδων για αυτιστικούς και ψυχογηριατρικούς ασθενείς.

Από την απαρίθμηση των στόχων γίνεται εμφανές ότι πρόκειται για προσπάθεια ριζικής μεταβολής του «παραδείγματος» της περίθαλψης των ψυχικά ασθενών, με την δραστική συρρίκνωση της εισαγωγής σε ψυχιατρικά ιδρύματα, δυνητικά την κατάργηση των μεγάλων ψυχιατρικών νοσοκομείων και την οργάνωση της φροντίδας μέσα στον κοινωνικό ιστό, με έμφαση στην πρόληψη, αλλά και την ψυχο-κοινωνική αποκατάσταση των ασθενών με τα σοβαρότερα προβλήματα. Ο τελευταίος στόχος –η ανάπτυξη εξειδικευμένων ιδρυμάτων για αυτιστικούς και ψυχογηριατρικούς ασθενείς–, εκτός από δύο πιλοτικές μονάδες, προχώρησε ελάχιστα.

Τα κεντρικά προβλήματα είναι τα εξής:

Το υψηλό ποσοστό εισαγωγών  με εισαγγελική εντολή

Το υψηλό ποσοστό εισαγωγών με εισαγγελική εντολή κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για το σύνολο των υπηρεσιών ψυχικής υγείας, καθώς αποτελεί έναν «αντικειμενικό» δείκτη ανεπάρκειας της ψυχιατρικής φροντίδας στη χώρα μας. Είναι αδικαιολόγητα υψηλό³ και τις περισσότερες φορές αποτελεί «τέχνασμα», ώστε να εξευρεθεί κλίνη για εκούσια νοσηλεία σε δημόσιο νοσοκομείο, παρά το γεγονός ότι αυτό στιγματίζει βάναυσα τον ασθενή. Το ποσοστό αυτό κινείται σε επίπεδα 40-45% στις ψυχιατρικές μονάδες των γενικών νοσοκομείων της Αττικής, σε χαμηλότερα επίπεδα σε άλλες περιφερειακές νοσοκομειακές μονάδες και άνω του 50% στα ψυχιατρικά νοσοκομεία της Αττικής, της Θεσσαλονίκης και της Τρίπολης.

Οι συνθήκες νοσηλείας

Παρά την σημαντική πρόοδο των συνθηκών νοσηλείας, η χρήση βίας εις βάρος των ασθενών και η ελλιπής οργάνωση της θεραπευτικής εργασίας παραμένουν ανοιχτά ζητήματα⁴ και χρωματίζουν αρνητικά το σύνολο των επαγγελματιών της ψυχικής υγείας. Επιτείνονται από την έλλειψη νοσηλευτικού προσωπικού και την ανεπαρκή εκπαίδευσή του.

Η δικτύωση των ψυχιατρικών υπηρεσιών

Είναι απαραίτητος όρος λειτουργίας της ψυχιατρικής φροντίδας που βασίζεται στην πρόληψη, την πρωτοβάθμια φροντίδα και τον περιορισμό της νοσηλείας. Στην παρούσα φάση η δικτύωση παραπέμπει στην ανάγκη ολοκλήρωσης της τομεοποίησης των ψυχιατρικών υπηρεσιών, η οποία θέτει μια σειρά από θεσμικά και οργανωτικά προβλήματα προς άμεση επίλυση. Με υπουργικές αποφάσεις έχουν οριστεί, σε κάθε τομέα, οι Τομεακές Επιτροπές Ψυχικής Υγείας (Τ.Ε.Ψ.Υ.), η λειτουργία των οποίων αποτελεί από μόνη της μείζον οργανωτικό πρόβλημα, καθώς αποτελούν απλό γνωμοδοτικό όργανο, κατά συνέπεια δεν μπορούν να ασκήσουν τα πολλαπλά καθήκοντα που τους αναθέτει ο νόμος. Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι:

• Σε κανέναν τομέα δεν λειτουργεί η διασύνδεση των εξωνοσοκομειακών υπηρεσιών με τις μονάδες νοσηλείες.
• H οριζόντια επικοινωνία των εξωνοσοκομειακών υπηρεσιών που ανήκουν σε διαφορετικούς τομείς και σε διαφορετικούς φορείς εντός των ίδιων τομέων είναι ελάχιστη.
• Οι Τ.Ε.Ψ.Υ. δεν παρεμβαίνουν με κανέναν τρόπο στη ρύθμιση των εφημεριών.

Τα ψυχιατρικά τμήματα στα γενικά νοσοκομεία

Δέχονται ένα τεράστιο βάρος εισαγωγών, καθώς δεν έχει ολοκληρωθεί το δίκτυο εξωνοσοκομειακής φροντίδας και η συρρίκνωση των ψυχιατρικών νοσοκομείων αφήνει ακάλυπτα πολλά αιτήματα νοσηλείας. Η δημιουργία μικρών τμημάτων ασφαλούς νοσηλείας για τα οξέα περιστατικά, η λειτουργία μονάδων ημερήσιας φροντίδας, η εναρμόνιση των εφημεριών τους με αυτές των άλλων ιατρικών τμημάτων του νοσοκομείου που τα στεγάζουν και, κυρίως, η σύνδεσή τους με τα υπάρχοντα δίκτυα φροντίδας αποτελούν μέτρα άμεσης ανάγκης.

Οι ψυχιατρικές μονάδες των γενικών νοσοκομείων της Αττικής είναι 7, με 140-150 κρεβάτια. Τα περισσότερα από αυτά έχουν κάλυψη άνω του 100% , που σημαίνει την διαρκή χρήση επικουρικών κλινών (ράντζων). Δέχονται περισσότερες από 2.500 εισαγωγές κάθε χρόνο, από τις οποίες λίγο λιγότερες από τις μισές είναι ακούσιες νοσηλείες.

Λειτουργούν άλλες 12 ανάλογες μονάδες, με περισσότερα από 200 κρεβάτια στην υπόλοιπη Ελλάδα. Εκεί, το πρόβλημα των «επικουρικών κλινών» είναι λιγότερο οξύ αλλά υπαρκτό, ενώ στην Πάτρα φαίνεται εξίσου σοβαρό με την Αθήνα. Δέχονται περί τις 4.500 εισαγωγές κάθε χρόνο. Ορισμένα δέχονται αναγκαστικές νοσηλείες και άλλα όχι, ενώ σε όλα λειτουργούν εξωτερικά ιατρεία και εξασφαλίζουν την διασυνδετική ψυχιατρική για τα ιατρικά τμήματα των νοσοκομείων τους.

Επεκτείνοντας σε όλη την χώρα την προσπάθεια γενίκευσης των διαπιστώσεων για τις ψυχιατρικές μονάδες των γενικών νοσοκομείων, εμφανίζεται ως μείζον πρόβλημα η μεγάλη ανισότητα στην επάνδρωση των υπηρεσιών ψυχιατρικής φροντίδας. Ένας σημαντικός αριθμός από μονάδες σε γενικά νοσοκομεία περιορίζεται σε λειτουργίες εξωτερικών ιατρείων και διασυνδετικής ψυχιατρικής, αναμένοντας σε δεύτερο χρόνο την λειτουργία κλινών ή συνεισφέροντας παράλληλα στην λειτουργία άλλων μονάδων, π.χ. κέντρων ψυχικής υγείας. Ένα γενικευμένο πρόβλημα είναι οι μεγάλες ελλείψεις σε θέσεις νοσηλευτών, οι οποίες οφείλονται στις πολύ χαμηλές αποδοχές, τις συνθήκες εργασίας, αλλά και την μειωμένη προκήρυξη αυτών των θέσεων.

Η ολοκλήρωση του δικτύου των ψυχιατρικών κλινών σε γενικά νοσοκομεία είναι βασικός παράγων επιτάχυνσης, συνολικά, της μεταρρύθμισης.

Τα ψυχιατρικά νοσοκομεία

Οφείλουν να πραγματοποιήσουν μείζονες επιλογές σε σύντομο χρονικό διάστημα, να προχωρήσουν δηλαδή στη μετεξέλιξη και όχι τον διαμελισμό τους. Η παρακολούθηση και η αξιολόγηση αυτών που δεν δέχονται πλέον εισαγωγές μπορούν να μας δώσουν πολύτιμες πληροφορίες για τις εναλλακτικές λύσεις στη λειτουργία τους. Η περαιτέρω συρρίκνωση αυτών που εξακολουθούν να λειτουργούν και να δέχονται χιλιάδες εισαγωγές κάθε χρόνο, εξαρτάται άμεσα από την ολοκλήρωση του δικτύου εξωνοσοκομειακών και περιφερειακών υπηρεσιών, που θα μειώσουν τα αιτήματα νοσηλείας και μάλιστα αναγκαστικής νοσηλείας. Τα ψυχιατρικά νοσοκομεία συγκεντρώνουν τον μεγαλύτερο αριθμό ψυχιάτρων στην χώρα και την συσσωρευμένη εμπειρία της ελληνικής ψυχιατρικής. Είναι λοιπόν εύλογο να αναμένουμε και τις προτάσεις των συναδέλφων, που υπηρετούν εκεί, για την πορεία των ιδρυμάτων τους.

Έχει γίνει εμφανές ότι όλα τα ψυχιατρικά νοσοκομεία που έκλεισαν εξακολουθούν να αποτελούν «ζωντανούς» οργανισμούς, καθώς το προσωπικό τους έχει μοιρασθεί σε άλλες μονάδες, αλλά ανήκει οργανικά στο «τέως» ψυχιατρικό νοσοκομείο και παραμένει η διοικητική τους δομή. Δυστυχώς δεν γνωρίζουμε τις πραγματικές διαστάσεις των αναγκών νοσηλείας μετά την διακοπή των εισαγωγών, ώστε να συμβάλουμε στη συζήτηση για τον προγραμματισμό τους.

Τρία ψυχιατρικά νοσοκομεία διέκοψαν τις εισαγωγές :

• Το Ψ.Ν. της Κέρκυρας, από τον Οκτώβριο του 2006, με την μετακίνηση των τελευταίων χρόνιων ασθενών σε στεγαστικές δομές. Λειτουργεί, στο χώρο του ιδρύματος, τμήμα οξέων περιστατικών (τμήμα «Α. Γκούσης») με 20 κλίνες. Η κίνηση του νοσοκομείου για το 2006 ήταν 288 εισαγωγές, από τις οποίες 82 αναγκαστικές νοσηλείες (28,3%) και για το 2007, 260 εισαγωγές, από τις οποίες 113 αναγκαστικές νοσηλείες ( 43,4%).
• Το Ψ.Ν. Πέτρας Ολύμπου, από το Ιανουάριο 2004. Λειτουργεί τμήμα οξέων περιστατικών με 22 κλίνες. Το 2006 νοσηλεύτηκαν 452 ασθενείς και το 2007, 432 ασθενείς. Το ποσοστό των αναγκαστικών νοσηλειών εκτιμάται σε άνω του 50%.
• Οι ανάγκες νοσηλείας της Κρήτης, μετά τη διακοπή των εισαγωγών του Ψ.Ν. Χανίων (Φεβρουάριος 2006) καλύπτονται από το Γ.Ν. Χανίων και το ΠεΠαΓΝ Ηρακλείου και μια ιδιωτική κλινική στο Ηράκλειο.^5,6 Δεν γνωρίζουμε πόσοι από τους ασθενείς της Κρήτης ζητούν νοσηλεία στην Αθήνα.

Τα ψυχιατρικά νοσοκομεία που λειτουργούν δέχονται ένα τεράστιο βάρος εισαγωγών, οι οποίες, έχουν εμφανώς μικρή σχέση με την τομεοποίηση καθώς επεκτείνονται σε ευρύτατες περιφέρειες. Άμεση συνέπεια αυτού είναι η απαράδεκτη αύξηση των ακούσιων νοσηλειών, οι δύσκολες συνθήκες νοσηλείας και η ελλειμματική εξωνοσοκομειακή φροντίδα ασθενών, οι οποίοι δεν έχουν ουσιαστική δυνατότητα παραπομπής σε τακτική παρακολούθηση κατά την έξοδό τους.

• Το Ψ.Ν. Αττικής, με 10 τμήματα οξέων περιστατικών (250 κλίνες) δέχτηκε το 2007 περί τις 2900 εισαγωγές, από τις οποίες 52% ακούσιες.
• Το Ψ.Ν. Αττικής «Δρομοκαΐτειο», με 6 τμήματα οξέων (180 κλίνες) δέχτηκε το 2007: 1554 εισαγωγές. Από αυτές 701 ήταν εκούσιες και 781 ακούσιες (50,2%).
• Το Ψ.Ν. Θεσσαλονίκης, με την Β΄ Πανεπιστημιακή κλινική και 4 τμήματα οξέων του Ε.Σ.Υ. (100 κλίνες) δέχτηκε το 2007: 3770 εκούσιες και 865 ακούσιες εισαγωγές (28,9% του συνόλου).
• Το Ψ.Ν. Τρίπολης, με 2 κλειστά τμήματα (50 κλίνες) και 2 ανοιχτά (50 κλίνες) δέχτηκε το 2007: 1032 εισαγωγές , από τις οποίες 614 ακούσιες (59,8%).

Επιπλέον:

• Το Αιγινήτειο Νοσοκομείο (Ψυχιατρική Κλινική του Πανεπιστημίου Αθηνών), με 63 κλίνες, σε 7 τμήματα νοσηλείας, δέχτηκε 519 εκούσιες εισαγωγές το 2007.
• Το Κρατικό Θεραπευτήριο Λέρου, με δύο τμήματα οξέων περιστατικών (30-35 κλίνες), δέχτηκε το 2007: 211 εισαγωγές, από τις οποίες 65-70 ακούσιες (περίπου 31,7%).
• Το Παιδοψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής (Π.Ν.Α.) δέχτηκε εισαγωγές μόνο στο τμήμα επειγόντων περιστατικών, αναμένοντας –για πόσο ακόμα;– την λειτουργία των παιδοψυχιατρικών μονάδων σε γενικά νοσοκομεία της Αττικής. Το 2007 είχε 44 εισαγωγές (29 με διάγνωση διαταραχής της συμπεριφοράς και 25 εξ αυτών με ηλικία 15 ετών και άνω, που από μόνες τους δείχνουν την προβληματική αυτή λειτουργία ενός νοσοκομείου με συγκεχυμένη ταυτότητα).

Τα ψυχιατρικά νοσοκομεία δέχτηκαν το 2007 περί τις 10.000 εισαγωγές,, από τις οποίες ένα ποσοστό που ξεπερνά το 50% αφορά ακούσιες νοσηλείες. Πρόκειται για αριθμούς που απαιτούν σοβαρές εναλλακτικές λύσεις πριν μιλήσουμε για την διακοπή της λειτουργίας αυτών των ιδρυμάτων. Είναι απαραίτητη η άμεση ένταξη τους σε ευρύτερα δίκτυα φροντίδας και η λειτουργία μιας σειράς νοσηλευτικών ψυχιατρικών μονάδων των περιφερειακών νοσοκομείων (Αγρινίου, Καλαμάτας, Κορίνθου, Λαμίας, Πύργου, Ρεθύμνου) που είχε σχεδιαστεί εδώ και πολύ καιρό η λειτουργία τους αλλά δεν πραγματοποιήθηκε.

Οι μονάδες στέγασης στο πλαίσιο της αποασυλοποίησης

Αποτελούν ελληνική ιδιαιτερότητα καθώς οργανώθηκαν ταχύρρυθμα με γνώμονα τη μείωση του πληθυσμού των χρόνιων ασθενών και λιγότερο την ένταξή τους σε ολοκληρωμένα δίκτυα ψυχιατρικής φροντίδας, η οποία όμως αποτελεί πρωταρχικό παράγοντα για την επιβίωση και την ανάπτυξή τους. Ένα άλλο σημαντικό ζήτημα προκύπτει από τους νέους ασθενείς με ανάγκες στέγασης και κοινωνικής υποστήριξης, που κινδυνεύουν να δημιουργήσουν μια νέα γενιά «νέο-χρόνιων» ασθενών και που οι υπάρχουσες στεγαστικές δομές αδυνατούν να δεχτούν, καθώς ο σημερινός τους πληθυσμός ασθενών έχει ελάχιστες δυνατότητες περαιτέρω αυτονόμησης. Οι 108 από τις 269 τέτοιες μονάδες (το 2006)⁷ οργανώθηκαν από ΝΠΙΔ. Η ελάχιστη εξασφαλισμένη δημόσια χρηματοδότηση αυτών των τελευταίων, ιδιαίτερα την τελευταία τετραετία, και, εξίσου, η απουσία ένταξής τους σε ενεργά δίκτυα ψυχιατρικής φροντίδας δημιουργεί μεγάλες ανησυχίες για το μέλλον τους. Τον Φεβρουάριο του 2005 ιδρύθηκε το πανελλήνιο δίκτυο «Αργώ» από 27 ΝΠΙΔ και 2 ΝΠΔΔ, με σκοπό την υπεράσπιση της λειτουργίας τους.⁸

Η επαγγελματική αποκατάσταση των ψυχικά ασθενών

Παρουσιάζει σήμερα σημαντικά οργανωτικά προβλήματα και έχει σαφώς περιορισμένες δυνατότητες σε σχέση με την «χρυσή» δεκαετία του 1990 (της πληθώρας των κοινοτικών αποκαταστασιακών προγραμμάτων). Οι δυνατότητες απασχόλησης των ασθενών έχουν μειωθεί δραματικά, ακολουθώντας την απορρύθμιση της αγοράς εργασίας.

Η διεθνής βιβλιογραφία είναι σαφέστατη στην διαπίστωση ότι, στις σοβαρές ψυχικές παθήσεις, η πάλη ενάντια στην έκπτωση των ικανοτήτων είναι εξίσου σημαντική με την βελτίωση των κλινικών παθολογικών εκδηλώσεων. Η έννοια της recovery (ανάρρωση) που επιχειρεί να δώσει περιεχόμενο σε μια σύνθετη αλλά αποφασιστική στρατηγική βελτίωσης της ψυχικής υγείας επιμένει κυρίως στον συνδυασμό και την προσαρμογή στις ανάγκες των ασθενών, των συνηθισμένων ψυχιατρικών υπηρεσιών και την επιλεκτική χρήση των περισσότερο εξειδικευμένων.⁹ Όπως είναι πάγια συνήθεια της Παγκόσμιας Ψυχιατρικής Εταιρείας (WPA) να προτείνει στα τεύχη του περιοδικού της ένα κύριο συνθετικό άρθρο και στη συνέχεια πολλαπλές τοποθετήσεις γύρω από το κύριο θέμα, έτσι έγινε και με το άρθρο της Marianne Farkas για την recovery (ανάρρωση/αποκατάσταση).

Ο αποστιγματισμός των ψυχικά ασθενών

Έχει κάνει σημαντικά βήματα.^10,11 Η συνεχιζόμενη όμως κοινωνική περιθωριοποίηση των ασθενών με τα βαρύτερα ψυχοπαθολογικά προβλήματα μπορεί να γεννήσει νέες μορφές στιγματισμού. Επίσης, η αβασάνιστη προσφυγή στην ακούσια νοσηλεία, ώστε να εξασφαλιστεί κλίνη σε δημόσιο νοσοκομείο, αγνοεί το γεγονός του βάναυσου στιγματισμού από αυτή την μορφή νοσηλείας. Η ενίσχυση των οργανώσεων των οικογενειών και των χρηστών των ψυχιατρικών υπηρεσιών αποτελεί σημαντική εγγύηση για την καταπολέμηση του στίγματος, την προάσπιση των δικαιωμάτων τους και την βελτίωση των παρεχομένων υπηρεσιών.

Η πρωτοβάθμια φροντίδα

Σημαίνει τη σύνδεση της παροχής βασικών ψυχιατρικών υπηρεσιών με την παροχή των άλλων βασικών υπηρεσιών υγείας. Αποτελεί επίσης πρωταρχικό τομέα για την ανάπτυξη της ψυχιατρικής φροντίδας του πληθυσμού και την απομάκρυνση από τον «νοσοκομειοκεντρισμό». Ένα μέρος από την πρωτοβάθμια φροντίδα μπορεί να εξασφαλιστεί από τους γενικούς γιατρούς και τα πολυδύναμα κέντρα υγείας, ένα άλλο όμως μέρος παρουσιάζει ιδιαιτερότητες και την ανάγκη συνέργειας διαφόρων επαγγελματιών της ψυχικής υγείας, που συνήθως εξασφαλίζονται από τα κέντρα ψυχικής υγείας.

Ο ιδιωτικός τομέας

Εξασφαλίζει ένα πολύ σημαντικό μέρος της βασικής, εξωνοσοκομειακής φροντίδας των ψυχικά ασθενών και, επίσης, ένα σημαντικό μέρος των αναγκών σε νοσηλευτικές κλίνες.

• Στο λεκανοπέδιο της Αττικής λειτουργούν έντεκα (11) ιδιωτικές ψυχιατρικές κλινικές με συνολική δύναμη περίπου 1.600 κλινών. Ο αντίστοιχος αριθμός το 1997 ήταν 12 με 2.460 και το 1992, 13 με 2.690 κλίνες. Έχουν πάψει να αποτελούν ελκυστική οικονομική επένδυση στο λεκανοπέδιο, λόγω της υπεραξίας της γης, που κάνει κάθε μεγάλο και ελεύθερο χώρο γης δυνητικά οικοδομήσιμο.
• Στη Βόρεια Ελλάδα, αντίθετα, ο αριθμός τους έχει αυξηθεί. Στη Μακεδονία λειτουργούν εννέα (9) κλινικές: στη Θεσσαλονίκη τέσσερεις (800 κλίνες), την Κοζάνη δύο (370 κλίνες), τη Βέροια μία (80 κλίνες), την Κατερίνη μία (80 κλίνες) και την Καβάλα μία (100 κλίνες).
• Στη Θεσσαλία λειτουργούν εννέα (9 κλίνες): στη Λάρισα τρεις (520 κλίνες), τον Βόλο δύο (230 κλίνες), τα Τρίκαλα τρεις (210 κλίνες) και την Καρδίτσα μία (215 κλίνες).
• Στο Ηράκλειο της Κρήτης λειτουργεί μία με 80 κρεβάτια.

Είναι απαραίτητη η προσέγγιση των ουσιαστικών προβλημάτων του ιδιωτικού τομέα σε ό,τι αφορά το θεσμικό πλαίσιο (άδειες παλαιού και νέου τύπου), το ύψος του νοσηλίου, αλλά και τη διερεύνηση της δυνατότητας ουσιαστικής συν-λειτουργίας του σε ενεργά δίκτυα φροντίδας των ψυχικά ασθενών.

Που βρισκόμαστε σήμερα;

Βρισκόμαστε, λοιπόν, μπροστά σε ένα ημιτελές οικοδόμημα του οποίου η ολοκλήρωση προχωρά με βραδύτατους ρυθμούς για να μην πούμε ότι έχει σταματήσει. Το προηγούμενο πρότυπο της εύκολης και απεριόριστης χρονικά νοσηλείας έχει, ευτυχώς, αποδιοργανωθεί. Παραμένει μόνο στον ιδιωτικό τομέα, όπου το μεγαλύτερο μέρος των κλινών καλύπτεται από ασθενείς σε μακρά νοσηλεία, αν όχι χρόνιους, ενώ δείγμα της κακής χρήσης της νοσηλείας είναι η διόγκωση της αναγκαστικής νοσηλείας στον δημόσιο τομέα.

Αν το «οικοδόμημα» της εξωνοσοκομειακής φροντίδας και της πρόληψης, συνοδευόμενο μόνο με βραχεία, επιλεκτική και περιστασιακή χρήση της νοσηλείας, δεν ολοκληρωθεί, τότε κινδυνεύουμε να παλινδρομήσουμε σε νέες μορφές ιδρυματισμού και κοινωνικού αποκλεισμού, που θα «στοιχίζουν φτηνότερα». Η παραγωγή «νέων χρόνιων» ασθενών από το υπάρχον σύστημα νοσηλευτικής φροντίδας και η μίζερη –απομονωμένη– λειτουργία πολλών από τους ξενώνες και τις στεγαστικές δομές, που δημιουργήθηκαν την τελευταία εικοσαετία, «κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου».

Ένα άλλο μείζον πρόβλημα είναι ότι η έννοια της «παροχής υπηρεσιών», και μάλιστα δωρεάν, στον πληθυσμό είναι απωθητική για την επιτελική ελίτ των υπουργείων, με αποτέλεσμα την αποδιοργάνωση του υπάρχοντος σχήματος, χωρίς να είναι ούτε σε θέση να προτείνουν τουλάχιστον ένα σχήμα «συν-χρηματοδότησης» υπηρεσιών, στοιχειωδώς επαρκές για τον πληθυσμό των ασθενών. Η παγκόσμια εμπειρία τονίζει την ανάγκη συντονισμού και συμπληρωματικής λειτουργίας των εξωνοσοκομειακών υπηρεσιών ώστε να μπορούν να λειτουργήσουν αποτελεσματικά.¹²

Ακριβώς όμως η αδυναμία συγκρότησης δικτύων υπηρεσιών είναι εμφανέστατη στο «ημιτελές» οικοδόμημα της ευρύτατης μεταρρύθμισης που ξεκινήσαμε στην χώρα μας.

Χωρίς προγραμματισμό και χρηματοδότηση, ούτε νοσοκομεία ούτε εξω-νοσοκομειακές ψυχιατρικές υπηρεσίες γίνονται. Χωρίς επένδυση χρόνου και γνώσεων ούτε αυτά που έχουμε θα μπορέσουμε να διατηρήσουμε και τα φαινόμενα απάθειας και απογοήτευσης, σε ένα κοινωνικό κλίμα γενικευμένης ρευστότητας, έχουν ήδη δράσει υπονομευτικά. Η ψυχιατρική φροντίδα, χωρίς αποκοπή των ασθενών από το κοινωνικό τους περιβάλλον, απαιτεί την αρμονική συν-λειτουργία πολλών κοινωνικών, ιατρικών και εκπαιδευτικών παραμέτρων, για τα οποία υπάρχει σημαντική τεχνογνωσία.^13, Η μεταστροφή, βέβαια ενός αρνητικού κοινωνικού κλίματος είναι ευρύτερο ζήτημα και ποτέ μέχρι τώρα η φροντίδα των ψυχικά ασθενών δεν έγινε αντικείμενο γενικότερου ενδιαφέροντος χωρίς σύνδεση με ευρύτερα κοινωνικά κινήματα.