To 2009 είναι έτος Δαρβίνου. Η Σύναψις τίμησε, με μικρό αφιέρωμα [τεύχος 12, σελ 84-85], την επέτειο των 200 χρόνων από τη γέννησή του και των 150 χρόνων από την έκδοση της Καταγωγής των ειδών. Στην ευρύτερη περίμετρο του εορτασμού αυτού τοποθετείται και η δημοσίευση του εναρκτήριου μαθήματος του Ιωάννη Πατρίκιου, καθηγητή νευρολογίας-ψυχιατρικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών [1957-1962], με τίτλο Η νευρική λειτουργία διά μέσου της εξελίξεως, που έγινε πριν από 50 περίπου χρόνια.

Δεν πρόκειται για «δαρβινική» προσέγγιση, σαν εκείνη που αποτόλμησε ο Σίμων Αποστολίδης, δεχόμενος μύδρους, πριν από άλλα 70 περίπου χρόνια [Βλ. Αι Ψυχώσεις. Μελέται ιατρικαί, κοινωνιολογικαί και φιλοσοφικαί περί φρενοπαθειών, 1889 & Θανάσης Καράβατος. «Η των ονομάτων επίσκεψις». Η εισαγωγή των όρων «νεύρωση» και «ψύχωση» στην Ελλάδα. Ψυχιατρική 1992, 3, 125-136].

Ο Πατρίκιος την μπερξονική εκδοχή της εξέλιξης αναπτύσσει, όπως από τις πρώτες κιόλας γραμμές του κειμένου του φαίνεται: «αι ζώσαι μορφαί διαδέχονται αλλήλας εις συνεχή ροήν» και τελειοποιούνται στο χρόνο δια «προοδευτικής δημιουργίας» έτσι ώστε η «άνθισις του ψυχισμού» να αποτελεί «μέρος της οργανικής εξελίξεως», της «δημιουργικής εξελίξεως», όπως συχνά επαναλαμβάνει. Αυτή την εξέλιξη αναπτύσσει ακολούθως εν εκτάσει. Ο όρος είναι του Henri Bergson με τον οποίο άλλωστε τιτλοφόρησε και το σχετικό σύγγραμμα [Évolution Créatrice] που εξέδωσε το 1907. Επέτειος [σχεδόν] και εδώ.

Δεν ήταν άσχετος με τις νευροεπιστήμες του καιρού του ο φιλόσοφος Henri Bergson. Τον είχαν απασχολήσει οι προβληματισμοί γύρω από τις αφασίες και είναι χαρακτηριστικό ότι οι άγγλοι νευρολόγοι τον αποκάλεσαν «εικονοκλάστη» γιατί αντιτάχθηκε στον «συνειρμισμό» που έθρεφε τους «εντοπισμούς», εκείνη την «γεωμετρική –κατά τον Pierre Marie– φάση της αφασίας». Στο Διεθνές Συνέδριο του Collège de France [23-24 Νοεμβρίου 2007] για τα 100 χρόνια από την έκδοση της Évolution Créatrice οι ομιλητές επεσήμαναν κυρίως: την ανάγκη του Bergson να συνδέσει τη φιλοσοφία με την επιστήμη και τη στροφή του στον θετικισμό και τον εξελικτικισμό του Herbert Spencer τον οποίο επιχείρησε να κάνει «δημιουργικό». Ως βιταλιστής δεν μπόρεσε να δει τη προσφορά της γενετικής που ανατάρασσε τη βιολογία και ως δυϊστής πρόβαλε την ενόραση ως εργαλείο γνώσης, συμπλήρωμα στη λογική [Βλ. την παρουσίαση του Marc Kirsch στο La Lettre du Collège de France, 2007, 22, 29-31].

Θανάσης Καράβατος

[…] Έργον της έδρας ταύτης είναι να διδάξη τας αλλοιώσεις της νευρικής λειτουργίας τόσον εις τας σωματικάς όσον και εις τας ψυχικάς της εκδηλώσεις, η καλύτερα δ’ εισαγωγή εις το έργον τούτο μου εφάνη ότι θα ήτο η παρακολούθησις της εξελίξεως της λειτουργίας ταύτης διά μέσου του χρόνου (ως προέκυψεν εκ των μακροχρονίων ερευνών της επιστήμης) μέχρι της ανθίσεώς της εις τον ψυχισμόν, εξελίξεως ήτις άλλωστε δεν είναι ει μη μέρος της οργανικής εξελίξεως, μελέτη της οποίας ανακαλύπτει θαυμαστήν τάξιν βασιλεύουσαν εν τη φύσει όπου διά προο­ δευτικής δημιουργίας [δική μας η πλαγογράφηση, όπως και όσες ακολουθούν] αι ζώσαι μορφαί διαδέχονται αλλήλας εις συνεχή ροήν, εκάστη καμπή της οποίας αντιστοιχεί εις νέαν τελειοποίησιν […].

Συνειθίζομεν να ομιλούμεν περί νευρικού συστήματος μόνον αναφερόμενοι εις τα πολυκυτταρικά όντα (τα μετάζωα). Αλλ’ η κατά το αρχικόν τούτο στάδιον της εξελίξεως διαφοροποίησις ωρισμένων τμημάτων του πρωτοπλάσματος των μονοκυτ­ ταρικών τούτων πρωτοζώων προς εξυπηρέτησιν ωρισμένης λειτουργίας εν όψει καλυτέρας προσαρμογής αυτών εις τας συνθήκας του περιβάλλοντος πώς άλλως δύναται να ερμηνευθή ει μη ως εν προφητικόν ούτως ειπείν προσχεδίασμα της δημιουργικής εξελίξεως οδηγούν προς το νευρικόν σύστημα των από απόψεως χρόνου μελλόντων να δη­ μιουργηθούν μεταζώων; […]

Το πρώτον σαφώς διαφοροποιημένον κύτταρον προς εξυπηρέτησιν της λήψεως και της μεταδόσεως των ερεθισμών και την εκτέλεσιν της εις αυτούς δεούσης απαντήσεως συναντάται εις τα κοιλιντερόζωα υπό μορφήν νευρααισθητικών κυττάρων προελεύσεως εξωεσωδερμικής, παρουσιάζει μακράν προεκβολήν προαγγέλλουσαν τον νευράξωνα και πολλάς βραχείας τοιαύτας εις την περιφέρειαν αυτού, υπό μορφήν βλεφαρίδων, αίτινες δέχονται τους ερεθισμούς, παρουσιάζουσι δε κατά το σημείον της εμφυτεύσεως των εις το κυτταρικόν σώμα βασικόν σωμάτιον όμοιον ακριβώς με εκείνο το οποίον παρουσιάζουν αι βλεφαρίδες των μονοκυτταρικών όντων κατά το σημείον της εμφυτεύσεως των εις το κυτταρικόν σώμα, γενομένης ούτω και εδώ εκδήλου τής ενότητος της μεθόδου την οποίαν ούτως ειπείν ακολουθεί η δημιουργική εξέλιξη. […] Ανερχόμενοι τας βαθμίδας της έξελιτικής κλίμακος συναντώμεν νέαν μορφήν κυττάρων, μάλλον διαφοροποιημένων, τα λεγόμενα «πρωτόγονα γαγγλιακά κύτταρα» των οποίων σπάνια συναντώνται ήδη εις τινα κοιλεντερόζωα αλλά αφθονώτερα εις τους σκώληκας. […] Μάλλον διαφοροποιημένους από τα προηγούμενα κύτταρα και σαναντωμένους ήδη εις σπάνια υποδείγματα εις τους πλατυέλμινθας ανευρίσκομεν βραδύτερον τους νευρώnας, αποτελούντας σχεδόν το σύνολον του νευρικού συστήματος των σπονδυ­ λωτών, νευρώνας των οποίων οι ιστολογικοί και φυσιολογικοί χαρακτήρες είναι κλασικώς γνωστοί. […] Βραδύτερον τρίτον είδος κυττάρων αναφαίνεται. Το είδος των συνδεσμικών, τα οποία παρεμβαλλόμενα μεταξύ των προηγουμένων χρησιμεύουν εις την μετάδοσιν των νευρικών ερεθισμών από τα μεν εις τα δε, ως δε εκ των πολλών συνδέσεών των, ταύτα λαμβάνοντα έπαφήν με πλήθος νευρικών κυττάρων επιτρέπουν την λειτουργικήν συναρμολόγησιν πολλών εξ αυτών μεταξύ των, τούτου γενομένου απαρχής απεράντου τελειοποιήσεως της νευρικής λειτουργίας. […]

Εις τα θηλαστικά, τα εγκεφαλικά ημισφαίρια και η παρεγκεφαλίς αποκτούν μεγάλας διαστάσεις, ο φλοιός λαμβάνει κυριαρχούσαν σπουδαιότητα αυξάνων την επιφάνειάν του διά του σχηματισμού πολυαρίθμων πτυχώσεων, μέρος των οποίων ανήκει εις τον πρωτόγονον φλοιόν (αρχαιοφλοιόν) τον αφιερωμένον εις τας οσφρητικάς προσαγωγάς, έτερον δε μέρος αυτού, μάλλον πρόσφατον εν τη εξελίξει (νεαφλοιός) καταλαμβάνει προοδευτικώς μεγαλυτέραν έκτασιν, μέχρι του βαθμού να αποτελέση το μέγιοτον τμήμα της επιφανείας του εγκεφάλου. […]

Τοιουτοτρόπως ολίγον κατ’ ολίγον αναχωρούντες από το μικροακοπικόν νευ­ ρικόν σύστημα των δευτεροστομίων, διά διαδοχικής τελειοποιήσεως αλλά και διά διαδοχικού πλουτισμού, διαδοχικής τουτέστιν αυξήσεως εις όγκον και βάρος της νευ­ ρικής ουσίας, διά διαδοχικής δημιουργίας νευρικών σγηματισμών, τουτέστι λειτουρ­ γικών κέντρων, κλιμακουμένων εις ανιόντως aλληλοκυριαρχούμενα επίπεδα όπου τα πλέον πρόσφατα υπέρκεινται των παλαιοτέρων, τόσον από απόψεως τοπογρα­ φικής όσον και από απόψεως λειτουργικής ιεραρχίας, και των οποίων ύψιστον είναι ο τελεγκέφαλος, καταλήγομεν εις την τελειότητα του κεντρικού νευρικού συστήματος του ανθρώπου, σημερινού τέρματος της δημιουργικής εξέλίξεως των όντων. […] Παρά το κοινόν της εξελίξεως ήτις οδηγεί εις τον άνθρωπον πρέπει αμέ­ σως να παρατηρήσωμεν ότι αληθινή άβυσσος χωρίζει το υπέρτατον τούτο τέρμα της νευρικής εξελίξεως, το νευρικόν σύστημα του ανθρώπου, από το νευρικόν σύστημα το μάλλον εξελιγμένον προ αυτόύ, τόσον ώστε να δύναται άνευ υπερβολής να γίνεται λόγος περί του «ανθρωπίνου φαινομένου». […]

Ανερχόμενοι υπεράνω του ζωολογικού τούτου επιπέδου συναντώμεν εκείνο το οποίον ωνομάσθη ψυχισμός του ατόμου. Εδώ η νόησις γίνεται προσωπική, εκδηλουμένη υπό έκαστου ατόμου χάρις εις τας κληρονομικάς κατευθύνσεις, αίτινες είναι έγγιγραμμέναι εις την ιστορίαν του είδους, εις τας οποίας όμως προστίθενται τα απο­ τελέσματα των βιωμάτων του ατόμου, τα οποία αποθηκεύονται εις την μνήμην του και χρησιμοποιούνται υπό εκείνου το οποίον ονομάζομεν νοητικήν ενέργειαν, αμφο­ τέρων των λειτουργιών τούτων εξυπηρετουμένων υπό του αυτού νευρικού συστήματος. Ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα είναι η γενομένη παρατήρησις ότι η διά του ατόμου εξασκουμένη νοητική ίδιότης, αντιθέτως της διά του είδους εξασκουμένης αντί της βρα­ δύτητος της τελευταίας ταύτης παρουσιάζει όχι μόνον ελαστικότητα αλλά και ταχύ­ τητα ασυγκρίτως μεγαλυτέραν. Όπως διακεκριμένος φυσιοδίφης παρατηρεί, ενώ η πρώτη εχρειάσθη εκατομμύρια ετών διά να εφεύρη τον μηχανισμόν των πετώντων ζώων, η δευτέρα επραγματοποίησεν τας ιπταμένας μηχανάς εντός ολίγων ετών. Τέλος, και τούτο είναι σπουδαιότατον, η ατομική νόησις είναι συνειδητή το δε άτομον αποκτά, εν τινι μέτρω, την ικανότητα να προβλέπη το μέλλον. […]

Ο τελεγκέφαλος είναι το όργανον της ατομικής νοήσεως, τούτου εξηγουμένου: α) εκ της μεγάλης αφθονίας των νευρικών κυττάρων, τουτέστι των λειτουργικών μο­ νάδων αίτινες τίθενται εις την υπηρεσίαν των εγκεφαλικών λειτουργιών, της αφθονίας ταύτης εκφραζομένης διά του συντελεστού εγκεφαλώσεως, β) εκ της καλής οργα­ νώσεως των δεκτικών πεδίων του νεοφλοιού (αισθητικών και. αισθητηριακών) γ) εκ της αφθονίας των συνδέσεων των πεδίων τούτων, τουτέστι της εκτάσεως των καθαρώς συνειρμικών πεδίων του φλοιού, αφθονίας ήτις προοδευτικώς αυξάνει εις τα ανώτερα σπονδυλωτά ως οι προηγουμένως αναφερθέντες αριθμοί δεικνύουν, πεδίων τα οποία έπρεπε κανείς να ονομάση νοητικά, δ) εκ της παρά τοις νευρικοίς κυττάροις του φλοιού εις άκρον βαθμόν αναπτύξεως της ικανότητος την οποίαν παρουσιάζει παν νευρικόν κύτταρον (και παν ζωϊκόν κύτταρον, ως τούτο απεδείχθη εις τα εγγυματόζωα), της ικανότητος της αποκτήσεως εξηρτημένων αντανακλαστικών, ικα­ νότητος επί της όποιας βασίζεται ο μέγας βαθμός καθ’ ον ο άνθρωπος είναι ικανός εκπαιδεύσεως.

Ορθώς εγράφη ότι η εμφάνισις του ανθρώπου εν τη δημιουργική εξελίξει είναι η έξαρσις της ατομικής νοήσεως και ο σχηματισμός εκείνου το οποίον ονομάζομεν προσωπικότητα. Έν των κυριωτέτρων αιτίων τα οποία συνετέλεσαν εις τούτο είναι η μεγάλη ανάπτυξις της μνήμης, της γενικής ταύτης ιδιότητος πάσης ζώσης ουσίας, ήτις όμως παρά τω ανθρώπω εξαίρεται εις ύψιστον βαθμόν. Η κατά πολύ μονιμώτερον τρόπον ή παρά τοις ζώοις αποτύπωσις παντός ό,τι έγινε αισθητόν κατόπιν εξωτερικών ή εσωτερικών ερεθισμών και η ικανότης αναπολήσεως τύτου στερεοποιεί παρά τω ανθρώπω την συνείδησιν του εγώ, εντείνουσα το αίσθημα της προσωπικότητος παρ’ αυτώ, προεκτείνουσα τον άνθρωπον εις το παρελθόν το οποίον ούτος δύναται να αναζήση δι’ ανακλήσεως και επιτρέπουσα εις αυτόν να πρόβλεψη το μέλλον, ενώ τα ζώα ζουν σχεδόν αποκλειστικώς εις το παρόν, της ικανότητός των προς ανάκλησιν του παρελθόντος ούσης ελαχίστης. Επί της αυτής ικανότητος βασίζεται η φαντασία ήτις είναι δημιουργική ικανότης αφού επ’ αυτής βασίζονται αι αναπαραστάσεις.

Πρωταρχική όμως ικα­ νότης και ιδιαιτέρως χαρακτηρίζουσα τον άνθρωπαν είναι η λειτουργία του λόγου, τουτέστιν η δι’ ωρισμένων σημείων επικοινωνία με τους ομοίους του, ήτις βεβαίως συναντάται και εις τινα ζώα, ιδίως εις τα εν κοινωνία ζώντα, ακόμη δε και ωρισμένα έντομα κοινωνικά. Αλλ’ εις τα κατώτερα ταύτα όντα τά σή­ ματα ταύτα επικοινωνίας δεν χρησιμεύουν ει μη ως σήματα ωρισμένων δραστη­ ριοτήτων (κλωγμός των ορνίθων, κρογμοί των πτηνών κατά την αποδημίαν) ή ως σήματα συναισθηματικών καταστάσεων (φόβος, οργή, έκπληξις, ευχαρίστησις) ουδεμίαν δε νοητικήν σημασίαν παρουσιάζουν, ενώ εις τον άνθρωπαν υπερβαίνοντα την εξυπηρέτησιν της δράσεως και του συναισθήματος γίνονται εργαλεία νοήσεως, σήματα παραστάσεων, σύμβολα εκφράζοντα την έννοιαν, σύμβολα εκφράζοντα τας σχέσεις των γεγονότων, η λειτουργία δ’ αύτη παρά τω ανθρώπω μονιμοποιούσα διά της μνήμης εν τη διανοία του τα βιώματα ταύτα γίνεται ουσιωδέστατον όργανον της ανθρωπίνης νοήσεως και της προοδευτικής τελειοποιήσεως ταύτης. Ο ανθρώπινος λόγος αποκτάται βεβαίως δι’ εξασκήσεως, δι’ εκπαιδεύσεως αλλ’ η εκπαίδευσις αύτη δεν κάμνει άλλο τι πλην του ν’ αναπτύσση συγγενή προς τούτο διάθεσιν, ήδη εγγεγραμμένην εν τη υφή του νευρικού συστήματος ως άλλωστε τούτο συμ­ βαίνει και εις τα πτηνά των οποίων το άσμα αποκτάται δι’ εξασκήσεως είναι όμως ήδη εγγεγραμμένον εν αυτοίς ως συγγενής λειτουργία. Ό λόγος παρά τω ανθρώπφ εξυπηρετεί ούτω την εξ’ ίσου συγγενή ανθρωπίνην ιδιότητα τής νοήσεως, επιτρέπων την σύγκρισιν των ιδιοτήτων των δια­ φόρων αντικειμένων, των διαφόρων συμβαμάτων την εκ των συσχετίσεων τούτων δυνατότητα εξαγωγής συμπερασμάτων, την δυνατότητα γενικεύσεωςς μέχρι του αφη­ ρημένου, την δυνατότητα τής εκφράσεως της σχέσεως του αιτίου και του αιτιατού, την δυνατότητα της εξαγωγής κρίσεως, διά μηχανισμού του οποίου η επιστήμη προ­ σπαθεί να προσδιορίση τους νόμους τους στηιρίζοντας την υφ’ ημών ονομαζομένην λογικήν. […]

Ο άνθρωπος είναι φευ! ακόμη πολύ μακράν από του να έχη φθάσει την υπερτάτην αξιοπρέπειαν του να κανονίζη την συμπεριφοράν του διά της λογικής του, μολονότι επαίρεται διά την κατοχήν του προς τούτο αναγκαίου εργαλείου, Τω όντι η συμπεριφορά και αυτού τούτου του ανθρώπου κινείται από τας ενστικτώδεις του ωθήσεις, τούτου όντος μάλλον εκδήλου εις τας πρωτογόνους κοινωνίας, μόνον δε ολίγον κατ’ ολίγον ο άνθρωπος μανθάνει να χρησιμοποιή την λογικήν του, ίνα ελέγχη τας πράξεις του. Τούτο είναι φυσικόν, αφού το εργαλείον των ενστικτωδών ώσεων είναι από απόψεως εξελίξεως κατά πολύ αρχαιότερον του οργάνου της νοητικής λειτουργίας, τουτέστι του νεοφλοιού. Ο αγών μεταξύ των δύο τούτων δυνάμεων, των ενστικτωδών ώσεων, αφ’ ενός, αίτινες ορμητικώς αναδύονται από τα σκοτεινά βάθη του παρελθόντος, όπου ευρίσκονται ενταφιασμέναι εντός του υποσυ­ νειδήτου, εξωτερικευόμεναι ούτω υπό μορφήν ορέξεων, και της λογικής αφ’ ετέρου, αγών όστις τόσον απασχολεί την ψυχοπαθολογίαν, αποτελεί την αθλιότητα αλλά και το μεγαλείον του άνθρωπου. Διά του αγώνας τούτου ό άνθρωπος κατευθύνεται προς ανώτερα πεπρωμένα, όπου η λογική θα καταστή επιθυμία και ανάγκη καλυτέρας χρησιμοποιήσεως των ωθητικών δυνάμεων αίτινες κρύπτονται εις τα κατώτερα στρώματα του εγκεφάλου προς μείζονα εσωτερικήν και εξωτερικήν αρμονίαν. Διά του μηχανισμού τούτου της λογικής ο άνθρωπος, σημερινόν τέρμα της οργανικής εξε­ λίξεως, ωδηγήθη εις την εν κοινωνία ζωήν, διά της συνομολογήσεως διανθρωπίνων συμφωνιών αίτινες περιορίζουν τας εγωιστικάς ικανοποιήσεις εκάστου ίνα προμη­ θεύσουν εις αυτόν τας ικανοποιήσεις της εν τη κοινωνία ζωής_, της κοινωνίας ούσης παρ’ αυτώ το αποτέλεσμα της παραδοχής ωρισμένης ηθικής, προϊόντος της υπερτά­ της νοήσεως.

Φθάνων τις εις το συμπέρασμα τούτο θαυμάζει διαπιστώνων ότι εις το σημερινόν εξελικτικόν τέρμα του ετέρου κλάδου των όντων, τα έντομα, το αυτό απο­ τέλεσμα διαμορφώσεως κοινωνίας επετεύχθη διά του μηχανισμού του ενστίκτου. Εκεί όπου η ατομική νόησις ώδήγησε τα σπονδυλωτά, η νόησις του είδους οδή­ γησε τα έντομα, ως αν η αυτή κατευθυτήριος γραμμή, διά της εξελίξεως ωδήγει και τα μεν και τα δε προς τον ψυχισμόν και δι’ αυτού αντί της εν ανταγωνισμώ και επιθετικότητι διαβιώσεως εις την εν κοινωνία και εν ειρήνη υπό ωρισμένους κανόνας συμβίωσιν.

Ετερμάτισα, Κύριοι, το πανόραμα τούτο της εξελίξεως των όντων, ήτις διά διαδοχικής δημιουργίας οδηγεί εις την ανθρωπίνην νόησιν. […]