Στις 25 Ιουλίου του 2009, μέρα Σάββατο, ο συνάδελφος και και αγαπητός φίλος Νίκος Κοκάντζης έφυγε για πάντα από κοντά μας. Το ’μαθα με καθυστέρηση λόγω καλοκαιριού. Έψαξα τις εφημερίδες εκείνων των ημερών και διάβασα πως χάθηκε «ο συγγραφέας της Τζιοκόντας Νίκος Α. Κοκάντζης». Αναζήτησα στη βιβλιοθήκη μου το αντίτυπο που μου είχε χαρίσει τον Οκτώβρη του 1977· είναι «τυπωμένο στη Θεσσαλονίκη το καλοκαίρι του 1975 σε 1000 αντίτυπα, για λογαριασμό του συγγραφέα, με σχέδιο του ζωγράφου Βρασίδα Βλαχόπουλου». Αυτή ήταν η πρώτη έκδοση. Οι εκδοτικοί οίκοι ήρθαν κατόπιν, όταν αποκαλύφθηκε ο θησαυρός που έκρυβε. Υφηγητής, σε θέση Επιμελητή εκείνος, κι εγώ είχα δεν είχα κλείσει μήνα από τον διορισμό μου σε θέση βοηθού της Α΄ Ψυχιατρικής Κλινικής του ΑΠΘ, εγκατεστημένη τότε στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης. Τον είχα, βέβαια, πρωτογνωρίσει μερικά χρόνια νωρίτερα στο χώρο του ΨΝΘ, όπου βρισκόταν και η Γ΄ Ψυχιατρική Κλινική στην οποία είχα αρχίσει την ειδίκευσή μου.

Ο Νίκος Κοκάντζης ήταν γνωστός πανεπιστημιακός ψυχαναλυτής, με λαμπρές μακρόχρονες σπουδές στο Λονδίνο και ξεχωριστό ενδιαφέρον για την ομαδική ψυχοθεραπεία που είχε οργανώσει στην κλινική. Ξεχώριζε και με το ενδιαφέρον του για τη λογοτεχνία που μοιραζόταν συχνά μαζί μας στην ανάπαυλα της δουλειάς, όταν πια εντάχθηκα κι εγώ στην Α΄ Πανεπιστημιακή Ψυχιατρική Κλινική . Η Τζιοκόντα μου αποκάλυψε πως ήταν ένας λιτός μεγάλος λογοτέχνης.

Ιστορία αγάπης η Τζιοκόντα του Νίκου Κοκάντζη, μια ιστορία δυο δεκαπεντάχρονων εφήβων, ενός Χριστιανού και μιας Εβραίας, στα χρόνια της Κατοχής, ένα «Άσμα Ασμάτων της αφύπνισης της επιθυμίας», όπως έγραψε στη γαλλική Monde ο Ζαν-Λυκ Ντρουέν προ δεκαετίας με την ευκαιρία της γαλλικής έκδοσης, μια αληθινή ιστορία που δεν θα «λήξει» με τον αφανισμό της Τζιοκόντα στους ναζιστικούς θαλάμους αερίων, αλλά τριάντα χρόνια αργότερα όταν ο Νίκος Κοκάντζης μπορέσει να γράψει αυτήν την ιστορία.

Διαβάζω την πρώτη-πρώτη παράγραφο: «Χθες είδα και πάλι στ’ όνειρό μου την παλιά μου γειτονιά. Όνειρο στον ύπνο, στον ξύπνο εφιάλτης έτσι που την έχουνε καταντήσει. Όμως εγώ την πρόλαβα στις ομορφιές της, τύχη μου εμένα μεγάλη που πρόλαβα και γεννήθηκα και μεγάλωσα εκεί όπως ήτανε στα παλιά, έζησα εκεί και τον Πόλεμο και την Κατοχή και μερικά χρόνια μετέπειτα».

Κι ύστερα προχωρώ στην τελευταία σελίδα: «Η Τζιοκόντα είναι τώρα ένα όνειρο. Καμιά φορά αναρωτιέμαι αν υπήρξε ποτέ και τότε ρωτώ τους γονείς μου και τα ξαδέλφια μου αν τη θυμούνται για να βεβαιωθώ. Κάπου στην Ανατολική Γερμανία, ένα μέρος της μπορεί ακόμα να επιζεί στο φλοιό ενός δένδρου, σ’ ένα κομμάτι γης. Οι άνθρωποι μπορεί να τη μυρίσανε σ’ ένα λουλούδι, να την ήπιανε στο κρασί τους. Οι άνεμοι, φυσώντας όλα αυτά τα χρόνια, μπορεί να τη φέρανε πίσω στην Ελλάδα και να την ανάπνευσα σε μια τελευταία ασυνείδητη ολοκλήρωση αγάπης. Τα μεγάλα γκρίζα μάτια, τα απαλά τα χείλια, το λείο δέρμα, τη βραχνή φωνή… Το γέλιο και τη θλίψη και τον έρωτα που ήτανε Αυτή».

Χαθήκαμε όταν αργότερα και για κάποια χρόνια εντάχθηκε στην Ιατρική Σχολή της Αλεξανδρούπολης. Μάθαινα όμως για τις διαδοχικές εκδόσεις της Τζιοκόντα και τις μεταφράσεις της (γαλλικά, αγγλικά, ιταλικά, γερμανικά, καταλάνικα, εβραϊκά, ολλανδικά). Άκουσα και για την παρουσίασή της σε σειρά 13 επεισοδίων από το Α΄ Πρόγραμμα της ΕΡΑ με την Πέμυ Ζούνη και τον Γιάννη Φέρτη. Διάβασα ποιήματα και διηγήματά του στο Βήμα και το Αντί. Τον Μάρτιο του 2005 κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις Πατάκη το Εννέα ιστορίες και ένα λιμπρέτο και η ποιητική συλλογή Κουαρτέτο.

Ο Νίκος Α. Κοκάντζης είχε γεννηθεί στη Θεσσαλονίκη το 1927. Σπούδασε Ιατρική στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο και ειδικεύτηκε στην Ψυχιατρική στο Λονδίνο όπου έκανε και τη διδακτική του ανάλυση. Υφηγητής και αργότερα Αναπληρωτής Καθηγητής, δίδαξε ψυχιατρική στην Α΄ Ψυχιατρική Κλινική του ΑΠΘ και την Πανεπιστημιακή Ψυχιατρική Κλινική της Αλεξανδρούπολης.

Θανάσης Καράβατος
Σεπτέμβρης 2009