Πληροφορίες από τη διεθνή επιστημονική επικαιρότητα

σύναψις 15 [2009 – τόμος 05]

Πληροφορίες από τη διεθνή επιστημονική επικαιρότητα

Επιμέλεια
Θανάσης Καράβατος
Πέτρος Πετρίκης

Διαταραχή προσοχής

[Boris Cyrulnik, La Recherche, Οκτώβριος 2007, τχ 412, 113]

O γνωστός ψυχίατρος και εθολόγος Boris Cyrulnik αναρωτιέται στο άρθρο του για τη μακροημέρευση της «διαταραχής της προσοχής» ως αποκλειστικά βιολογικής αιτιολογίας, όπως δηλαδή την περιέγραφαν για πρώτη φορά στις αρχές του 20^ού αιώνα: «ένα παιδί που αντιτίθεται σε ό,τι του προτείνουν, που σπάει και χοροπηδάει συνέχεια υποφέρει από συγγενή κινητική ανισορροπία» [l].

Γιατί, άραγε, αναρωτιέται, «νιώθουμε –έναν αιώνα μετά – την ανάγκη να εξηγήσουμε μια ανυπόφορη διαταραχή με μια οργανική αιτία, ενώ μια ελαφρότερη διαταραχή μας ωθεί να αναζητήσουμε μια ψυχολογική αιτία; […] «Κάποια πολιτισμικά γεγονότα θα έπρεπε να μας ανησυχήσουν. Στις αραβικές χώρες της Μέσης Ανατολής, τα παιδιά ανατρέφονται με αγάπη και αυστηρότητα. Ο πολιτισμός δομεί έντονα τις οικογένειες όπου τα παιδιά οφείλουν να πάρουν τη θέση που τους καθορίζουν, να υπακούουν στους μεγαλύτερους, να μην μιλούν παρά μόνο όταν τους δίνεται ο λόγος και να συμμετέχουν στις γιορτές από τις οποίες αντλούν ευχαρίστηση. Σε αυτές τις χώρες δεν υπάρχει υπερκινητικό σύνδρομο, όταν στη Δύση ο Οργανισμός Υγείας ανεβάζει σε 5% τον αριθμό των παιδιών που υποφέρουν από αυτό».

Όμως στους Παλαιστίνιους, «ιδίως μετά τη δεύτερη ιντιφάντα, παρατηρείται έκρηξη του αριθμού των παιδιών με υπερκινητικό σύνδρομο [2]. Προέκυψε τάχα κάποια γενετική μετάλλαξη; Μήπως τα αγόρια υποφέρουν από κάποια εγκεφαλική βλάβη που προσβάλει 30% μεταξύ τους; […] Στη Δύση, ένα θαυμάσιο ρομπότ έχει τροποποιήσει κατά πολύ την καθημερινή ζωή. Η τηλεόραση έχει τη δύναμη να παραλύει τα παιδιά μας. Ακίνητα, χωρίς καν να ανοιγοκλείνουν τα μάτια, χωρίς μιλιά ή κάποια μιμική κίνηση, περιμένουν το τέλος της εκπομπής για να «αποσυνδεθούν». Τα μωρά που τα εμπιστευόμαστε στην TV θα υποφέρουν στα επτά τους χρόνια από υπερκινητικό σύνδρομο.

Όσο, λοιπόν, φτωχότερη είναι μια οικογένεια, όσο πιο απελπισμένος είναι ένας λαός, τόσο θα μετράμε υπερκινητικά σύνδρομα. Θα μπορούσε μια τεχνοπολιτισμική ανατροπή να ερμηνεύσει την εμφάνιση αυτής της ανυπόφορης διαταραχής; Σε αυτή την περίπτωση, η διά μέσου ενός οργανικού αιτίου ερμηνεία θα προκαλούσε λιγότερα κοινωνικά προβλήματα.

[1] G. F. Still, «The Coulstonian Lectures », The Lancet, 1008, (1902).
[2] M. Altamimi, Les enfants et la guerre, 2 juin 2007, Université de Toulon.

2009 : Οι νευροεπιστήμες και το έτος Αστρονομία

Η Σύναψις συμμετείχε με μικρό αφιέρωμα (2009, 12, 84-85) στον εορτασμό για τα 200 χρόνια από τη γέννηση του Δαρβίνου και τα 150 χρόνια από την έκδοση της Καταγωγής των ειδών. Υπάρχουν λόγοι να μην παραλείψουμε και τον δεύτερο εορτασμό που οργανώθηκε φέτος από τη Διεθνή Αστρονομική Ένωση και την UNESCO για τα 400 χρόνια που πέρασαν από τότε που ο Γαλιλαίος (1564-1642) χρησιμοποίησε το τηλεσκόπιο για αστρονομικές παρατηρήσεις, αλλά και την έκδοση (1609) της Astronomia Nova του Kepler (1571-1630). O Galileo Galilei είναι, βέβαια, σημαντικός για την «εκθρόνιση» της γης από το κέντρο του γνωστού τότε Σύμπαντος που επέφεραν οι παρατηρήσεις του (Sidereus Nuncius – Βενετία 1610), μαθαίνουμε όμως ότι δεν είναι λιγότερο σπουδαίος και για τις επιδόσεις του στη μελέτη των αισθημάτων και της όρασης. Είναι ο λόγος που κάνει τον εκδότη του Cortex να τον θεωρεί «επίτιμο μέλος της νευροεπιστημονικής κοινότητας» [1]· όχι αδίκως αν ανατρέξουμε στο άρθρο του Nikolas J. Wade όπου παραπέμπει [2], αλλά και σε δύο προηγούμενα άρθρα του που υπέγραφε, πριν ένα χρόνο, με τον Marco Piccolino [3, 4]:

Ο Γαλιλαίος είχε, όντως, τροποποιήσει το τηλεσκόπιό του για να παρατηρήσει μικρά ζώα, έχοντας το γενικότερο ενδιαφέρον για τον ψυχολογικό και φιλοσοφικό χαρακτήρα των αισθήσεων: αναζητούσε έτσι τη σφαλερότητά τους και τους τρόπους με τους οποίους η επιστημονική γνώση του κόσμου μπορούσε να προκύψει από τα εν δυνάμει παραπλανητικά αισθητηριακά δεδομένα.
Η όραση δεν είναι πιστή διά των νεύρων μεταφορά εικόνων από τον εξωτερικό κόσμο. Προκύπτει από την αλληλεπίδραση μεταξύ φυσιολογικών και ψυχολογικών διαδικασιών που συνδέονται με προηγούμενες εμπειρίες και επίκτητη γνώση. Μέσα από αυτές τθς διαδικασίες μπορούμε να φτάνουμε σε αξιόπιστη γνώση του εξωτερικού κόσμου, παρά την έλλειψη αντιστοιχίας μεταξύ αντικειμενικής πραγματικότητας και αισθητηριακών αναπαραστάσεων, παρά τα όποια φυσικά και φυσιολογικά σφάλματα.
Η καινοτόμος αυτή στάση του για τη σχέση μεταξύ αισθήσεων και εξωτερικής πραγματικότητας ερχόταν σε αντίθεση με την κλασική αριστοτελική παράδοση. Αναπτύσσοντας το θέμα των αισθήσεων στο Il Saggiatore (1623) ήρθε σε ρήξη με τη μεσαιωνική πίστη για την ακρίβεια των αισθητηριακών δεδομένων: οι γεύσεις, οι οσμές, τα χρώματα κ.λπ., δεν είναι παρά ονόματα που έχουν την έδρα τους μόνο στο σώμα που αισθάνεται. Διότι, αν αφαιρέσουμε τη ζώσα ύπαρξη, όλες αυτές οι ιδιότητες θα εξαφανιστούν.
Οι θέσεις του Γαλιλαίου θεωρούνται σήμερα πρόδρομες των θεωριών του Johannes Muler που διατυπώθηκε στα 1840: «δεν υπάρχει ήχος χωρίς ένα ζωντανό αυτί, αλλά μόνο δονήσεις, δεν υπάρχει φως χωρίς ένα ζωντανό μάτι, ούτε χρώματα και σκοτάδι, παρά μόνο οι αστάθμητες διακυμάνσεις που αντιστοιχούν στο φως και την ύλη του ή την απουσία τους».

[1] Della Sala S. Galileo, honorary neuroscientist. Cortex 45, 7, 2009, 795.

[2] Wade NJ. Galileo’s vision. Cortex 45, 7, 2009,793-794.

[3] Piccolino M, Wade NJ. Galileo Galilei’s vision of the senses. Trends in Neurosciences 2008, 31, 11, 585-590.

[4] Piccolino M, Wade NJ. Galileo’s eye: a new vision of the sense in the work of Galileo Galilei. Perception 2008, 37, 1312-1340.