Εισαγωγή

Για να προσεγγίσουμε την έννοια της «ψυχοπαθολογίας» στην κλασική αρχαιοελληνική περίοδο οφείλουμε να έχουμε κατά νουν τις δύο αντιθετικές αντιλήψεις που επικρατούν εκείνη την περίοδο: από τη μια, τις «κοινές» πεποιθήσεις που ανιχνεύουμε στα έργα των μεγάλων τραγωδών, κι από την άλλη, τις «επιστημονικές» σχετικές καταγραφές που εντοπίζουμε στα έργα των γιατρών, αλλά και των φιλοσόφων της εποχής.

Στην πρώτη περίπτωση θα διαπιστώσουμε τη βαθιά ριζωμένη πεποίθηση-δοξασία ότι η διαταραγμένη συμπεριφορά προκύπτει ως αποτέλεσμα έξωθεν υπερφυσικής παρέμβασης: είναι οι θεοί που κατευθύνουν τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά των ανθρώπων, είναι αυτοί που ρυθμίζουν την τάξη του κόσμου, τα δρώμενα και την απόδοση δικαιοσύνης, επομένως είναι αυτοί που προκαλούν και την «τρέλα» ως τιμωρία των ανθρώπων για τις μεμπτές τους συμπεριφορές (ύβρις) ή για να τους αποτρέψουν από μη αρεστές σε αυτούς πράξεις· ακόμα και οι διενέξεις των θεών έχουν τον αντίκτυπό τους στην τύχη των θνητών καθώς παρεμβαίνουν στη ζωή τους είτε ως κατήγοροι είτε ως υπερασπιστές.

Στη δεύτερη περίπτωση θα βρεθούμε μπροστά στην ορθολογική αντιμετώπιση της νόσου: χωρίς να θίγεται η θεία τάξη του κόσμου, οι γιατροί εγκύπτουν πάνω στα φυσικά αίτια των νόσων και επιχειρούν να άρουν τις ενοχές των αρρώστων και να περιορίσουν τις δυσειδαιμονίες. Η νατουραλιστική αυτή τοποθέτηση έχει το αντίκρισμά της και στη αντιμετώπιση της «ψυχοπαθολογίας»: η ψυχική δραστηριότητα, τόσο η φυσιολογική όσο και η διαταραγμένη, εδράζονται στον εγκέφαλο.

Είναι αλήθεια πως ο διχασμός αυτός δεν είναι στην πράξη τόσο απόλυτος: παράδειγμα οι παραδοσιακές δοξασίες που μπορεί να επηρεάζουν υπογείως, έστω εν μέρει, την επιστημονική σκέψη, όπως στη διαδικασία των θερμών λουτρών (καθαρμών) που εφαρμόζονται στα ιερά του Ασκληπιού,  σε ασθενείς με διαταραγμένη συμπεριφορά, αποσκοπώντας στον εξαγνισμό από κάποιο «μίασμα» που τους προκάλεσε τη διαταραχή. Κι από την άλλη, οι κλασικοί τραγωδοί που, μένοντας πιστοί στις θεοκρατικές αντιλήψεις, αρχίζουν να διερευνούν σε βάθος την ανθρώπινη συμπεριφορά και τις διαταραχές της, συνδέοντας τες με τις βαθύτερες συναισθηματικές διεργασίες που τις προκαλούν.

Τα κείμενα των μη-ιατρών συγγραφέων, από τα ομηρικά έπη μέχρι τις μεγάλες κλασικές τραγωδίες, περιγράφουν ενδελεχώς την ανθρώπινη συμπεριφορά σε όλες τις εκφάνσεις της, συμπεριλαμβανομένης και της «ψυχοπαθολογικής», όπου διαπιστώνουμε τις πιο ρεαλιστικά ζωντανές εικόνες που μας φέρνουν στο νου σύγχρονες περιγραφές· η «κλινική», θα λέγαμε, παρατήρηση  δεν φαίνεται να τους ήταν άγνωστη. Σε όλες τις κλασικές τραγωδίες, οι συγγραφείς προβάλουν, ασφαλώς, τη θεϊκή συμμετοχή στην παραγωγή των «ψυχοπαθολογικών εικόνων» που εντοπίζουμε· οι θεοί, όντως, διαμορφώνουν τη ροή των γεγονότων σύμφωνα με τις επιθυμίες τους και οι θνητοί παραμένουν στα χέρια τους, άλλοτε παίγνια και άλλοτε τυφλά όργανά τους, πλην όμως μας εντυπωσιάζει σήμερα η «ψυχοπαθολογική» γνώση των συγγραφέων στη σκιαγράφηση ψυχοπαθολογικών χαρακτήρων που ξεπερνούν τις ανάγκες απλών στατικών περιγραφών ηθικού ή δραματουργικού χαρακτήρα· μας εντυπωσιάζει η οξυδέρκεια στην εμβάθυνσή τους στις ενδοψυχικές διεργασίες ή συγκρούσεις των ηρώων τους που συνδέονται με τις πράξεις τους. Δεν είναι άσχετο το γεγονός ότι οι τραγικοί μας ανήκαν στην ανώτερη κοινωνική τάξη, διέθεταν ευρύτατη παιδεία και φαίνεται πως κατείχαν τις επιστημονικές γνώσεις της εποχής τους.

Στις πιο χαρακτηριστικές «ψυχοπαθολογικές εικόνες», που εντοπίζουμε στις κλασικές αρχαιοελληνικές τραγωδίες, ανήκουν οι περιπτώσεις:

• Του Ορέστη, κοινό θέμα σε τρεις τραγωδίες: τις Χοηφόρες (δευτερο έργο της τριλογίας Ορέστεια του Αισχύλου), την Ιφιγένεια εν Ταύροις και την τραγωδία Ορέστης του Ευριπίδη.
• Του Ηρακλή, στην τραγωδία Ηρακλής μαινόμενος του Ευριπίδη.
• Του Αίαντα με την τραγική του αυτοκτονία, στην τραγωδία Αίας του Σοφοκλή.
• Της ομαδικής παραφροσύνης στην τραγωδία του Ευριπίδη Βάκχες.

Ανάλογες περιγραφές συναντάμε, βέβαια, και σε ιστορικούς συγγραφείς, όπως ο Ηρόδοτος που εξιστορεί την περίπτωση του βασιλιά της Σπάρτης Κλεομένη του Α΄ (520-488): Επιστρέφοντας από την εξορία του, στην οποία είχε καταδικαστεί μετά την αποκάλυψη της συνωμοσίας του κατά του Δημάρατου με τον οποίο συμβασίλευε, παρουσίασε έκδηλη διαταραγμένη συμπεριφορά, για την οποία κάποιοι υποστήριζαν πως την είχε πάντα. Οι συγγενείς του τον  έθεσαν σε κατ’ οίκον περιορισμό, όπου αυτοκτόνησε με άγριο τρόπο (αποκόπτοντας μέλη του σώματός του). Αλλά και στο ιδιαίτερα δημοφιλές μέρος του δράματος, την κωμωδία, κυρίως στα έργα του Αριστοφάνη βρίσκουμε άφθονες περιγραφές διαταραγμένης συμπεριφοράς. Παράδειγμα, η «δικομανία» του Φιλοκλέωνος, στις Σφήκες, την οποία θέλει να περιορίσει ο γιος του, χρησιμοποιώντας «θεραπευτικά» μέσα: αρχικά την πειθώ, τα λουτρά και τον εξαγνισμό, κατόπιν τον εγκλεισμό του στο ναό του Ασκληπιού στην Αίγινα κι αργότερα κορυβαντικές τελετουργίες (χορό και εκκωφαντική μουσική με φλάουτα και τύμπανα), τέλος απομονώνοντάς τον στο σπίτι του που το τύλιξε με δίχτυ για να αποκλείσει κάθε ενδεχόμενο διαφυγής του.

Μετά τη γενική αυτή εισαγωγή στο θέμα μου, θα αναπτύξω εκτενέστερα τις «ψυχοπαθολογικές εικόνες» που συναντάμε σε ένα μείζων έργο της κλασικής αρχαιοελληνικής γραμματείας, που καταπιάνεται με την αυτοκτονία του Αίαντα.

Η τραγωδία Αίας του Σοφοκλή

Η υπόθεση του μύθου

Μετά το σκοτωμό και την ταφή του Αχιλλέα οι Αχαιοί οργανώνουν αγώνα με έπαθλο τα όπλα του. Το τρόπαιο διεκδικούν ο Αίας και ο Οδυσσέας. Όμως, οι αρχηγοί των Αχαιών δίνουν τα όπλα στον Οδυσσέα, εξοργίζοντας έτσι τον Αίαντα που το θεώρησε μεγάλη προσβολή και ταπείνωση. Μέσα στην οργή του αποφασίζει να εκδικηθεί, σκοτώνοντας τους αρχηγούς των Αχαιών, τον Αγαμέμνονα και τον Μενέλαο, καθώς και τον Οδυσσέα. Το ίδιο βράδι ορμά να εκτελέσει το σχέδιό του. Παρεμβαίνει, όμως η Αθηνά: του  «θολώνει» τον νου και τον κατευθύνει να επιτεθεί στα κοπάδια των ζώων των Αχαιών. Το επόμενο πρωϊνό, όταν ο Αίας συνέρχεται και αποκαθίσταται η ενάργειά του διαπιστώνει τι είχε διαπράξει. Νιώθοντας πως έχει χάσει την υπόληψη και την τιμή του και μην αντέχοντας να ζεί καταφρονεμένος και ντροπιασμένος αποφασίζει να αυτοκτονήσει. Αποτραβιέται στην ερημιά, στερεώνει το σπαθί του στο χώμα και αυτοκτονεί πέφτοντας επάνω του.

Ο χαρακτήρας του Αίαντα

Μέσα από μια μακρά μυθολογική παράδοση που ξεκινά από τον Όμηρο, ο Αίας ο Τελαμώνιος διαμορφώνεται στον σημαντικότερο, μετά τον Αχιλλέα, ήρωα του Τρωϊκού πολέμου. Είναι αυτός που επιδεικνύει τη μεγαλύτερη ανδρεία στο πεδίο της μάχης, όντας, συγχρόνως, ο εμψυχωτής και συμπαραστάτης των συντρόφων του στις δύσκολες στιγμές. Είναι το πρότυπο του ήρωα πολέμαρχου των Ομηρικών χρόνων. Ο Όμηρος τον περιγράφει πανύψηλο, σαν «σαραντάπηχο των Αχαιών πύργο» [Γ-229]· τέτοια ήταν η σωματική του διάπλαση. Με τεράστια σωματική δύναμη, που του επέτρεπε να μάχεται εκσφενδονίζοντας ακόμα και τεράστιες πέτρες (Ζ 409-415), ξεχώριζε και για τον εντυπωσιακό οπλισμό του, κυρίως την τεράστια ασπίδα, το σύμβολό του.

Ο Σοφοκλής φαίνεται να διαθέτει βαθειά γνώση του ανθρώπινου ψυχισμού. Όπως όλοι οι σύγχρονοί του τραγικοί, δεν αρκείται σε στατικές ηθικές ή χαρακτηριολογικές περιγραφές, αλλά εμβαθύνει με οξυδέρκεια στις ενδοψυχικές διεργασίες του Αίαντα και στην τραγική ευαλωτότητα του χαρακτήρα του που τον οδηγούν στην αυτοκτονία. Τον παρουσιάζει άκαμπτο, αυστηρό, χωρίς ανοχή στην ματαίωση ή την προσβολή. Όπως χαρακτηριστικά σημειώνει ο χορός (στ. 925-928) : «Άμοιρε ήταν γραφτό / η αλύγιστή σου φύση / τέλος να δώσει κάποτε / στ’ αμέτρητα δεινά σου». Η φιγούρα ενός αυστηρού, βλοσυρού, αλλά και δοξασμένου πατέρα κυριαρχούν και δυναστεύουν τον ψυχισμό του, με τη διαμόρφωση ενός αυστηρού υπερεγώ.

Ο Τελαμώνας είναι το ενδοβολημένο πρότυπο συμπεριφοράς, ανδρείας και ηρωϊσμού με το οποίο ταυτίζεται ο Αίας. Φοβάται να σταθεί μπροστά του χωρίς να έχει επαληθεύσει και ο ίδιος τα ηρωϊκά κατορθώματα του πατέρα του. Συγχρόνως, τον χαρακτηρίζει η υπεροπτική, ως τον βαθμό της αναίδειας και της αλαζονείας, αυτοεκτίμηση των ικανοτήτων και του ηρωισμού του. Η αίσθηση αυτή τον κάνει να νιώθει άτρωτος, να ενεργεί ως θεός, αποτυγχάνοντας να αναγνωρίσει τους περιορισμούς του θνητού ανθρώπου. Έτσι, ενεργεί ως θεός όταν στην προτροπή του Τελαμώνα, κατά την αναχώρησή του για την Τροία, να ζητά την βοήθεια των θεών, εκείνος απαντά αλαζονικά: «Πατέρα, με τους θεούς στο πλάι του και ο ανάξιος / θα μπορούσε να νικήσει^.  εγώ όμως λέω / πως την δόξα αυτή και δίχως τους θεούς θα την κερδίσω» [στ. 767-769].  Ενεργεί με αναίδεια και έπαρση απορρίπτοντας την συμπαράσταση της Αθηνάς στην μάχη, λέγοντας: «Θεά στους άλλους να παραστέκεις τους Αργείους / μια κι’ οι δικές μας οι γραμμές αλώβητες θα μείνουν» [στ. 770-773].

Η υπεροπτική αυτοεκτίμηση του Αίαντα και ο άκαμπτος και αλαζονικός χαρακτήρας του υποδηλώνουν ναρκισσιστική παθολογία. Τέτοια άτομα δεν διαμορφώνουν ποτέ ένα ώριμο υπερεγώ, δηλαδή μία βαθιά κατανόηση των νόμων και των απαγορεύσεων ως ηθικού κανονιστικού στοιχείου των σχέσεων. Παράλληλα, ο παθολογικός ναρκισσισμός συνεπάγεται και την παθολογική διαμόρφωση του «ιδεατού Εγώ» με ανέφικτες ή υπερβολικές φιλοδοξίες. Όταν η ρεαλιστική πραγματικότητα αφίσταται από την εσωτερική εικόνα-επιθυμία («ιδεατό εγώ») τότε εκδηλώνεται το ναρκισσιστικό τραύμα. Η ναρκισσιστική παθολογία χαρακτηρίζεται από το συναίσθημα της ντροπής, που εκδηλώνεται όταν το άτομο δεν μπορεί να επαληθεύσει το ιδεατό του Εγώ, παρά από την εκδήλωση βαθιάς ενοχής (λειτουργία του υπερεγώ), διότι παραβαίνει έναν εσωτερικό κανόνα ή απαγόρευση.

Η ψυχολογική πορεία του ήρωα

Α. Ταπείνωση και οργή  (το ναρκισσιστικό τραύμα)

Ο Αίας διεκδίκησε τα όπλα του Αχιλλέα και αντιλαμβάνεται την απόφαση μόνον ως μέγιστη προσβολή της τιμής του, ένα ισχυρό ναρκισσιστικό τραύμα της υπεροπτικής του αυτοεκτίμησης. Κυρίαρχα συναισθήματα είναι η αφόρητη ντροπή και η ναρκισσιστική ταπείνωση, που δεν μπορεί να αποδοθεί σε έναν κώδικα τιμής ή στις γενικώτερες κοινωνικές αξίες της εποχής του. Είναι το αποτέλεσμα του παθολογικού ναρκισσισμού, γι’ αυτό και δεν αντισταθμίζεται από τους δεσμούς πίστης που τον συνδέουν με τους Αχαιούς ή τις γενικώτερες αξίες του. Πλην της «παράλυσης», η ντροπή κινητοποιεί  συχρόνως και επιθετική συμπεριφορά έναντι των άλλων.

Β. Η «μανία» του Αίαντα ( η ναρκισσιστική οργή)

Κάτω από το κράτος του ναρκισσιστικού του θυμού, ο Αίας εξορμά για την εκδίκησή του, αλλά τότε παρεμβαίνει η θεά Αθηνά: προκαλώντας του συνειδησιακή σύγχυση, τον εκτρέπει προς τα κοπάδια των ζώων των Ελλήνων που τα κατασφάζει. Με παραποιημένη την αντίληψη της πραγματικότητας νομίζει πως σκοτώνει τους Ατρείδες. Ο Σοφοκλής γράφει με βάση τις τότε επικρατούσες απόψεις για την υπερφυσική προέλευση της διαταραγμένης συμπεριφοράς. Έτσι, αποδίδει την «τρέλλα» του Αίαντα στη παρέμβαση της Αθηνάς, όπως η ίδια πληροφορεί τον Οδυσσέα  : «εγώ εμπόδιο στάθηκα στην αγιάτρευτη χαρά του / απατηλές στα μάτια του ρίχνοντας εικόνες» [στ. 51-52]. Τη θεϊκή προέλευση της νόσου του Αίαντα την ακούμε και διά στόματος χορού : «ήκοι γαρ αν θεία νόσος», δηλαδή «σίγουρα πληγή (αρρώστια) θεού σε βρήκε» [στ. 189]. Κι ο ίδιος, όταν συνέρχεται και συνειδητοποιεί την ατιμωτική του πράξη, αναφωνεί: «Όμως του Δία η κόρη, η βλοσυρή κι’ αδάμαστη θεά / την ώρα που άπλωνα τα χέρια επάνω τους τα σχέδια άλλαξε, μ’ έριξε σε μανία» [στ. 450 – 1].

Γ. Η περιγραφή της «τρέλλας» του Αίαντα

Ο Αίας παρουσιάζεται στην κατάσταση της παραφροσύνης μόνον στη σκηνή που η Αθηνά τον καλεί να εξέλθει από την σκηνή του για να επιδείξει την κατάστασή του στο Οδυσσέα [στ. 91-117]. Ο Αίας απευθύνεται στην θεά με ύφος πομπώδες και περιγράφει με υπερηφάνεια τα ηρωϊκά κατορθώματα της νυχτερινής του επίθεσης, καυχόμενος για τον φόνο των Ατρειδών. Είναι σε κατάσταση συναισθηματικής έξαρσης για την εκδίκησή του [«δεν θ’ ατιμάσουν πια τον Αίαντα εκείνοι!», στ. 98], αλλά και χαράς για τα βασανιστήρια που θα υποβάλλει τον αιχμαλωτισμένο, στο θολωμένο του μυαλό,  Οδυσσέα [«δεμένος μέσα βρίσκεται θεά, θέαμα ηδονικό για μένα», στ. 105]. Τέλος, αποχωρεί αλαζονικά, αρνούμενος να υπακούσει στην προτροπή της Αθηνάς να μην βασανίσει τον Οδυσσέα κι έτσι την προσβάλλει. Είναι τόσο έντονη η σύγχυση, αλλά και η συναισθηματική έξαρση του Αίαντα από την πραγματοποίηση της εκδίκησης του, ώστε δεν αντιλαμβάνεται τη διάθεση της Αθηνάς απέναντί του και την θεωρεί συμπαραστάτη του σε ό,τι έχει ήδη διαπράξει.

Μία δεύτερη, έμμεση, περιγραφή της «τρέλλας» του Αίαντα έχουμε στην εξιστόρηση της Τέκμησσας προς το χορό για το τι διαδραματίσθηκε κατά την νυχτερινή του έξοδο [στ. 232-244, 284-305]. Η Τέκμησσα εστιάζει στην οργίλη συμπεριφορά του Αίαντα, στην σφαγή των  ζώων και στο βασανισμό του κριαριού που εκλαμβάνεται από τον Αίαντα ως ο Οδυσσέας.

Η κλινική εικόνα του Αίαντα, όπως μας την παρουσιάζει ο Σοφοκλής –συγχυτική κατάσταση, παραισθήσεις, συναισθηματική έξαρση και ανάδρομη αμνησία–, προσομοιάζει με την εικόνα ενός οξέως συγχυτικού-ονειρικού παραληρήματος.

Ο Κουρέτας, στην μελέτη του «Αίας Σοφοκλέους», θεωρεί ότι τα στοιχεία που επικρατούν στην εικόνα του Αίαντα είναι αυτά της μανιακής φάσης μιας διπολικής διαταραχής (μανιοκαταθλιπτική ψύχωση), δηλαδή η οργίλη και επιθετική συμπεριφορά, η ευφορία, η αίσθηση ικανοποίησης και ο υπέρμετρος γέλως. Δεν παραβλέπει βεβαίως την εικόνα της συνειδησιακής σύγχυσης και των παραισθήσεων, τα οποία εντάσσει στο πλαίσιο ενός «ονειρικού συγχυτικού παραληρήματος» και το οποίο θεωρεί «ως παρεπίπτον και δευτερεύον επεισόδιο και όχι ως την ιθύνουσα και πρωτοσταντούντα νόσον» [σελ. 160]. Αξιολογώντας το γεγονός ότι τη φάση της μανίας διαδέχθηκε η κατάθλιψη, ο Κουρέτας υποστηρίζει ό,τι η «τρέλλα» του Αίαντα που περιγράφει ο Σοφοκλής είναι αληθής νοσηρή φάση μανίας στο πλαίσιο της μανιοκαταθλιπτικής ψύχωσης ή, έστω, μια άτυπη μορφή της, λόγω και της εκδήλωσης του «ονειρικού συγχυτικού παραληρήματος».

Η ψυχοπαθολογική διαταραχή του Αίαντα θα μπορούσε να προσεγγιστεί στο πλαίσιο μιας οξείας αντίδρασης στρες, εάν θεωρήσουμε ότι αυτή μπορεί να προκληθεί όχι μόνον από μία αιφνίδια και έντονη απειλή θανάτου ή της σωματικής ακεραιότητας, αλλά και από ένα βίαιο ψυχοτραυματικό  γεγονός που απειλεί θανάσιμα την ψυχολογική ακεραιότητα του ατόμου. Ο Αίας έχει απωλέσει την υπεροπτική του αυτοεκτίμηση, νιώθει ταπεινωμένος και αυτό αποτελεί ένα ισχυρό πλήγμα που απειλεί την εσωτερική του ψυχική ακεραιότητα. Έχει καταστραφεί η εσωτερική εικόνα του ηρωικού εαυτού του και αρχίζει να αντικρίζει τον εαυτό του μέσω του κριτικού βλέμματος των άλλων. Εύχεται  να εξαφανιστεί,  να αποφύγει τα βλέμματα των άλλων. Τι είναι πιο επώδυνα τραυματικό από την αποξένωση που συνοδεύει την ταπείνωση του Αίαντα; Η ένταση της ντροπή που τον κατακλύζει είναι τόσο μεγάλη που παρεμποδίζει κάθε δραστηριότητα του, βρίσκεται σε κατάσταση εσωτερικής υπερεγρήγορσης και οδηγείται σε διασχιστικό – αποσυνδετικό¹ επεισόδιο. Στη διάρκεια αυτού του επεισοδίου, ενεργώντας κάτω από την έντονη επιθυμία τη εκδίκησης, εξορμά, αλλά, έχοντας παραλλαγμένη αίσθηση της πραγματικότητας (παραισθήσεις) επιτίθεται στα ζώα και όχι στους μισητούς εχθρούς του. Όταν αποκαθίσταται η συνειδησιακή του ενάργεια ο Αίας δεν θυμάται τι έκανε, διότι το διασχιστικό επεισόδιο εγκαταλείπει ανάδρομη αμνησία των γεγονότων.

Η εικόνα της διαταραχής του Αίαντα φαίνεται να καλύπτει όλα τα κριτήρια της διάγνωσης της «οξείας διαταραχής στρες»,  σύμφωνα με το DSM-ΙV-TR, συμπεριλαμβανομένων της παρουσίας παραισθήσεων και του αποσυνδετικού – διασχιστικού επεισοδίου, πλην του κριτηρίου που αναφέρεται στην έκθεση του ατόμου σε ψυχοτραυματικό γεγονός, αιφνίδιας και έντονης σωματικής απειλής. Αν θεωρήσουμε όμως ότι μία θανάσιμη απειλή της εσωτερικής ακεραιότητας του εγώ, όπως αυτή που βιώνει ο Αίας, είναι εξ ίσου, αν όχι σημαντικώτερο ψυχοτραυματικό γεγονός, τότε καλύπτεται, έστω και υπό ευρεία έννοια, και το κριτήριο αυτό.

Δ. Η κορύφωση της ντροπής

Ο Αίας ανακτώντας την συνειδησιακή του ενάργεια και βλέποντας μέσα στη σκηνή του τα σφαγμένα ζώα, αρχίζει να υποψιάζεται τι έχει διαδραματιστεί.Η προηγηθείσα όμως κατάσταση διαταραγμένης συνείδησης, έχοντας αφήσει μία ανάδρομη αμνησία, δεν του επιτρέπει να θυμηθεί τι ακριβώς διαδραματίστηκε στην νυχτερινή του εξόρμηση. Η διήγηση της Τέκμησσας που ρωτά, θα τον επανασυνδέσει με την ρεαλιστική πραγματικότητα. Η συνειδητοποίηση της πραγματικότητας θα προκαλέσει την κορύφωση της ντροπής του. Την αρχική του ταπείνωση διαδέχεται η αίσθηση της ατίμωσης για την πράξη που διέπραξε, κι’ αυτό θα τον οδηγήσει στην καταθλιπτική κατάρρευση. Η νέα αυτή ψυχική κατάσταση του Αίαντα, η βαριά του θλίψη, δεν θεωρείται από τον Σοφοκλή αρρώστια, αλλά το φυσιολογικό επακόλουθο της ατιμωτικής του πράξης την οποία μόλις συνειδητοποίησε.

Ο Αίας βρίσκεται στην δίνη μιας βαριάς καταθλιπτικής αντίδρασης. Η έκφραση της απελπισίας του για την ατιμωτική κατάσταση στην οποία έχει περιπέσει κορυφώνεται με τον πρώτο μονόλογο (στ. 430-480), στην κατάληξη του οποίου διαφαίνεται η απόφαση του Αίαντα να αυτοκτονήσει. Ο Αίας είναι διαποτισμένος από βαθύτατη θλίψη και εκφράζει όλη την ποικιλία των καταθλιπτικών ιδεών ολέθρου και καταστροφής [«χάνονται όλα σύντροφοι, είναι κοντά η τιμωρία», στ. 404-405],  αναξιότητας [«τώρα ατιμασμένος κείτομαι εδώ μπροστά σας, στ. 425, «ατιμασμένος από τους Αχαιούς χάνομαι», στ. 440], αβοήθητου [«πια δεν μπορώ βοήθεια να προσμένω απ’ τους θεούς ούτε από τους εφήμερους ανθρώπους», στ. 398-399], αλλά και αυτοκατηγορίας [«πως σήκωσα χέρι φονικό σε άκακα ζώα», στ. 366]. Αποδίδει στον εαυτό του μομφές και επιτιμήσεις για τις οποίες κρίνει ότι θα πρέπει να πάψει να ζει. Η ντροπή και η ταπείνωση είναι ο μεγαλύτερος φόβος του Αίαντα. Νιώθει τον εαυτό του σαν αντικείμενο περιφρόνησης και εμπαιγμού των Αχαιών, φαντάζεται τον Οδυσσέα να γελά μαζί του [στ. 382] κι’ αυτό είναι η μεγαλύτερη τιμωρία για την πράξη του.

Η σχέση έντονης ντροπής και κατάθλιψης έχει επισημανθεί από πολλούς ερευνητές. Ο Lewis (1992) θεωρεί ότι η κατάθλιψη που εκδηλώνεται κυρίως σε επαναλαμβανόμενα γεγονότα ντροπής μπορεί να αποδοθεί στην αίσθηση της αποτυχίας. Ο Izard (1991) εστιάζει στην ενδοβολή του θυμού, που ως επακόλουθο των γεγονότων της ντροπής μπορεί να οδηγήσει στην εκδήλωση κατάθλιψης.

Με τον δεύτερο μονόλογό του, ο Αίας [στ. 545-582] εκφράζει πλέον ανοικτά την απόφαση του να πεθάνει, αποχαιρετώντας τον γιό του Ευρυσάκη και εκφράζοντας τις τελευταίες επιθυμίες του.

Ακολουθεί ο τρίτος μονόλογος του Αίαντα [στ. 646-693], ο αποκαλούμενος από πολλούς σχολιαστές ως «παραπλανητικός λόγος», που απαντά στις προσπάθειες της Τέκμησσας και του χορού να τον μεταπείσουν. Ο Αίας δείχνει να μεταπείθεται και εκφράζει την απόφασή του να ζήσει. Αυτό όμως που εκλαμβάνεται από τον χορό ως αλλαγής της απόφασής του είναι στην πραγματικότητα η βαθιά πλέον επίγνωσή  του για τον κόσμο στον οποίο ζει. Αντιλαμβάνεται ότι για να επιζήσει σ’ έναν συνεχώς μεταβαλλόμενο κόσμο, στον οποίο («η βαρυχειμωνιά / δίνει τη θέση της στο έφορο καλοκαίρι, / κι’ ο σκοτεινός της νύχτας θόλος υποχωρεί / στα άσπρα άλογα της μέρας, να φανεί το φως της» στ. 670-674), αλλά και οι φίλοι μετατρέπονται σε εχθρούς και οι εχθροί σε φίλους, απαιτείται μία εύκαμπτη στάση και όχι ένας άκαμπτος ηρωϊσμός, όπως αυτός που ενστερνίζεται ο Αίας (Holt, 1980).

Ακόμη περισσότερο, είναι η στιγμή της κορύφωσης της αυτοσυνείδησης του Αίαντα για τον χαρακτήρα του, τον οποίο δεν μπορεί να αλλάξει. Η αναφορά του στο πώς θα πρέπει κάποιος να συμπεριφέρεται και να λειτουργεί, έρχεται σε ευθεία αντίθεση με το ιδεατό του Εγώ που παραμένει προσκολλημένο στην υπεροπτική του αυτοεκτίμηση:  «Στο εξής, θα μάθω να υπακούω στους θεούς, / σέβας να δείχνω στους Ατρείδες. / Άρχοντες είναι και τους πρέπει υπακοή. / Πώς όχι; / Αφού όλα τα ισχυρά και αδάμαστα / Μπροστά στην εξουσία λυγίζουν» (στ. 666- 669). «Εγώ πώς δεν θα μάθω να είμαι συνετός;» [στ. 677].

Ο Αίας έχει πλέον επίγνωση ότι δεν μπορεί να είναι άλλο από αυτό που είναι. Έχοντας αποκόψει τους δεσμούς του με τους Αχαιούς, μία σχέση που να βασίζεται στην τιμή είναι πλέον αδύνατη γι’ αυτόν. Ο μονόλογός του εκφράζει την τραγική του αυτοσυνείδηση και το τέλος της παραπλάνησής του για την πραγματική φύση του χαρακτήρα του που τον οδηγούν στην αναπόφευκτη αυτοκτονία του.

Ε. Η αναπόφευκτη αυτοκτονία του Αίαντα 

Με την αναχώρηση του Αίαντα γίνεται σαφές ότι διακόπτεται κάθε δεσμός με τους δικούς του και οι άμυνες του δεν μπορούν να αντισταθμίσουν την φονικότητα της ντροπής του. Η απόφασή του είναι οριστική και αμετάκλητη. Θα ακολουθήσει ο τελευταίος τραγικός μονόλογος του ήρωα [στ. 815-865] όπου, αποχαιρετώντας τη ζωή, συνεχίζει να εκφράζει τον θυμό του για τους Ατρείδες, ζητώντας από τις Ερινύες να τους εκδικηθούν. Συνειδητοποιώντας την ατιμωτική κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει, την απώλεια κάθε τιμής και δόξας και της αδυναμίας του να διατηρήσει έναν σημαντικό δεσμό με τους Αχαιούς και τους δικούς του, οδηγείται στην αμετάκλητη απόφαση της αυτοκτονίας του. Όπως αναλύει ο Dodds, στον ομηρικό κόσμο που ζει o Αίας η ηθική δύναμη που επικρατεί είναι ο σεβασμός προς την κοινή γνώμη, η αιδώς. Ο Αίας αφαιρεί τη ζωή του αφού η ντροπή του έχει αποστερήσει τον πιο ουσιαστικό λόγο ύπαρξής του, την τιμή του. Ειρωνικά αφαιρεί τη ζωή του με το ξίφος που του προσέφερε ως δώρο επιβράβευσης της αντρείας και του ηρωϊσμού του ο Έκτορας.  Αφαιρεί τη ζωή του γιατί δεν μπορεί να υποφέρει την έκθεση του εαυτού του στα μάτια των άλλων. «Πρέπει ή με τιμή να ζει ή γενναία να πεθαίνει  ο ευγενής. Άκουσες αυτά που είχα να πω» [στ. 479 – 480].

Υπάρχει κάτι ακόμα πιο σημαντικό: Αισθάνεται την ατίμωση πρωταρχικά ως προς τον πατέρα του, συγκρίνοντας την απόλυτη καταστροφή της δικής του τιμής με τα ένδοξα κατορθώματα του Τελαμώνα: «Που ο πατέρας μου πρώτος σε όλο το στρατό / έπαθλα αριστείας κερδίζοντας από την Τροία / γύρισε φέρνοντας δόξα λαμπρή. / Όμως εγώ, ο γιος του, με το ίδιο σθένος / κινώντας πάλι για την Τροία, / και μ’ έργα όχι κατώτερα απ’ τα δικά του / ατιμασμένος από τους Αχαιούς χάνομαι» [στ. 434 – 440]. Η βαθύτερη σύγκρουση του Αίαντα είναι η αποτυχία του να ταυτιστεί με το πρότυπο του γενναίου και δοξασμένου προγόνου. Ο Αίας συνειδητοποιεί πλέον ότι δεν θα πετύχει ποτέ την κατάκτηση του ιδεατού Εγώ του. Η επίγνωση αυτή σφραγίζει και την απόφασή του να αυτοκτονήσει, σε μία απελπισμένη  προσπάθεια αποκατάστασης της παθολογικής του υπεροψίας.

*

Όπως είδαμε, στον Αίαντα του  Σοφοκλή –το παλαιότερο από τα διασωθέντα έργα του, που διδάχτηκε περί το 440 π.Χ. ή λίγο νωρίτερα– σκιαγραφείται με αριστουργηματικό τρόπο η τραγικότητα του ήρωα και επισημαίνονται οι ψυχικές διαδικασίες που τον οδηγούν στην αυτοκτονία. Πρόκειται για σπουδή πάνω στην φύση του συναισθήματος της «ντροπής», του ναρκισσιστικού τραύματος και της τραγικής προσπάθειας να το αντιμετωπίσει μέσω της αυτοκαταστροφής. Σπουδή που μας φέρνει στο νου σύγχρονες επιστημονικές αντιλήψεις· όπως άλλωστε συμβαίνει και σε άλλες «ψυχοπαθολογικές εικόνες» που εντοπίζουμε στην κλασική αρχαιοελληνική τέχνη.