του Θανάση Καράβατου
σύναψις 15 [2009 – τόμος 05]
Το 1889 ο γιατρός Σίμων Αποστολίδης ξεσήκωνε θύελα στην Αθήνα με το διάσημο βιβλίο του «Αι Ψυχώσεις», στο οποίο ανάγει τα πάντα στη μηχανική, επικαλούμενος τον Jules Soury: «Η φυσική, η χημεία, η ουρανία μηχανική, η βιολογία, συμπεριλαμβανομένης και της ψυχολογίας και της κοινωνιολογίας, ουδέν άλλο εισίν ή περιπτώσεις κατά το μάλλον και ήττον σύνθετοι της κινήσεως και επομένως της μηχανικής (…). Eάν εγνωρίζαμεν τους νόμους της μηχανικής, τότε τα λεπτότερα και ανωτέρας τάξεως φαινόμενα της ζωής, τα εκ του νευρικού ιστού (διάνοια, αισθήσεις κτλ) θα ήτο δυνατόν να παρασταθώσι διά μαθηματικής τινός εξισώσεως διότι άπαντα τα φαινόμενα του νευρικού συστήματος, αισθήσεις ή αισθήματα και ιδέαι, υπό αντικειμενικήν άποψιν ουδέν άλλο εισίν ή συστήματα κινήσεων των μορίων της νευρικής ουσίας».1 Στη δεκαετία του ‘60 ο αναγωγισμός του Skinner χρησιμοποιούσε τα ίδια περίπου λόγια: «Μπορούμε να υποθέσουμε ακόμη ότι, σε τελευταία ανάλυση, τα γεγονότα και οι αρχές της ψυχολογίας μπορούν να αναχθούν όχι μόνο στη φυσιολογία αλλά, δια της βιοχημείας και της χημείας, στην υποατομική φυσική».2
1 Αι ψυχώσεις. Μελέται ιατρικαί, κοινωνιολογικαί και φιλοσοφικαί περί φρενοπαθειών.Υπό Σίμωνος Αποστολίδου Ιατρού. Εν Αθήναις, εκ της τυπογραφίας Ν. Ιγγλέση 1889, 94-95.
2 Αναφέρεται από τoν Richelle, B. F. Skinner ou le péril behavioriste, Bruxelles, Mardaga, 1977.
Αδύνατο να «διαχωριστούν οι ψυχικές καταστάσεις από το σωματικό και το κοινωνικό», αδύνατο να εγκαταληφθεί η έννοια της ενόρμησης, όπως πρότειναν και κάποιοι ψυχαναλυτές μπροστά στην πίεση των νευροεπιστημών· πώς να εξαφανιστεί αυτός ο «αμφίπλευρος Ιανός», όπου ένας «βιολογικός αυτοματισμός τίθεται στην υπηρεσία μιας προθετικότητας και μεταστοιχειώνεται σε αναπαράσταση ενός σκοπού με συναισθηματική φόρτιση για να εγκαταστήσει μια αντικειμενοτρόπο σχέση»;1 Ιανός, βέβαια, καθώς «η ενόρμηση δεν είναι ούτε σωματική ούτε ψυχική», καθώς δηλαδή «αντιπροσωπεύει το σημείο άρθρωσης οργανικής ανάγκης και ψυχικής επιθυμίας».2
1 Hochmann J. Αrgumants pour un dualisme methodologique, στο Psychanalyse, neurosciences, cognitivismes, Débats de psychanalyse. Monographies de la Revue Française de Psychanalyse, Paris, PUF 1996, 51-60.
2 Gibeault A. La pulsion: de la biologie à l’économie. Autrement [Oedipe et neurones. Psychanalyse et neurosciences: un duel?] 1990, 117, 93-98.
Δεν πρέπει να παραγνωρίζεται το γεγονός ότι η «αμερικανική», ιδίως, ψυχανάλυση υπέπεσε κατά το παρελθόν στο αλαζονικό «αμάρτημα» να θέλει να έχει τον πρώτο και τον τελευταίο λόγο επί παντός επιστητού, όπως ακριβώς τώρα συμβαίνει με τις νευροεπιστήμες. Δεν πρέπει όμως να παραγνωρίζεται, επίσης, ότι την ώρα που ο ειδικός επί των ονείρων Alan Hobson λέει «Freud must go»,1 ο βιολόγος Edelman αφιερώνει ένα από τα βιβλία του στον Freud και τον Darwin· κι ακόμα ότι, ενώ ο Βρετανός καθηγητής Tallis «θάβει τoν Freud»,2 η ψυχανάλυση έχει αρχίσει από καιρό να συνδιαλέγεται με τις νευροεπιστήμες, τουλάχιστον με ένα μέρος τους. Στη Γαλλία, για παράδειγμα, οι ψυχαναλυτές βρίσκουν πιο εύκολα τους συνομιλητές τους στην πλευρά της γενικής βιολογίας, όπως ο Henri Atlan, ο Francisco Varela (1946-2001), παρά στη πλευρά των νευροβιολόγων, με μερικές βέβαια εξαιρέσεις όπως ο Jean-Didier Vincent, o Gerald Edelman, o Alain Prochiantz κι ο φίλος και συνεργάτης του περιοδικού μας Marc Jeannerod. Πρώτα βήματα διαλόγου, η αποδοχή ενός ψυχισμού που μπορεί να επηρεάσει τη νευρωνική οργάνωση και η επανεκτίμηση του συναισθήματος και της ψυχικής πραγματικότητας. Δεν εξαφανίζονται οι διαφορές αλλά υπάρχει πλέον η δυνατότητα συνομιλίας.3
1 Αναφέρεται από τον André Green. Philosophie de l’esprit et psychanalyse, στο Psychanalyse, neurosciences, cognitivismes, Débats de psychanalyse. Monographies de la Revue Française de Psychanalyse, Paris, PUF 1996, 13-25.
2 Tallis RC. Burying Freud, The Lancet, 347, 9002, March 9, 1996, 669-71. Γύρω από το άρθρο αυτό γρήγορα φούντωσε η συζήτηση, ακόμα και στο διαδίκτυο, Βλ «Βurying Freud» http://www.shef.ac.uk/uni/projects/gpp/burying_freud.html.
3 Green A. Vers un armistice? Perspectives Psychiatriques 1998, 37, 2, 81-83.
ΒΙΒΛΙΑ ΠΟΥ ΛΑΒΑΜΕ
Μυρτώ Νίλσεν, Δανάη Παπαδάτου. Το πένθος στη ζωή μας. Μέριμνα 1998.
Κώστας Θ. Πέτσιος. Η Περί Φύσεως συζήτηση στη νεοελληνική σκέψη. Όψεις της φιλοσοφικής διερεύνησης από τον 15ο ως τον 19ο αιώνα. Ιωάννινα 2003.
Μυρτώ Νίλσεν. Απώλειες στη ζωή του παιδιού. Μέριμνα 2005.
Μυρτώ Νίλσεν, Δανάη Παπαδάτου. Όταν η αρρώστια και ο θάνατος αγγίζουν τη σχολική ζωή. (Β΄ έκδοση) Μέριμνα, 2006.
Kathy A. Malchiodi. Εικαστική θεραπεία. Ένας πρακτικός οδηγός. Μετάφραση: Ελένη Αστερίου. Επιστημονική Επιμέλεια Νιζέττα Αναγνωστοπούλου. Ελληνικά Γράμματα 2009.
Κοκκέβη Α, Φωτίου Α, Κίτσος Γ. Χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών από εφήβους μαθητές. Νεότερα στοιχεία από την έρευνα ESPAD στην Ελλάδα και σε άλλες 34 χώρες [Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής & Ψυχιατρική Κλινική του Πανεπιστημίου Αθηνών], Εκδόσεις Παπαζήση 2009.
ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ΠΟΥ ΛΑΒΑΜΕ
Σύγχρονη Εκπαίδευση τχ 157 [30 Χρόνια διαδρομή Σύγχρονη Εκπαίδευση], Απρίλιος-Ιούνιος 2009
Παρέμβαση τχ 149, Καλοκαίρι 2009
Διαβάζω: τχ 499 [αφιέρωμα στην κυπριακή λογοτεχνία], Σεπτέμβριος 2009 • τχ 500 [αφιέρωμα στον Τίτο Πατρίκιο], Οκτώβριος 2009 • τχ 501 [αφιέρωμα στον Μήτσο Αλεξανδρόπουλο], Νοέμβριος 2009 • τχ 502, Δεκέμβριος 2009
Το περιεχόμενο αυτής της ιστοσελίδας δεν ειναι διαθέσιμο για αντιγραφή.
