Το βιβλίο του λόρδου Όουεν Ασθενείς ηγέτες στην εξουσία, που κυκλοφόρησε και στα ελληνικά, έρχεται να καλύψει το κενό της βιβλιογραφίας κατά πόσο η σωματική ή/και η ψυχική υγεία των αρχηγών κρατών επηρέαζε τις αποφάσεις τους ακόμη και σε θέματα που πιθανόν να είχαν ιστορικές συνέπειες για την ανθρωπότητα. Ο λόρδος Όουεν, ως νευρολόγος ιατρός, που όμως μπήκε στην πολιτική πολύ νέος και ανέλαβε καίριες κυβερνητικές θέσεις, έγινε μάλιστα ο νεότερος βρετανός υπουργός Εξωτερικών της εποχής του, είναι από τους πλέον ειδικούς για να ασχοληθεί με αυτό το θέμα.

Αντικείμενο του βιβλίου είναι οι ασθένειες διαφόρων αρχηγών κρατών κατά τα τελευταία 100 χρόνια. Ο Ρούζβελτ ήταν πολύ άρρωστος και εξασθενημένος την εποχή της διάσκεψης για τη Συμφωνία της Γιάλτας. Ο Τσόρτσιλ κατανάλωνε μεγάλες ποσότητες οινοπνευματωδών ποτών και έπασχε, κατά περιόδους, από σοβαρή κατάθλιψη. Στα απομνημονεύματα του λόρδου Μοράν, προσωπικού γιατρού του Τσόρτσιλ, αναφέρεται ότι βρισκόταν σε ιδιαίτερα άσχημη ψυχολογική κατάσταση πριν από την επίσκεψή του στην Αθήνα τον Δεκέμβριο του 1944.

Ο Τζόνσον έπασχε από σοβαρή μελαγχολία, αλλά και από καρδιακές διαταραχές για πολλά χρόνια προτού εκλεγεί πρόεδρος των ΗΠΑ. Από αλκοολισμό έπασχε ο Νίξον και, αρκετές φορές, σε κρίσιμες περιστάσεις, δεν ήταν σε θέση να συμμετάσχει σε σοβαρές συσκέψεις. Ο Κένεντι έπασχε από τη νόσο του Άντισον, ενδοκρινολογική διαταραχή των επινεφριδίων. Υπέφερε από πολύ σοβαρούς πόνους και βρισκόταν σε άσχημη σωματική, αλλά και ψυχολογική κατάσταση, τόσο κατά την αποτυχημένη απόβαση των Αμερικανών στον Κόλπο των Χοίρων στην Κούβα όσο και κατά την εξίσου αποτυχημένη συνάντησή του με τον Χρουστσόφ στη Βιέννη.

Απόλυτη μυστικότητα επικρατούσε για την ασθένεια του Σάχη της Περσίας που έπασχε από λέμφωμα, μορφή καρκίνου του αίματος, κατά τη διάρκεια των ταραχών της ισλαμικής επανάστασης. Ο Όουεν, που ήταν υπουργός Εξωτερικών της Βρετανίας την εποχή εκείνη, ισχυρίζεται ότι είχε πλήρη άγνοια για την ασθένεια του Σάχη. Για πολλούς μήνες δύο γάλλοι αιματολόγοι ταξίδευαν σχεδόν κάθε Σαββατοκύριακο από το Παρίσι στην Τεχεράνη, χωρίς να το γνωρίζουν οι μυστικές υπηρεσίες της Βρετανίας, της Γαλλίας ούτε και η CIA. Ανάλογη μυστικότητα τηρήθηκε και για την υγεία του γάλλου προέδρου Μιτεράν, που διαγνώστηκε με καρκίνο του προστάτη και μεταστάσεις στα οστά μόλις 6 μήνες αφότου είχε αναλάβει τη γαλλική προεδρία. Ο Μιτεράν περνούσε περιόδους σοβαρής μελαγχολίας, αλλά χωρίς τίποτε να γίνει γνωστό.

Ο Όουεν υποστηρίζει ότι, κατά τη διάρκεια του πολέμου της Βοσνίας, ο Μπλερ εμφάνισε αυτό που αποκαλεί σύνδρομο της ύβρεως (Hubris Syndrome), το οποίο συνεχίστηκε έως την αποχώρησή του από την κυβέρνηση. Ο Όουεν, με σαφείς αναφορές στην ελληνική αρχαιότητα, χρησιμοποιεί τον όρο σύνδρομο της ύβρεως περιγράφοντας συμπεριφορές που απορρέουν από τη «μέθη της εξουσίας». Ισχυρίζεται ότι μερικοί ηγέτες εμφανίζουν μεγάλη οίηση, γίνονται αλαζονικοί, αυθάδεις και περιφρονητικοί, θεωρώντας τους εαυτούς τους υπεράνω ανθρωπίνων ορίων και θείων κανόνων.

Από το σύνδρομο της ύβρεως έπασχε, κατά τον Όουεν, και ο πρόεδρος Μπους, η πρωθυπουργός Θάτσερ και άλλοι ηγέτες διαφόρων κρατών. Το σύνδρομο της ύβρεως μπορεί να έχει κάποια παθολογική κλινική οντότητα και να συνδέεται με σωματικά και ψυχικά συμπτώματα. Εμφανίζεται συνήθως μετά την πάροδο κάποιου χρονικού διαστήματος από την ανάληψη ηγετικών θέσεων, τόσο στην πολιτική όσο και στη διοίκηση μεγάλων επιχειρήσεων. Ο Όουεν καλεί την ιατρική κοινότητα να ερευνήσει την ύπαρξη του συνδρόμου της ύβρεως και να καταλήξει σε επιστημονικά συμπεράσματα για τη φύση του, τα συμπτώματα και την αντιμετώπισή του.

Παρόλο που ο Όουεν δεν αναφέρεται στην Ελλάδα, είναι γνωστό ότι στη σύγχρονη εποχή υπήρξαν περιπτώσεις πολιτικών ηγετών που είχαν προβλήματα υγείας κατά τη διάρκεια της θητείας τους. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής υπέφερε από σοβαρή βαρηκοΐα για πολλά χρόνια, ενώ στα τελευταία χρόνια της ζωής του η ακοή του ήταν άκρως περιορισμένη. Ο Ανδρέας Παπανδρέου υπέφερε από σοβαρό καρδιακό νόσημα, υπεβλήθη σε σοβαρή εγχείριση και παρέμεινε νοσηλευόμενος για μακρύ χρονικό διάστημα, ενώ ήταν πρωθυπουργός της χώρας. Κατά πόσο η ψυχολογική τους κατάσταση επηρεαζόταν κατά καιρούς από τα σωματικά τους νοσήματα δεν το γνωρίζουμε, μολονότι υπάρχουν γραπτές μαρτυρίες για την αυταρχικότητα του Κωνσταντίνου Καραμανλή και την πολύπλοκη προσωπικότητα του Ανδρέα Παπανδρέου. Συμπτώματα του συνδρόμου της ύβρεως δεν γνωρίζουμε να επηρέασαν τους σύγχρονους έλληνες πολιτικούς, με εξαίρεση ίσως τον δικτάτορα Παπαδόπουλο, που εμφάνιζε αυτάρεσκη και αλαζονική συμπεριφορά με μεσσιανικά στοιχεία. Ενδεχομένως θα ήταν ενδιαφέρουσα μια ανασκόπηση της πολυτάραχης σύγχρονης ελληνικής ιστορίας κάτω από το πρίσμα του συνδρόμου της ύβρεως για τους έλληνες πολιτικούς ηγέτες.

Το βιβλίο του Όουεν θέτει μερικά σοβαρά ερωτήματα και διλήμματα. Κατά πόσο τα προβλήματα σωματικής και ψυχικής υγείας των ηγετών κρατών επηρεάζουν τις αποφάσεις τους, οι οποίες μπορεί να έχουν σοβαρές επιπτώσεις για εκατομμύρια ανθρώπους; Μερικές φορές ηγέτες κρατών πήραν υπό την επήρεια της αρρώστιας τους τολμηρές αποφάσεις, που ενδεχομένως ακόμη και να τους ηρωοποίησαν, και που πιθανότατα δεν θα είχαν τολμήσει κάτω από συνθήκες νηφάλιας σκέψης. Αντίθετα, σε άλλες περιπτώσεις, λανθασμένες αποφάσεις πάρθηκαν, ενδεχομένως κάτω από την πίεση προσωπικών προβλημάτων. Ο Κένεντι ήταν πολύ άρρωστος σε δύο κρίσιμες φάσεις της προεδρίας του και η πολιτική του απέτυχε. Κατά την κρίση όμως των πυραύλων στην Κούβα, η υγεία του είχε σταθεροποιηθεί και διαχειρίστηκε τη σοβαρή απειλή για την παγκόσμια ειρήνη με σύνεση και επιτυχία. Θετική θεωρείται γενικά και η συμβολή του Μιτεράν, κυρίως σε ευρωπαϊκά θέματα, παρόλο που έπασχε από σοβαρό καρκίνο σχεδόν σε όλο το διάστημα της θητείας του. Αντίθετα, ο χειρισμός του Ιράκ από τον Μπλερ θεωρείται εσφαλμένος, με τραγικές συνέπειες πιθανώς για όλη την ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής και ίσως και για την ανθρωπότητα.

Ποιες είναι οι υποχρεώσεις και οι ευθύνες των προσωπικών ιατρών των ηγετών στις περιπτώσεις αυτές; Χωρίς αμφιβολία ο ιατρός πρέπει να παραμένει πιστός στον όρκο του Ιπποκράτη για το συμφέρον του ασθενή του, όποιος και αν είναι αυτός, ακόμη και ο θεωρούμενος ως ο ισχυρότερος άνθρωπος του πλανήτη. Παράλληλα, ο ιατρός θα πρέπει να περιορίζεται στα αυστηρά ιατρικά του καθήκοντα χωρίς να συμβάλλει στη συγκάλυψη της αλήθειας επηρεαζόμενος από τις πολιτικές επιπτώσεις. Ας σημειωθεί ότι και οι ιατροί των ηγετών βρίσκονται κάτω από κάποια ιδιαίτερη πίεση λόγω της σπουδαιότητας του ασθενή τους. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του χειρουργού, ο οποίος θα χειρουργούσε τον Ίντεν για αφαίρεση λίθων της χοληδόχου κύστης. Όταν έφτασε η στιγμή της εγχείρισης αισθάνθηκε ότι η ευθύνη του ήταν τόσο μεγάλη, καθώς ακόμη και ο Τσόρτσιλ του είχε ζητήσει να προσέξει τον Ίντεν ιδιαίτερα, που δεν αποτόλμησε την εγχείριση ο ίδιος αλλά ζήτησε από έναν συνεργάτη του να προχωρήσει στην επέμβαση. Η έκβαση ήταν κακή, με αποτέλεσμα να ταλαιπωρείται ο Ίντεν στην υπόλοιπη ζωή του με περαιτέρω εγχειρίσεις και να είναι πολύ άρρωστος κατά τη διάρκεια της κρίσης του Σουέζ. Η απόκρυψη της αλήθειας από μέρους του γιατρού μπορεί να συγκρούεται με το ιατρικό απόρρητο, όπως και με τη δέσμευση του ιατρού απέναντι στον ασθενή του. Υπήρξαν περιπτώσεις ιατρών που με αντιδεοντολογικό τρόπο αποκάλυψαν σχετικά με την υγεία των ηγετών ασθενών τους πολύ σύντομα μετά τον θάνατό τους, όπως π.χ. οι προσωπικοί γιατροί του Τσόρτσιλ και του Μιτεράν.

Πρέπει ο λαός μιας χώρας να γνωρίζει εάν ο ηγέτης του είναι σοβαρά άρρωστος; Αναμφισβήτητα ναι, εάν η ασθένεια προϋπάρχει της υποψηφιότητας. Οι πολίτες είναι εκείνοι που θα κρίνουν κατά πόσο θα εμπιστευθούν τον άλφα ή βήτα υποψήφιο, έχοντας πλήρη γνώση γι’ αυτόν, συμπεριλαμβανομένης και της κατάστασης της υγείας του. Η ύπαρξη κάποιου προβλήματος υγείας δεν συνεπάγεται οπωσδήποτε και αποτυχημένη διακυβέρνηση μιας χώρας.

Το πρόβλημα καθίσταται περισσότερο πολύπλοκο όταν ο ηγέτης αρρωστήσει κατά τη διάρκεια της θητείας του. Γι’ αυτό ο Όουεν υποστηρίζει ότι όλοι οι υποψήφιοι ηγέτες πρέπει να υποβάλλονται σε ιατρικές εξετάσεις, οι οποίες θα γίνονται από ανεξάρτητη ομάδα ιατρών πριν από την υποψηφιότητά τους, καθώς επίσης και σε ετήσια περιοδική βάση, ενώ βρίσκονται στην εξουσία. Τα αποτελέσματα των εξετάσεων θα πρέπει να ανακοινώνονται δημοσίως. Στις ΗΠΑ αυτό έγινε κανόνας και έχει ήδη αρχίσει να εφαρμόζεται. Ο πρόεδρος Ρήγκαν ήταν ο πρώτος που ανακοίνωσε ανοιχτά στους Αμερικανούς ότι έπασχε από καρκίνο του παχέος εντέρου και μετά το τέλος της θητείας του έγραψε γράμμα στον αμερικανικό λαό αποκαλύπτοντας ότι έπασχε από τη νόσο Αλτσχάιμερ. Ο Όουεν αναφέρει ότι οι διοικητές μεγάλων εταιριών και οργανισμών υποβάλλονται υποχρεωτικά σε πλήρη ιατρικό έλεγχο πριν από την πρόσληψή τους και σε τακτά χρονικά διαστήματα μετά, και διερωτάται εάν κάτι ανάλογο θα πρέπει να γίνεται και με τους αρχηγούς κρατών. Μήπως κάτι αντίστοιχο δεν συμβαίνει με τους στρατιωτικούς και δεν θα έπρεπε να εφαρμόζεται και για τους υψηλόβαθμους δικαστές;

Ο Όουεν ζητά από τον ιατρικό κόσμο να κινητοποιηθεί και να κάνει συγκεκριμένες προτάσεις, θέτοντας τις απαραίτητες συντεταγμένες γι’ αυτή τη διαδικασία. Η λήψη απόφασης, εάν υπάρχει κάποιο σοβαρό πρόβλημα υγείας, θα πρέπει να περνά από μια παραδεδεγμένη διαδικασία και να μην λαμβάνεται μόνο από τον προσωπικό γιατρό του κάθε ηγέτη σε συνεργασία με την οικογένεια και στενούς, επιλεγμένους συνεργάτες του. Δημιουργείται όμως ένα εύγλωττο ερώτημα_ Μέχρι πού θα μπορούσε να φτάσει η καθιέρωση κάποιας ανάλογης διαδικασίας και τι θα πρέπει να γίνει με παρεμφερείς καταστάσεις, όπως π.χ. η πολύ μεγάλη ηλικία, για τους ηγέτες κρατών; Πολλοί μεγάλης ηλικίας ηγέτες, έμπειροι και σώφρονες, υπήρξαν πολύ πετυχημένοι. Θα πρέπει, λοιπόν, να υπάρξει και όριο ηλικίας; Η απάντηση, νομίζω, είναι ότι πριν από τις εκλογές το εκλογικό σώμα θα πρέπει να γνωρίζει όλη την αλήθεια, χωρίς περιορισμούς και τεχνάσματα, για να εκλέξει αυτόν που θεωρεί ικανότερο να κυβερνήσει.

Ένα από τα μεγάλα προτερήματα του βιβλίου είναι η ισχυρή τεκμηρίωση των θέσεών του με τη χρησιμοποίηση αξιόπιστων πηγών. Το βιβλίο είναι πρωτότυπο και χρήσιμο γιατί αγγίζει λεπτά σημεία της σχέσης της ιατρικής με την ευρύτερη πολιτική πρακτική και την άσκηση της εξουσίας. Πραγματεύεται θέματα μεγάλης σημασίας, που συνήθως παραμένουν καλυμμένα με μυστικότητα και αποφεύγεται η συζήτησή τους παρά την αναμφίβολα μεγάλη σημασία τους και τις επιπτώσεις τους. Η εποχή μας όμως απαιτεί διαφάνεια, κυρίως όταν όλοι βρισκόμαστε κάτω από τη συνεχή πίεση των μέσων μαζικής ενημέρωσης και του Τύπου για άμεση ενημέρωση. Δεν νομίζω ότι θα περάσει πολύς καιρός πριν να δούμε πράγματι να εφαρμόζονται ανάλογες διαδικασίες για τον έλεγχο της υγείας διαφόρων ηγετών, όπως αυτές που προτείνει ο Όουεν.