Η επιληψία αποτελεί μία από τις συχνότερες χρόνιες εγκεφαλικές διαταραχές με επικράτηση 0,6% στο γενικό πληθυσμό. Εκδηλώνεται με περιοδικά επαναλαμβανόμενες επιληπτικές κρίσεις, δηλαδή επεισόδια νευρολογικής δυσλειτουργίας που οφείλονται στην ανάπτυξη ανώμαλης ηλεκτρικής δραστηριότητας στον εγκέφαλο. Η δυσλειτουργία αυτή μπορεί να επηρεάσει ή όχι το επίπεδο συνείδησης και μπορεί να εκδηλώνεται με ή χωρίς σπασμούς. Οι επιληπτικές κρίσεις διακρίνονται σε εστιακές (απλές, σύνθετες και εστιακές κρίσεις εξελισσόμενες σε δευτεροπαθώς γενικευμένες), σε γενικευμένες και σε αταξινόμητες.

Ανατρέχοντας στην ιστορία θα διαπιστώσουμε πως η συσχέτιση της επιληψίας με διαταραχές της συμπεριφοράς χρονολογείται ήδη από την αρχαιότητα. Στη σύγχρονη εποχή, ο Εmil Kraepelin αναφέρεται στις μεταβολές της προσωπικότητας και στην προδιάθεση για ψύχωση στους ασθενείς με επιληψία. Η ανακάλυψη της επιληψίας κροταφικής εντόπισης (1949) παράλληλα με τη θεώρηση του μεταιχμιακού συστήματος ως ρυθμιστή του συναισθήματος οδήγησαν στην άποψη ότι οι ψυχικές διαταραχές συνδέονται με επιληπτογόνες ανωμαλίες σε διακριτές περιοχές του εγκεφάλου.

Ταξινόμηση των ψυχικών διαταραχών στην επιληψία

Η επιληψία συσχετίζεται με μία σειρά ψυχικών εκδηλώσεων. Οι επιληπτικοί ασθενείς είναι επιρρεπείς σε διάφορες ψυχικές διαταραχές όπως κατάθλιψη, άγχος, διαταραχές του ψυχωτικού φάσματος, διαταραχές της προσωπικότητας και άλλες διαταραχές της συμπεριφοράς όπως η επιθετικότητα, η αυτοκτονικότητα και η υποσεξουαλικότητα. Εκτιμάται ότι το 25-50% των επιληπτικών εκδηλώνουν ψυχοπαθολογία κάποια στιγμή στη ζωή τους, με υψηλότερη επικράτηση μεταξύ των ασθενών με ανθεκτική επιληψία. Το κατά πόσον ασθενείς με κροταφική επιληψία έχουν μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης ψυχικών διαταραχών συγκριτικά με άλλες μορφές επιληψίας παραμένει ένα από τα πλέον αμφιλεγόμενα θέματα στη βιβλιογραφία σχετικά με την ψυχοπαθολογία της επιληψίας. Σε μελέτες που αφορούν στην κροταφική επιληψία αναφέρεται πως παράγοντες όπως η συνύπαρξη πολλών τύπων κρίσεων, η ακριβής θέση της επιληπτογόνου περιοχής και η σχέση της με το μεταιχμιακό σύστημα πιθανότατα προδιαθέτουν ή προστατεύουν ασθενείς με κροταφική επιληψία από την εμφάνιση ψυχοπαθολογίας.

Επιπλέον, υπάρχουν ενδείξεις για αμφίδρομη σχέση μεταξύ ορισμένων ψυχικών διαταραχών και επιληψίας. Ασθενείς με ιστορικό μείζονος κατάθλιψης ή αυτοκτονικότητας (ανεξάρτητα από την ύπαρξη ή μη καταθλιπτικής συνδρομής) έχουν 4-7 φορές μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης επιληψίας. Είναι λοιπόν φανερό ότι η σχέση μεταξύ των ψυχικών διαταραχών και της επιληψίας είναι σύνθετη.

Όσον αφορά στην ταξινόμηση των ψυχιατρικών διαταραχών στο πλαίσιο της επιληψίας, τα υπάρχοντα ταξινομικά συστήματα ICD-10 και DSM-IV αποδεικνύονται κλινικά ανεπαρκή. Συχνά οδηγούν σε υποδιάγνωση των ψυχικών διαταραχών κυρίως λόγω των εργαλείων εκτίμησης της ψυχοπαθολογίας που χρησιμοποιούνται, τα οποία έχουν σχεδιαστεί για τη διάγνωση ψυχικών διαταραχών στο γενικό πληθυσμό και όχι σε ασθενείς με επιληψία.

Γενικά, οι ψυχικές διαταραχές στην επιληψία διακρίνονται σε:

• περικριτικές ψυχικές διαταραχές, στις οποίες περιλαμβάνονται οι αύρες, τα πρόδρομα συμπτώματα και οι μετακριτικές ψυχικές διαταραχές,
• ψυχικές διαταραχές που σχετίζονται άμεσα με τις επιληπτικές εκφορτίσεις κατά την κρίση,
• μεσοκριτικές ψυχικές διαταραχές.

Προφανώς η ύπαρξη ψυχοπαθολογίας, πέρα από το στίγμα της νόσου, επιβαρύνει σημαντικά τον ασθενή και τη συνολική ποιότητα της ζωής του και συνεπώς η έγκαιρη διάγνωση και αντιμετώπισή της είναι ιδιαίτερα σημαντική.

Αιτιολογία

Η αιτιολογία των ψυχικών διαταραχών στην επιληψία είναι πολυπαραγοντική. Διάφοροι παράγοντες και οι αλληλεπιδράσεις τους συμμετέχουν στην εμφάνιση ψυχοπαθολογίας. Η ανατομική θέση της βλάβης και ο βαθμός δυσλειτουργίας του μεταιχμιακού συστήματος μπορεί να αποτελούν ταυτόχρονα αιτία των κρίσεων, αλλά και των διαταραχών συμπεριφοράς. Η ψύχωση σχετίζεται συχνά με κροταφική δυσπλασία και νευροαναπτυξιακές ανωμαλίες, ενώ η κατάθλιψη με μέση κροταφική σκλήρυνση. Επίσης, η επιληπτογόνος δραστηριότητα μπορεί να προκαλέσει διαταραχές της συμπεριφοράς μέσω διαφόρων μηχανισμών όπως διευκολύνοντας ορισμένες νευρικές συνάψεις και διασυνδέσεις μεταξύ μεταιχμιακού-αισθητηριακών οδών ή μεταβάλλοντας την ισορροπία μεταξύ νευρικής διέγερσης-αναστολής και την ευαισθησία υποδοχέων όπως της ντοπαμίνης και της σεροτονίνης. Έχει επίσης προταθεί ότι η απώλεια λειτουργίας στην επιληπτική εστία, όπως ο υπομεταβολισμός που παρατηρείται κατά το μεσοκριτικό στάδιο, μπορεί να οδηγήσει σε κατάθλιψη ή άλλες μεσοκριτικές διαταραχές της συμπεριφοράς. Νευροχημικές μεταβολές ως επακόλουθο των κρίσεων σε επίπεδο νευροδιαβιβαστών και ορμονών, όπως αύξηση της ντοπαμίνης και των ενδογενών οπιοειδών, μεταβολές της σεροτονίνης και της προλακτίνης, ένδεια φυλλικού οξέος κ.ά., μπορούν να συμβάλλουν στην εμφάνιση ψυχοπαθολογίας. Τέλος, διάφοροι ψυχολογικοί και κοινωνικοί παράγοντες, όπως το αίσθημα του αβοήθητου, η χαμηλή αυτοεκτίμηση, η εξάρτηση, ο φόβος και το στίγμα επιδρούν στην υπάρχουσα βιολογική ευαλωτότητα.

Περικριτικές ψυχικές διαταραχές

Στις περικριτικές ψυχικές διαταραχές περιλαμβάνονται τα πρόδρομα συμπτώματα των επιληπτικών κρίσεων και οι μετακριτικές ψυχικές διαταραχές. Ως πρόδρομα συμπτώματα των επιληπτικών κρίσεων αναφέρονται η ευερεθιστότητα, η ανησυχία, η συναισθηματική ευμεταβλητότητα, η δυσφορική διάθεση, οι ψυχωσικού τύπου εκδηλώσεις και η επιθετική συμπεριφορά που μπορεί να εκδηλωθούν πριν από την επέλευση της επιληπτικής κρίσης. Τα συμπτώματα αυτά διαρκούν από λίγα λεπτά ή ώρες έως και 1-3 ημέρες και συνήθως υποχωρούν με την επέλευση της επιληπτικής κρίσης. Σε κάποιες περιπτώσεις, οι πρόδρομες εκδηλώσεις αποτελούν επιδείνωση των ψυχιατρικών συμπτωμάτων του μεσοκριτικού σταδίου.

Οι μετακριτικές διαταραχές αφορούν μία ποικιλία φαινομένων με σημαντική απόκλιση ως προς τη διάρκειά τους. Οι μετακριτικές ψυχικές διαταραχές συμβαίνουν είτε στο πλαίσιο διαυγούς συνείδησης είτε με θόλωση του επιπέδου συνείδησης. Οι σημαντικότερες διαταραχές κατά το μετακριτικό στάδιο είναι η μετακριτική ψύχωση και το μετακριτικό ντελίριο.

Μετακριτική ψύχωση

Η μετακριτική ψύχωση αποτελεί το 25-30% των ψυχώσεων που εμφανίζονται στην επιληψία. Η μέση ηλικία έναρξης είναι τα 32-35 έτη. Ως παράγοντες κινδύνου αναφέρονται η ύπαρξη αμφοτερόπλευρης εγκεφαλικής βλάβης, το ιστορικό κρανιοεγκεφαλικής κάκωσης, η επιληψία του κροταφικού λοβού, η αμφοτερόπλευρη μεσοκριτική επιληπτοειδής δραστηριότητα, η ύπαρξη επιβράδυνσης στο ηλεκτροεγκεφαλογράφημα, η οριακή νοημοσύνη και το οικογενειακό ιστορικό ψυχικής νόσου. Η εμφάνιση της μετακριτικής ψύχωσης συνήθως ακολουθεί ένα διάστημα κατά μέσο όρο 10 ετών από την έναρξη της επιληψίας υποδηλώνοντας την αθροιστική επίδραση επαναλαμβανόμενων κρίσεων στην εμφάνισή της. Όσον αφορά την παθοφυσιολογία της νόσου, η μετακριτική ψύχωση έχει συσχετιστεί με εμμένουσα φλοιώδη υπερδραστηριότητα σε ασθενείς με αμφοτερόπλευρη εγκεφαλική δυσλειτουργία, με μετακριτική αυξημένη ντοπαμινεργική δραστηριότητα, καθώς και με γενετική προδιάθεση στην εμφάνιση ψυχωσικών διαταραχών και επιληψίας. Μελέτες έχουν δείξει αυξημένο μεταβολισμό στους μετωπιαίους και κροταφικούς λοβούς υποδηλώνοντας ότι η μετακριτική ψύχωση είναι πιθανότατα το αποτέλεσμα αντιδραστικής υπερδραστηριότητας στην αρχική περίοδο μετακριτικής κατάθλιψης.

Τα συμπτώματα, τα οποία εμφανίζονται μέσα σε μία εβδoμάδα από την επιληπτική κρίση, συνήθως μετά από συστοιχία κρίσεων, αναδύονται μετά από ένα διάστημα ελεύθερο συμπτωμάτων, διάρκειας ωρών έως λίγων ημερών και διαρκούν μερικές ώρες έως δύο μήνες. Χαρακτηριστικά, περιγράφεται αιφνίδια εισβολή συχνά επιθετικής συμπεριφοράς, με παραληρητικές ιδέες μεγαλείου και θρησκευτικού περιεχομένου, με ακουστικές και οπτικές ψευδαισθήσεις, αϋπνία και διαταραχές του συναισθήματος στο πλαίσιο διαυγούς συνείδησης. Τα συμπτώματα είτε υποχωρούν χωρίς φαρμακευτική αγωγή είτε με τη λήψη χαμηλής δόσης αντιψυχωσικής αγωγής ή βενζοδιαζεπινών.

Μετακριτικό ντελίριο

Βραχείας διάρκειας σύγχυση με θόλωση της συνείδησης και διάχυτη επιβράδυνση στο ηλεκτροεγκεφαλογράφημα χωρίς επιληπτικές εκφορτίσεις είναι τα τυπικά συμπτώματα στο μετακριτικό ντελίριο. Άγχος, φόβος, ευσυγκινησία, ψυχωσικά συμπτώματα, αυτοματισμοί και επιθετική συμπεριφορά μπορούν να εμφανιστούν στο πλαίσιο της διαταραχής.

Ψυχικές εκδηλώσεις που σχετίζονται άμεσα με τις επιληπτικές εκφορτίσεις

Διάφορα ψυχικής τάξης συμπτώματα μπορούν να αποτελούν μέρος των κλινικών εκδηλώσεων της επιληπτικής κρίσης, είναι βραχείας διάρκειας και δεν χρειάζονται ειδική θεραπεία πέρα από την αντιεπιληπτική αγωγή. Συνήθως, στις περιπτώσεις αυτές, συνδέονται με εστιακές κρίσεις, συχνότερα απλές εστιακές, χωρίς διαταραχή του επιπέδου συνείδησης και δεν είναι σπάνιο να τίθεται λανθασμένα διάγνωση ψυχικής διαταραχής σε επιληπτικό σύνδρομο. Εντούτοις, μπορούν να εμφανιστούν ψυχικές διαταραχές και κατά τη διάρκεια γενικευμένων επιληπτικών κρίσεων. Πολλές φορές η διάκριση μεταξύ κριτικών και μετακριτικών συνδρόμων δεν είναι σαφής. Τα ψυχιατρικά συμπτώματα κατά το στάδιο της κρίσης («κριτικό» στάδιο) έχουν αιφνίδια έναρξη, χωρίς σαφή εκλυτικό παράγοντα και συνοδεύονται συνήθως από στερεοτυπίες, κινητικούς ή στοματικούς αυτοματισμούς, απλανές βλέμμα, άσκοπο βηματισμό, διαταραχή ή όχι του επιπέδου συνείδησης και απότομη λήξη. Τα συμπτώματα είναι συνήθως εκτός πλαισίου της τρέχουσας κατάστασης. Στις περιπτώσεις αυτές, η τεκμηρίωση της επιληπτικής δραστηριότητας με video-ηλεκτροεγκεφαλογράφημα και με μέτρηση του επιπέδου της προλακτίνης στο αίμα είναι αναγκαία. Μέχρι και το 1/3 των ασθενών με εστιακές κρίσεις, συνήθως με μέσες κροταφικές και μετωπιαίες βλάβες, αναφέρουν αισθήματα άγχους, φόβου και καταθλιπτική διάθεση ενίοτε με συνοδές οπτικές ή ακουστικές ψευδαισθήσεις, αίσθημα αποπροσωποποίησης και αποπραγματοποίησης, déjà vu, déjà pensé και εκδηλώσεις από το αυτόνομο νευρικό σύστημα όπως ταχυκαρδία, δύσπνοια, εφίδρωση και γαστρεντερική δυσφορία. Σπάνια αναφέρονται ευχάριστες αύρες, όπως τα επεισόδια που περιγράφοντας χαρακτηριστικά ο Fyodor Dostoyevski είχε πει ότι θα έδινε ακόμη και 10 χρόνια από τη ζωή του για δευτερόλεπτα αυτής της ευτυχίας.

Στις ψυχικές εκδηλώσεις κατά τη διάρκεια των κρίσεων περιλαμβάνεται και η «καταναγκαστική σκέψη» (forced thinking), η οποία διακρίνεται από τις ιδεοληψίες κυρίως επειδή δεν είναι δυστονική προς το εγώ και συνοδεύεται από άλλα συμπτώματα της επιληπτικής κρίσης. Ψυχιατρικά συμπτώματα παρατηρούνται επίσης στο πλαίσιο της επιληπτικής κατάστασης χωρίς σπασμούς (non convulsive status epilepticus) και περιλαμβάνουν παραληρητικές ιδέες, παραισθήσεις (μακροψίες/μικροψίες), οπτικές και ακουστικές ψευδαισθήσεις συχνά θρησκευτικού περιεχομένου, ιδέες αναφοράς και διαταραχή της σκέψης. Συνυπάρχουν διαταραχή του επιπέδου συνείδησης και κάποιου βαθμού αμνησία. Τα επεισόδια διαρκούν ώρες και για τη διάγνωση απαιτείται ηλεκτροεγκεφαλογραφική επιβεβαίωση. Τέλος, η επιθετική συμπεριφορά κατά τη διάρκεια της επιληπτικής κρίσης είναι σπάνια αν και στο παρελθόν εγκληματικές πράξεις είχαν αποδοθεί σε επιληψία. Αυτές οι επιθετικές πράξεις είναι απρόκλητες, στερεότυπες, δεν είναι στοχοκατευθυνόμενες και συνοδεύονται από τη σημειολογία της επιληπτικής κρίσης.

Μεσοκριτικές ψυχικές διαταραχές

Η πλειονότητα των ψυχιατρικών συνδρόμων στην επιληψία συμβαίνουν κατά τη μεσοκριτική περίοδο με πιο συχνές τις διαταραχές του συναισθήματος. Ακολουθούν οι αγχώδεις διαταραχές, οι ψυχωτικές διαταραχές, οι διαταραχές προσωπικότητας και η επιθετική συμπεριφορά, όπως εκτίθεται παρακάτω.

Διαταραχές της διάθεσης και αυτοκτονικότητα

Η κατάθλιψη αποτελεί τη συχνότερη ψυχική διαταραχή σε ασθενείς με επιληψία με επικράτηση μεταξύ 21-33%. Παρατηρείται δύο φορές συχνότερα σε ασθενείς με επιληψία συγκριτικά με πληθυσμούς με άλλα χρόνια νοσήματα που οδηγούν σε αντίστοιχη αναπηρία, γεγονός που δείχνει ότι η κατάθλιψη σε ασθενείς με επιληψία δεν είναι απλά μία ψυχολογική αντίδραση στις δυσκολίες που συνοδεύουν ένα χρόνιο νόσημα. Εμφανίζεται συχνότερα σε ασθενείς με εστιακές κρίσεις του κροταφικού ή μετωπιαίου λοβού, σε αριστερές βλάβες, σε ασθενείς με ανθεκτική επιληψία, καθώς και στο πλαίσιο μετεγχειρητικής επιπλοκής μετά από προσθιο-κροταφική λοβεκτομή. Ωστόσο, πολλοί ασθενείς εμφανίζουν κυρίως χρόνια δυσφορία παρά μία τυπική μείζονα συναισθηματική διαταραχή. O Blumer και οι συνεργάτες του εισήγαγαν τον όρο «μεσοκριτική δυσφορική διαταραχή» για να περιγράψουν μία άτυπη κλινική εικόνα που παρατηρείται στο ένα τρίτο περίπου των ασθενών με συναισθηματικές διαταραχές και επιληψία. Οι ασθενείς αυτοί παρουσιάζουν χρόνια δυσθυμία με περιστασιακά συμπτώματα όπως ευερεθιστότητα, άγχος, ευφορική διάθεση, αδράνεια, άτυπους πόνους, αϋπνία, καθώς και συνοδές ψευδαισθήσεις. Αν και τα συμπτώματα είναι ήπιας βαρύτητας έχουν σημαντικές επιπτώσεις στην καθημερινότητα και την ποιότητα ζωής των ασθενών. Σπάνια, συμπτώματα μανίας μπορούν να εκδηλωθούν μετά από έλεγχο των κρίσεων ή αύξηση της συχνότητάς τους· στις περιπτώσεις αυτές αναφέρεται συσχέτιση με δεξιά κροταφική επιληπτική εστία. Τέλος, η αυτοκτονία είναι 4-5 φορές συχνότερη σε επιληπτικούς ασθενείς, με ιδιαίτερα αυξημένη συχνότητα το πρώτο εξάμηνο μετά τη διάγνωση της επιληψίας, ενώ στους παράγοντες κινδύνου περιλαμβάνονται οι σύνθετες εστιακές κρίσεις του κροταφικού λοβού, η παρουσία ψύχωσης, κατάθλιψης, η οριακή διαταραχή προσωπικότητας και το ιστορικό προηγούμενης απόπειρας αυτοκτονίας.

 Αγχώδεις διαταραχές

Οι αγχώδεις διαταραχές αποτελούν τη δεύτερη συχνότερη ψυχική διαταραχή σε ασθενείς με επιληψία με επικράτηση της τάξης του 15-25%. Οι διάφοροι τύποι των αγχωδών διαταραχών μπορούν να εμφανιστούν στο μεσοκριτικό στάδιο με την ίδια κλινική εικόνα όπως και στον γενικό πληθυσμό. Οι κρίσεις πανικού στο μεσοκριτικό στάδιο έχουν διάρκεια 5-20 λεπτά και εμφανίζονται με έντονο αίσθημα φόβου και πανικού και συνοδά συμπτώματα από το αυτόνομο νευρικό σύστημα. Η προσεκτική λήψη ιστορικού διευκολύνει στη διάκριση μεταξύ του αισθήματος πανικού ως συμπτώματος της επιληπτικής κρίσης και της μετακριτικής κρίσης πανικού. Το αίσθημα πανικού κατά τη διάρκεια της επιληπτικής κρίσης διαρκεί τυπικά λιγότερο από 30sec, έχει στερεοτυπικούς χαρακτήρες και βρίσκεται εκτός πλαισίου με συντρέχοντα αγχογόνα γεγονότα, ενώ συνοδεύεται και από άλλα συμπτώματα χαρακτηριστικά της επιληπτικής κρίσης όπως σύγχυση και αυτοματισμούς.

Ψυχωτικές διαταραχές

Μελέτες αναφέρουν ότι περίπου το 7% των ασθενών με επιληψία παρουσιάζουν ψυχώσεις στο μεσοκριτικό στάδιο με παρανοειδή ή σχιζοφρενικόμορφη κλινική εικόνα. Η τελευταία συχνά περιλαμβάνει τυπικά θετικά σχιζοφρενικά συμπτώματα, αιφνίδια έναρξη, απουσία έκπτωσης της προσωπικότητας, απουσία αρνητικών σχιζοφρενικών συμπτωμάτων, αρνητικό οικογενειακό ιστορικό, ενώ διατηρείται η συναισθηματική δονητικότητα. Η χρονική περίοδος ανάμεσα στην έναρξη των κρίσεων και την έναρξη της ψύχωσης είναι περίπου 10-20 χρόνια. Παρατηρείται συχνότερα στην κροταφική επιληψία, ιδίως με αριστερές ή αμφοτερόπλευρες βλάβες και δεν φαίνεται να σχετίζεται άμεσα με τις επιληπτικές εκφορτίσεις ή τις κρίσεις. Στους παράγοντες κινδύνου για την ανάπτυξη ψυχώσεων περιλαμβάνονται οι παρατεταμένοι πυρετικοί σπασμοί της παιδικής ηλικίας και η έναρξη της επιληψίας σε νεαρή ηλικία. Σε μερικούς ασθενείς είναι δύσκολη η διάκριση ανάμεσα σε μετακριτικές ψυχωτικές καταστάσεις και σε βραχείας διάρκειας μεσοκριτικά ψυχωτικά επεισόδια.

Ο Landolt περιέγραψε το 1953 μία ομάδα ασθενών με ανθεκτική επιληψία οι οποίοι ανέπτυξαν ψυχωτική συμπτωματολογία όταν οι κρίσεις τους ελέγχθηκαν και ομαλοποιήθηκε το ηλεκτροεγκεφαλογράφημά τους. Ονόμασε το φαινόμενο «αναγκαστική ομαλοποίηση» (forced normalization) και αφορά όχι μόνο στις «εναλλακτικές» ψυχώσεις, αλλά και άλλες συμπεριφορές όπως το άγχος, την κατάθλιψη, τη διέγερση και τις διαταραχές μετατροπής. Μηχανισμοί όπως η αναδαύλιση (kindling) με υποουδική και υποφλοιώδη δραστηριότητα, κυρίως στον αμυγδαλοειδή πυρήνα και το μεταιχμιακό σύστημα, καθώς και μεταβολές σε επίπεδο νευροδιαβιβαστών (GABA, ντοπαμίνη, γλουταμινεργικό οξύ) πιθανότατα παίζουν ρόλο στην ανάπτυξη του φαινομένου. Το φαινόμενο είναι συνήθως οξείας έναρξης, διάρκειας μερικών ημερών έως εβδομάδων και συνήθως πυροδοτείται από αντιεπιληπτικά φάρμακα.

Διαταραχές προσωπικότητας

Εκτιμάται ότι μεταξύ των ασθενών με επιληψία οι διαταραχές προσωπικότητας εμφανίζονται με μεγαλύτερη συχνότητα, με συχνότερες την οριακή, την ιστριονική, την εξαρτητική και την αποφευκτική διαταραχή προσωπικότητας. Ας σημειωθεί όμως ότι η πλειονότητα των ασθενών με επιληψία δεν παρουσιάζουν χαρακτηριστικά διαταραχής προσωπικότητας. Οι ψυχοκοινωνικές δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι ασθενείς με επιληψία, όπως το στίγμα της νόσου, ο φόβος πιθανών επερχόμενων κρίσεων, οι δυσκολίες στην ανεύρεση εργασίας και τη διατήρηση προσωπικών σχέσεων, καθώς και βιολογικές παράμετροι, όπως η αντιεπιληπτική αγωγή και εγκεφαλικές βλάβες, όπως η μέση κροταφική σκλήρυνση, πιθανότατα συμβάλλουν στη διαμόρφωση της προσωπικότητας μερικών ασθενών. Παρόλο που δεν τεκμηριώνεται η ύπαρξη κάποιας τυπικής επιληπτικής προσωπικότητας, μία υποομάδα ασθενών με σύνθετες εστιακές κρίσεις παρουσιάζει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά προσωπικότητας. Το σύνδρομο μεσοκριτικής προσωπικότητας (σύνδρομο Gastaut-Geschwind) χαρακτηρίζεται από υπερθρησκευτικότητα, ενασχόληση με φιλοσοφικά και μυστικιστικά θέματα, ευερεθιστότητα, υπεργραφία, διαταραχή της σεξουαλικής λειτουργίας, συχνά υποσεξουαλικότητα και κολλώδη συμπεριφορά.

Επιθετική συμπεριφορά

Η επιθετικότητα σε ασθενείς με επιληψία έχει συσχετιστεί με την ψύχωση, με διαταραχές ελέγχου των παρορμήσεων, με χαμηλό κοινωνικοοικονομικό επίπεδο και νοητική υστέρηση και με ιστορικό κρανιοεγκεφαλικών κακώσεων. To σύνδρομο «επεισοδιακής απώλειας ελέγχου» αναφέρεται σε αιφνίδια επεισόδια αυθόρμητα εκλυόμενης βίας, τα οποία είναι βραχείας διάρκειας και τελειώνουν απότομα. Μπορεί να πυροδοτηθούν από μικρές ποσότητες αλκοόλ και με ελάχιστη πρόκληση. Στις περιπτώσεις αυτές μπορεί να υπάρχουν ενδείξεις ήπιας εγκεφαλικής βλάβης, όπως ηλεκτροεγκεφαλογράφημα με βραδείς ρυθμούς κροταφικά.

Μη επιληπτικές κρίσεις ή ψευδοκρίσεις

Οι μη επιληπτικές κρίσεις ή ψευδοκρίσεις συνίστανται σε αιφνίδια, παροδική απώλεια του ελέγχου της συμπεριφοράς, της αισθητικότητας, της μυϊκής ισχύος και του επιπέδου συνείδησης στο πλαίσιο διατήρησης ακέραιης νευροφυσιολογικής λειτουργίας, όπως αυτή αποδεικνύεται με φυσιολογική ηλεκτροεγκεφαλογραφική δραστηριότητα κατά τη διάρκεια της κρίσης. Ο όρος «μη επιληπτικές κρίσεις» εμπεριέχει ποικιλία ψυχιατρικών και οργανικών διαγνώσεων. Περίπου το 17-30% των ασθενών που παραπέμπονται σε ειδικά κέντρα επιληψίας με διάγνωση ανθεκτικής επιληψίας τελικά αποδεικνύεται ότι έχουν μη επιληπτικές κρίσεις. Οι σημαντικότερες μη ψυχιατρικές παθήσεις που ενοχοποιούνται είναι καρδιολογικές καταστάσεις, όπως συγκοπτικά επεισόδια, διαταραχές ύπνου, επιπεπλεγμένες ημικρανίες, ιστορικό κρανιοεγκεφαλικής κάκωσης και μεταβολικές διαταραχές, όπως υπογλυκαιμία. Συνήθως υπάρχει στενή χρονική σχέση ανάμεσα στις μη επιληπτικές κρίσεις και τον ψυχοπιεστικό παράγοντα ή την έντονη συγκίνηση. Εμφανίζονται με μεγαλύτερη συχνότητα στις γυναίκες, στη δεύτερη και τρίτη δεκαετία της ζωής, και σε παραϊατρικά επαγγέλματα· σε ποσοστό 10-15% των ατόμων με μη επιληπτικές κρίσεις συνυπάρχουν επιληπτικές κρίσεις. Ασθενείς με μη επιληπτικές κρίσεις λαμβάνουν διπλάσιο αριθμό φαρμάκων συγκριτικά με επιληπτικούς ασθενείς και η πλειονότητα λαμβάνει αντιεπιληπτική αγωγή χωρίς να είναι απαραίτητη. Στους ασθενείς με μη επιληπτικές κρίσεις δίνονται διάφορες διαγνώσεις, όπως αποσυνδετική, μετατρεπτική και σωματόμορφη διαταραχή, ενώ σε πολύ μικρότερο ποσοστό υποκρύπτεται υπόκριση ή προσποίηση.

Όσον αφορά τη διαφοροδιάγνωση, οι μη επιληπτικές κρίσεις μπορούν να μιμηθούν όλους τους τύπους επιληπτικών κρίσεων· ιδιαίτερα δύσκολη είναι η διάκριση από τις μετωπιαίες και βρεγματικές επιληπτικές κρίσεις. Στη διαφοροδιάγνωσή τους βοηθούν το video-ηλεκτροεγκεφαλογράφημα, ο απεικονιστικός έλεγχος με μαγνητική τομογραφία (MRI), ο νευροψυχολογικός έλεγχος και η απουσία της αναμενόμενης αύξησης των επιπέδων της προλακτίνης στο αίμα κατά την επιληπτική κρίση. Συχνά παρατηρείται συννοσηρότητα με κάποια διαταραχή του συναισθήματος, άγχος, διαταραχή της προσωπικότητας και διαταραχή σωματοποίησης. Ως παράγοντας κινδύνου εμφάνισης ψευδοκρίσεων αναφέρεται το ιστορικό σεξουαλικής και σωματικής κακοποίησης, ενώ στο 1/3 των περιπτώσεων υπάρχει οικογενειακό ιστορικό επιληψίας. Ως αρνητικοί προγνωστικοί παράγοντες της διαταραχής θεωρούνται η συννοσηρότητα με ψυχιατρική ή νευρολογική νόσο, η μακρά διάρκεια της επιληψίας και η ύπαρξη δικαστικού αγώνα. Ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των μη επιληπτικών ψευδοκρίσεων είναι ο μεγάλος αριθμός κρίσεων την ημέρα, η ποικιλομορφία στη σημειολογία των κρίσεων, το φυσιολογικό ηλεκτροεγκεφαλογράφημα κατά και μεταξύ των κρίσεων, η συχνή παρουσία μάρτυρα κατά τα επεισόδια, η έντονη συναισθηματική φόρτιση μετακριτικά και η μη ανταπόκριση στην αντιεπιληπτική αγωγή. Εντούτοις, τραυματισμοί παρατηρούνται αρκετά συχνά στους ασθενείς με μη επιληπτικές κρίσεις, διαφορετικής όμως ποιότητας και εντόπισης απ’ ότι στην επιληψία.

Επιληψία και διαταραχή των ανώτερων νοητικών λειτουργιών

Η διαταραχή των ανώτερων γνωσιακών λειτουργιών αφορά το 30-50% των ασθενών με επιληψία. Συνήθως παρουσιάζεται ως βραδύτητα σκέψης, διαταραχή της μνήμης και της προσοχής. Οι επιληπτικές κρίσεις μπορούν να διαταράξουν τις γνωσιακές λειτουργίες για διάστημα ημερών, ενώ κατά τα λοιπά διαπιστώνεται εμφανής αποκατάσταση της λειτουργικότητας. Παράγοντες που επηρεάζουν δυσμενώς τις γνωσιακές λειτουργίες είναι η παρουσία τονικοκλονικών σπασμών ή σύνθετων εστιακών κρίσεων, η αυξημένη συχνότητα κρίσεων και το επαναλαμβανόμενο χωρίς σπασμούς status epilepticus, η συνύπαρξη εκφυλιστικών νόσων του εγκεφάλου, κάποια ειδικά επιληπτικά σύνδρομα (West και Lennox-Gastaut), η παροδική γνωσιακή έκπτωση λόγω μεσοκριτικών επιληπτικών εκφορτίσεων, η επίδραση της φαρμακευτικής αγωγής και ψυχοκοινωνικοί παράγοντες.

Ψυχοπαθολογία σχετιζόμενη με τη θεραπεία της επιληψίας

Η αντιεπιληπτική αγωγή έχει συσχετιστεί ποικιλοτρόπως με την εκδήλωση ψυχοπαθολογίας. Η πολυφαρμακία, τα υψηλά επίπεδα φαρμάκων, τα χαμηλά επίπεδα φυλλικού οξέος και τρυπτοφάνης και το ατομικό ιστορικό ψυχικής νόσου ενοχοποιούνται για την εμφάνιση ψυχιατρικών συμπτωμάτων. Οι διαταραχές συμπεριφοράς και η κατάθλιψη αποτελούν τις συχνότερες διαταραχές, ενώ σπανιότερα αναφέρονται ψυχωσικές εκδηλώσεις. Τα βαρβιτουρικά και τα φάρμακα που δρουν στο σύμπλοκο του υποδοχέα γ-αμινοβουτυρικού οξέος (GABA)-βενζοδιαζεπινών, όπως η πριμιδόνη, οι διάφορες βενζοδιαζεπίνες, η βιγκαμπατρίνη και η τιαγκαμπίνη, αποτελούν μία από τις συχνότερες ιατρογενείς αιτίες κατάθλιψης σε ασθενείς με επιληψία. Εξάλλου, η διακοπή αντιεπιληπτικών φαρμάκων, που ταυτόχρονα διαθέτουν και ιδιότητες σταθεροποιητή του συναισθήματος, όπως το βαλπροϊκό οξύ, η λαμοτριγίνη και η καρβαμαζεπίνη, μπορεί να οδηγήσει σε αναζωπύρωση της συμπτωματολογίας σε ασθενείς με ιστορικό κατάθλιψης ή διαταραχής πανικού που βρίσκονταν σε ύφεση. Ψυχωσικά συμπτώματα συνήθως εμφανίζονται στο πλαίσιο φαρμακευτικής τοξίκωσης κυρίως με φάρμακα όπως η αιθοσουξιμίδη, η φαινοβαρβιτάλη, η βιγκαμπατρίνη και η πριμιδόνη, καθώς και κατά τη διακοπή της αντιεπιληπτικής αγωγής. Αναφέρονται επίσης ψυχωσικές διαταραχές μετεγχειρητικά από κροταφική λοβεκτομή. Τέλος, ντελίριο και ανοϊκές συνδρομές έχουν συσχετιστεί με τη χρόνια λήψη αντιεπιληπτικής αγωγής, συμπεριλαμβανομένων της φαινυτοίνης και του βαλπροϊκού, αν και η σχέση μεταξύ αντιεπιληπτικής αγωγής και γνωσιακής δυσλειτουργίας παραμένει σε κάποιο βαθμό αμφιλεγόμενη.