Λίγους μόνο μήνες μετά την κατάρρευση της αμερικανικής επενδυτικής τράπεζας Lehman Brothers στις 15 Σεπτεμβρίου 2008, που πυροδότησε τη μεγαλύτερη μεταπολεμική παγκόσμια οικονομική κρίση, δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Medical Hypothesis (στο τεύχος Δεκεμβρίου) μια «ψυχιατρική προσέγγιση του νέου φαινομένου μαζικού πανικού» που προκάλεσε η «Μαύρη Δευτέρα των χρηματαγορών σε όλο τον κόσμο». Η υπόθεση των συγγραφέων έχει εν συντομία ως εξής: Θεωρούν πως μάλλον προκύπτει ένα εντελώς νέο στοιχείο συναισθηματικής δυσλειτουργίας ή νόσου σε διεθνή κλίμακα. Αναρωτιούνται μάλιστα αν και κατά πόσο αυτό το φαινόμενο, που φαίνεται να αφορά σε όλη την κοινωνία, μπορεί να αντέξει την ταξινόμησή του με κριτήρια που να το συμπεριλαμβάνουν στην ψυχιατρική διάγνωση των αγχωδών διαταραχών, σύμφωνα με το DSM-IV και το ICD-10, αναφέροντας επικουρικά ανάλογες αντιδράσεις στις περιπτώσεις του SARS, του prion, της τρομοκρατίας.¹ Τον Αύγουστο του 2009 θα προστεθεί και ένα δεύτερο άρθρο με τις σχετικές εξειδικευμένες θεραπευτικές προτάσεις [γνωστικής συμπεριφορικής ψυχοθεραπείας] του ίδιου ψυχιατρικού κέντρου.²

Οι ψυχιατρικοί προβληματισμοί δεν περιορίστηκαν, βέβαια, μόνο στα συμβαίνοντα στον περίγυρο της Wall Street. Το ενδιαφέρον γρήγορα επεκτάθηκε στις επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης στον γενικό πληθυσμό όχι μόνο στις δύο ακτές του Ατλαντικού, αλλά και ευρύτερα στον κόσμο ολόκληρο. Σε ρεπορτάζ, της γαλλικής εφημερίδας Figaro (13-10-2008), διαβάζουμε πως η οικονομική κρίση δεν αποτελεί απειλή μόνο για την παγκόσμια οικονομία, αλλά ανησυχεί και τον ΠΟΥ, σύμφωνα με την γενική διευθύντριά του κ. Margaret Chan που δήλωνε: «δεν πρέπει να υποτιμήσουμε τις αναστατώσεις και τις πιθανές συνέπειες της οικονομικής κρίσης, δεν πρέπει να ξαφνιαστούμε αν δούμε περισσότερους στρεσαρισμένους, περισσότερες αυτοκτονίες και ψυχικές διαταραχές». Το ρεπορτάζ συμπληρωνόταν από την καθησυχαστική διαβεβαίωση των γαλλικών αρχών ότι δεν υπήρχε κανένα πρόβλημα στη χώρα και την είδηση ότι, στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, είχαν κιόλας δημιουργηθεί ομάδες ψυχολογικής υποστήριξης των στελεχών της Wall Street, αλλά και ευρύτερα, καθώς «τα ανθρώπινα δράματα πολλαπλασιάζονταν» στις ΗΠΑ μετά την κατάρρευση του χρηματοπιστωτικού συστήματος.

Έξι μήνες αργότερα, τον Απρίλιο του 2009, η μη κυβερνητική οργάνωση Mental Health Europe / Santé Mentale Europe θα κάνει έκκληση για τον περιορισμό του ψυχοκοινωνικού αντίκτυπου της χρηματο-οικονομικής κρίσης, καθώς αυτή «οδηγεί σε αποδιοργάνωση πολλών κοινωνικο-οικονομικών καθοριστικών παραγόντων της ψυχικής υγείας και της ευεξίας των πληθυσμών της Ευρωπαϊκής Ένωσης».³ Θα φανούν ταυτόχρονα και οι μεγάλες πιέσεις που θα ασκήσει η οικονομική ύφεση πάνω στα συστήματα παροχής ιατρικών υπηρεσιών: (α) αύξηση κατά 10% το 2008 σε σχέση με το 2007 των εισαγωγών στις ψυχιατρικές υπηρεσίες νοσοκομείων, (β) οι κλήσεις στην γραμμή βοήθειας μιας αμερικανικής Εταιρείας Ψυχικής Υγείας αυξήθηκαν κατά 20% από τον Σεπτέμβριο του 2008 έως τον Απρίλιο του 2009, (γ) σε αμερικανικό Πανεπιστημιακό Ιατρικό Κέντρο (University Medical Center) ο αριθμός των περιστατικών που χρειάστηκαν ψυχιατρική συμβουλευτική αυξήθηκε κατά 75%.⁴

Στο πλαίσιο αυτό θα δημοσιευτεί στο διαδικτυακό περιοδικό Skiped (9 Μαρτίου 2009) και μια έντονη κριτική του Frank Furedi, καθηγητή κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Kent, κατά της κυβερνητικής απόφασης να προσφέρει δωρεάν ψυχοθεραπείες στα θύματα της κοινωνικο-οικονομικής ύφεσης. Η εναντίωσή του αφορούσε στην μετατροπή της ύφεσης σε νόσο (diseasing the reces-sion): η μεγάλη οικονομική κρίση αντιπροσωπεύει μια μεγάλη πρόκληση για την κοινωνία_ αποτελεί μια δοκιμασία για το πολιτικό και κοινωνικό σύστημα και παρέχει στην κοινωνία την ευκαιρία να δείξει την ικανότητά της για προσαρμογή και ανανέωση, πλην όμως η κυβέρνηση καταλήγει να οξύνει το κλίμα φόβου και αβεβαιότητας, εκλαμβάνοντας την ανεργία και την φτώχια ως εν δυνάμει κρίση της ψυχικής υγείας. Υπερβολική, ίσως, αντίδραση πλην όμως η ψυχιατρικοποίηση κοινωνικών προβλημάτων δεν είναι ούτε ανύπαρκτο ούτε αμελητέο φαινόμενο. Βέβαια, μια άλλη «προκλητική» πτυχή της οικονομικής κρίσης που προβάλλεται σε επιστημονικά περιοδικά είναι και οι προσαρμοστικές απαιτήσεις της κρίσης που περιλαμβάνουν τη βελτίωση κάποιων δεικτών σωματικής υγείας, όπως της παχυσαρκίας, της στεφανιαίας νόσου, του διαβήτη, των αγγειακών επεισοδίων, των βλαβών από ατυχήματα· «παράπλευρα κέρδη» θα μπορούσαμε να τα ονομάσουμε, καθώς ο πληθυσμός υποχρεούται πλέον να διαβιεί ακολουθώντας υγιεινότερους τρόπους ζωής, π.χ. περιορίζοντας το κρέας ή μετακινούμενοι με ποδήλατο.⁵

Οι επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης πάνω στα συστήματα ψυχικής υγείας συζητήθηκαν τον Νοέμβριο του 2009 σε Ημερίδα που οργάνωσαν στο Λονδίνο από κοινού το Royal College of Psychiatrists το Mental Health Network – NHS Confederation και το London School of Economics and Political Science. Στη λήξη της διατυπώθηκε το συμπέρασμα πως η βασική και σημαντική πρόκληση της εποχής είναι να αντιμετωπιστεί η αύξηση της ζήτησης υπηρεσιών ψυχικής υγείας που συνδυάζεται με ενδεχόμενο περιορισμό της χρηματοδότησης, δίνοντας πάντα έμφαση στη διατήρηση της ποιότητας των υπηρεσιών, την αποτελεσματικότητά τους και το συμφέρον των ασθενών.⁶

Δεν άργησαν να φανούν τα πρώτα editorials και οι πρώτες μελέτες ή ανασκοπήσεις σε γενικά και ψυχιατρικά περιοδικά. Από τα πρώτα, το New England Journal of Medi-cine (Φεβρουάριος 2009) θα επισημάνει σε άρθρο του την πίεση που δέχεται το σύστημα ψυχιατρικών φροντίδων: μειώνονται μεν τα αιτήματα για παρατεταμένη ψυχιατρική νοσηλεία, αυξάνουν όμως για τα οξέα επεισόδια – κι όπως παρατηρεί ο αρθρογράφος, αυξάνουν οι «αναγκαστικές νοσηλείες» καθώς η κοινωνική ανεκτικότητα έναντι προβλημάτων συμπεριφοράς μειώνεται σε περιόδους οικονομικής κρίσης.⁷

*

Παρακολουθώντας τις διακυμάνσεις της θνησιμότητας σε σχέση με την πορεία της οικονομίας στις ΗΠΑ, κατά την 20ετία 1972 – 1991, θα διαπιστωθεί η αρνητική της συσχέτιση με την ανεργία, ιδίως στην ομάδα των νέων, που συνδεόταν έντονα σε αυτούς με δυνητικώς προλαμβανόμενα αίτια θανάτου [τροχαία δυστυχήματα, διατροφή, κάπνισμα, αλκοόλ]·⁸ εντούτοις, οι αυτοκτονίες και οι ψυχικές διαταραχές βρέθηκε να παρουσιάζουν κυκλική πορεία, ακολουθώντας τις περιόδους οικονομικής ύφεσης. Ως προς την τελευταία διαπίστωση, ανάλογα ήταν τα ευρήματα σε δημοσίευμα του 2009 που αφορούσε ευρωπαϊκή μελέτη για τα έτη 1970-2007: οι αυτοκτονίες αυξάνονταν με την αύξηση της ανεργίας, ενώ μειώνονταν οι θάνατοι από τροχαία ατυχήματα.⁹ Σε παρόμοια αποτελέσματα κατέληξε και μια πρόσφατη ανασκόπηση ένδεκα μελετών που αφορούσαν στα ίδια φαινόμενα που μελετήθηκαν σε περιόδους οικονομικών κρίσεων σε Ρωσία, Νότια Κορέα, Νότια και Κεντρική Αμερική.¹⁰

      Στη διάρκεια της προ 10ετίας «ασιατικής οικονομικής κρίσης» είχε διαπιστωθεί ο διπλασιασμός των αυτοκτονιών στην Νότια Κορέα, ενώ τα χρέη και η ένδεια οδήγησαν σε αυτοκτονία δεκάδες χιλιάδες Ινδών κατά τη διάρκεια των τελευταίων 20 ετών· ήταν «αφορμή» να καταδειχθεί και η ανάγκη ανάπτυξης των ψυχιατρικών υπηρεσιών στη χώρα αυτή, καθώς ταυτόχρονα καταρρίπτονταν και οι παραδοσιακοί οικογενειακοί στηρικτικοί μηχανισμοί· παράλληλα τονιζόταν η ανάγκη να προχωρήσει και η εκπαίδευση των μελών της κοινότητας στην έγκαιρη αναγνώριση των ψυχικών διαταραχών, ιδιαίτερα σε αυτήν την εποχή της οικονομικής αβεβαιότητας.¹¹

Ήταν γνωστό από παλιά, τονίζει το αμερικανικό περιοδικό New England Journal of Medicine, ότι η απώλεια της εργασίας αυξάνει τον κίνδυνο για την εκδήλωση «κατάθλιψης, άγχους, κατάχρησης ουσιών και αντικοινωνικής συμπεριφοράς», προσθέτοντας πως ανάλογη έρευνα μεταξύ ατόμων που συνεχίζουν να εργάζονται έδειξε ότι οι ψυχικές διαταραχές αυξάνουν σε καιρούς κακής οικονομικής κατάστασης, ενώ μειώνονται οι βλάβες από ατυχήματα.¹² Είναι, βέβαια, ιδιαίτερα αυξημένες μεταξύ των ανέργων, όπως έδειξε μια σημαντική μετα-ανάλυση (όπου περιλαμβάνονται εργασίες και του 2008): τα ψυχολογικά προβλήματα ήταν στο 34% μεταξύ των ανέργων έναντι 16% μεταξύ των εργαζομένων.¹³ Ιδιαίτερης σημασίας φαίνεται να είναι το εύρημα ότι τα «μπλε κολάρα» είναι πιο ευάλωτα στις επιπτώσεις της ανεργίας από τις γυναίκες και τα «άσπρα κολάρα», όπως και οι διαπιστώσεις πως: (α) η διάρκειά της έχει βαρύτερες συνέπειες, (β) τα αρνητικά της αποτελέσματα είναι βαρύτερα σε χώρες με χαμηλό επίπεδο οικονομικής ανάπτυξης, άνιση κατανομή των εισοδημάτων ή ανεπαρκή συστήματα προφύλαξης.¹⁴ Ας σημειωθεί εδώ ότι η μελέτη του συσχετισμού ανάμεσα σε κοινωνικές δαπάνες και αυτοκτονίες στις 27 χώρες του ΟΟΣΑ, μεταξύ 1980-2003, απέδειξε πως η κοινωνική πρόνοια ήταν βασικός πυλώνας στην πρόληψη των αυτοκτονιών σε χώρες που βρέθηκαν σε κοινωνική κρίση ή μετάβαση.¹⁵

*

Αναμφίβολα υπάρχουν ασάφειες στη σχετική με το θέμα μας βιβλιογραφία που θέτουν αρκετούς περιορισμούς· αλλού, για παράδειγμα, αναφέρονται σε «κατάθλιψη» και «άγχος», αλλού σε «ψυχολογικά προβλήματα» ή «προβλήματα συμπεριφοράς». Πέραν του γεγονότος ότι τα εν χρήσει ψυχιατρικά ταξινομικά συστήματα δέχονται σήμερα ισχυρές πιέσεις για αναθεώρηση των κατευθυντήριων γραμμών τους (θα παραμείνουν κατηγορικά ή θα μετεξελιχθούν σε διαστατικά – categorical vs dimensional), δεν μπορεί να παραγνωριστεί η αυτονομία του «ψυχικού οργάνου» που δεν επιτρέπει τη «διάλυση» της ψυχοπαθολογίας είτε στην απόλυτη κοινωνιογένεση είτε στον απόλυτο βιολογισμό μιας νευρωνικής δυσλειτουργίας. Η βαριά κατάθλιψη, για παράδειγμα, μπορεί να «πυροδοτείται», αλλά δεν «παράγεται» από δυσμενείς κοινωνικές συνθήκες. Από την άλλη όμως μεριά, έχει παρατηρηθεί, ήδη από το 1995, πως οι κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες φαίνεται να δημιουργούν νέες μορφές ψυχικής οδύνης σε πληθυσμούς που βρίσκονται εκτεθειμένοι σε ποικίλες συνθήκες αβεβαιότητας και επισφάλειας.

Δυο παραδείγματα, εδώ στη χώρα μας: (α) η αβεβαιότητα και επισφάλεια που αρχίζει να επικρατεί στον ιδιωτικό τομέα της οικονομίας, από το επαπειλούμενο κλείσιμο επιχειρήσεων ή τον περιορισμό του προσωπικού σε άλλες,¹⁶ (β) η αβεβαιότητα και επισφάλεια που καλλιεργούν τα ΜΜΕ παρουσιάζοντας την «κρίση», με χαρακτηριστική την αντιμετώπισή του «ασφαλιστικού», κατά την περιγραφή της Χριστίνας Κοψίνη στην Καθημερινή: «Ο βομβαρδισμός με δόσεις πανικού ξεκινά νωρίς από τις τηλεοπτικές εκπομπές. Όποιος κάνει το λάθος, εκτός από την καφετιέρα, να “ανάψει” και την τηλεόραση θα δεχτεί πυρά από έννοιες που ούτε και οι μονίμως αγανακτισμένοι επαΐοντες των εκπομπών αντιλαμβάνονται το πραγματικό τους περιεχόμενο. Ποσοστά αναπλήρωσης, αναλογική σύνταξη, βασική σύνταξη, προσδόκιμο επιβίωσης, αναλογιστικές μελέτες. Και η συνέχεια στα δελτία των οκτώ το βράδυ, ενώ οι πρωτοσέλιδοι τίτλοι πολλών εφημερίδων συνεχίζουν και το επόμενο πρωί τις κορώνες των τηλεοπτικών δελτίων της προηγούμενης ημέρας. Επομένως, δεν υπάρχει καμία σωτηρία. Η ανασφάλεια για την επόμενη μέρα εμφανίζεται με το καλημέρα».¹⁷

Είναι προφανές ότι τέτοιες συνθήκες αβεβαιότητας και επισφάλειας παρατηρούνται ιδίως σήμερα, στις ιδιαίτερες συνθήκες που συνδιαμορφώνουν η οικονομική κρίση και η αδυναμία της πολιτείας ή/και των πολιτών να προσδιορίσουν μια έξοδο από αυτήν.¹⁸