Εισαγωγή

Το υψηλότερο επίπεδο ανάπτυξης μιας νοσολογίας των ψυχικών διαταραχών και της θεραπευτικής τους επετεύχθησαν στο πλαίσιο της μετα-ιπποκρατικής ιατρικής κατά τους αιώνες της ύστερης αρχαιότητας. Από τα σωζόμενα κείμενα των ιατρών της εποχής εκείνης, η πρόοδος των σχετικών αντιλήψεων καταγράφεται στις ιατρικές πραγματείες δυο Ιώνων ιατρών, του Αρεταίου από τη Καππαδοκία και του Σωρανού από την Έφεσο. Από εδώ αντλούνται οι πληροφορίες για την παρούσα ανασκόπηση. Να σημειωθεί ότι οι νοσολογικές και θεραπευτικές προτάσεις των Αρεταίου και Σωρανού δεν ξεπεράστηκαν κατά τους αιώνες που ακολούθησαν, όπως διαπιστώνουμε από τα κείμενα των Αετίου Αμιδηνού [1], Αλεξάνδρου Τραλλιανού [2] και Παύλου Αιγινήτη [3]. Οι ανάλογες προτάσεις του πολυγραφότατου Γαληνού από την Πέργαμο, που έζησε τον δεύτερο αιώνα στη Ρώμη, αποτελούν ιδιαίτερη περίπτωση: αν και αναφέρεται συχνά σε αυτές χρησιμοποιώντας ορολογία του καιρού του, δεν αναπτύσσει τη νοσολογία τους, ενώ διαπραγματεύεται σε έκταση θέματα ιατρικής ψυχολογίας. Για τον λόγο αυτό αναφορά στις απόψεις του Γαληνού, που είναι διάσπαρτες στα κείμενα του, θα γίνει μέσα από δευτερογενείς πηγές [4, 5].

Αρεταίος

Δεν είναι γνωστό σχεδόν τίποτε για τον βίο του Αρεταίου. Πιθανολογείται ότι έζησε προς το τέλος του πρώτου αιώνα στην Αλεξάνδρεια. Οι ιατροί της αρχαιότητας δεν τον αναφέρουν στις πραγματείες τους. O Αρεταίος είναι γνωστός από ένα βιβλίο του με τη μορφή εγχειριδίου ιατρικής, γραμμένο στην ιωνική διάλεκτο, που έφθασε σ’ εμάς σχεδόν ακέραιο. Το βιβλίο του Αρεταίου, στο πρωτότυπο και σε μετάφραση στην αγγλική γλώσσα, έγινε ευρύτερα γνωστό από τον σκωτσέζο οικογενειακό γιατρό, Francis Adams, από τη μικρή πόλη Banchory, που το δημοσίευσε το 1856 με τον τίτλο Αρεταίου Καππαδόκου τα Σωζόμενα [6]. Το αρχαίο κείμενο εκδόθηκε επίσης το 1958 στο Βερολίνο, με επιμέλεια και σχόλια του Carolus Hyde, στο πλαίσιο των εκδόσεων Corpus Medicorum Graecorum [7]και πιο πρόσφατα (1992) στην Ελλάδα από τις εκδόσεις Κάκτος, με μετάφραση στα νεοελληνικά από την Ι. Πασιώτη [8].

Σωρανός

Ο Σωρανός σπούδασε στην Αλεξάνδρεια και άσκησε την ιατρική στη Ρώμη, τον δεύτερο αιώνα. Έγραψε τουλάχιστον δυο συγγράμματα, ένα «περί γυναικείων», για το οποίο είναι και ευρύτερα γνωστός, και ένα άλλο περί «οξέων και χρονίων νοσημάτων». Το δεύτερο δεν έφτασε σε μας στην πρωτότυπη μορφή του στα ελληνικά, αλλά στη λατινική απόδοση του Caelius Aurelianus που έζησε αργότερα (5^ο αιώνα). Από τα λατινικά στα αγγλικά το μετέφρασε και το σχολίασε ο Drabkin, μαθητής του Sigerist. Το βιβλίο τυπώθηκε από το University of Chicago Press το 1950 [9]. Όπως το βιβλίο του Αρεταίου έτσι κι αυτό αποτελεί εγχειρίδιο γενικής ιατρικής όπου καλύπτονται σε έκταση και οι ψυχικές διαταραχές. Ο Allbut, ο κατεξοχήν ιστορικός της ελληνικής ιατρικής στη Ρώμη, χαρακτηρίζει τον Σωρανό ως μεγάλο ιατρό όλων των εποχών [10]. Παρόμοια γνώμη εκφράζει και ο Sigerist [11].

*

Οι Αρεταίος και Σωρανός υπήρξαν γνήσιοι Ιπποκρατικοί ιατροί, δηλαδή στα έργα τους αντιπροσώπευσαν το ιωνικό πνεύμα της παρατήρησης και της λογικής εξήγησης των φαινομένων της νόσου. Από την εποχή του Ιπποκράτη και των άλλων πρωτοπόρων Ιπποκρατικών ιατρών, όπως εμφανίζονται στο Corpus Hippocraticum, έχουν περάσει πάνω από τέσσερις αιώνες και οι ιατρικές παρατηρήσεις έχουν πλέον συστηματοποιηθεί. Έτσι, ενώ στα Ιπποκρατικά βιβλία η περιγραφή των ψυχιατρικών διαταραχών είναι αποσπασματική [12], στα βιβλία των Αρεταίου [13] και Σωρανού είναι συστηματοποιημένη. Οι δυο συγγραφείς παρουσιάζουν νοσολογία των ψυχικών διαταραχών που συμπίπτει μεταξύ τους στις κύριες διαγνωστικές κατηγορίες, που διακρίνονταν σε οξείς, η φρενίτις, και χρόνιες, η μελαγχολία και η μανία. Παρόμοιες είναι και οι κατηγορίες στις οποίες αναφέρεται στα κείμενα του και ο Γαληνός [4, 5]. Προφανώς η νοσολογία που κατέγραψαν οι Ίωνες ιατροί είναι αυτή που είχε επικρατήσει και διδασκόταν στις ιατρικές σχολές της εποχής. Το κείμενο του Αρεταίου είναι πυκνογραμμένο, σχεδόν επιγραμματικό σε αντίθεση με αυτό του Σωρανού που είναι πλούσιο σε έκφραση και σε πληροφορίες σχετικά με τις απόψεις και άλλων, προγενέστερων ή σύγχρονων ιατρών.

Νοσολογία

Οξέα νοσήματα

Το κύριο οξύ νόσημα για τον Αρεταίο και τον Σωρανό είναι η «φρενίτις» που πάντα συνοδεύεται με πυρετό [8, 9]. Η κλινική περιγραφή της φρενίτιδος δεν έχει διασωθεί στο εγχειρίδιο του Αρεταίου, όμως πολλές πληροφορίες για την κατάσταση αυτή υπάρχουν στο κεφάλαιο του ιδίου για τη θεραπεία. H θεραπευτική αντιμετώπιση της φρενίτιδος καταλαμβάνει μεγάλη έκταση στα βιβλία και των δυο συγγραφέων. Χαρακτηριστικά του νοσήματος αυτού είναι η «παραφορά» (παραλήρημα) με χαρακτηριστικά: ανησυχία, θυμό, αϋπνία και επιδείνωση τις πρώτες πρωινές ώρες, οπτικές παραισθήσεις και ψευδαισθήσεις, δηλαδή ο ασθενής βλέπει «ψευδαία ινδάλματα», τα οποία προσπαθεί να ψαύσει και «ορέουσι τα μη όντα» (σελ.12, τ.2) [8], παρουσιάζει οξυμένη ακοή και παραληρεί με τον ελάχιστο θόρυβο. Σπασμοί μπορεί να ακολουθήσουν. Αν ο πυρετός διαρκέσει πολύ μπορεί να επέλθει «μόρωσις» (νοητική έκπτωση – σελ.30, τ.2) [8]. Από την κλινική περιγραφή είναι φανερό ότι πρόκειται για εμπύρετο οξύ οργανικό ψυχοσύνδρομο, που προφανώς ήταν συχνό την εποχή εκείνη και σχετιζόταν με τα λοιμώδη νοσήματα.

Εδώ περιλαμβάνεται και η «υστερική πνίξ», της οποίας η συμπτωματολογία μπορεί να ταυτοποιηθεί σε κατάσταση έντονου άγχους με σωματικά συμπτώματα. Ο Αρεταίος αποδίδει την «υστερική πνίγα» σε βίαιες μετακινήσεις της μήτρας στην κοιλιακή κοιλότητα, τα δε συμπτώματα οφείλονται στην πίεση που αυτή ασκεί σε παρακείμενα όργανα. Αυτή ήταν μια παλιότερη αιγυπτιακή δοξασία¹⁵ που υιοθέτησαν Ιπποκρατικοί γιατροί [16] κι ανάμεσα σ’ αυτούς και ο Αρεταίος. Κατά τον ίδιο ιατρό, ανάλογες κλινικές εκδηλώσεις μπορεί να παρατηρηθούν και σε άνδρα κατά «κατοχώδεα τρόπον» (σελ. 45, τ.1) [8].   Σύμφωνα με διευκρίνιση του Γαληνού, πρόκειται για απώλεια της αισθήσεως του σώματος και ψυχρότητα, ενώ το άτομο βρίσκεται σε κατάσταση εγρήγορσης (σελ. 259) [4].   Η κλινική αυτή εικόνα θυμίζει τη σύγχρονη διαταραχή μετατροπής. Η θεραπευτική παρέμβαση, κατά τον Αρεταίο, στην περίπτωση της βίαιης μετακίνησης της μήτρας, συνίσταται σε επαναφορά και ακινητοποίηση στη φυσιολογική της θέση με χειρισμούς του ιατρού. Ο Σωρανός διαπραγματεύεται την «υστερική πνίγα» εν εκτάσει στο βιβλίο Γ΄ των Γυναικείων [17] και, ενώ εντοπίζει πρόβλημα στην μήτρα, δεν αποδέχεται τη δοξασία περί μετακίνησης του οργάνου αυτού στην κοιλιακή κοιλότητα.

Στα οξέα και χρόνια κλινικά χαρακτηριστικά της επιληψίας αναφέρονται και οι δυο συγγραφείς. Σε αυτά δεν θα γίνει αναφορά στην παρούσα ανασκόπηση.

Χρόνια νοσήματα

Τα χρόνια νοσήματα παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον δεδομένου ότι σε αυτά καταχωρούνται οι παρατηρήσεις για τις «ψυχώσεις». Ο όρος ψύχωση ή άλλος αντίστοιχος δεν υπήρχε βέβαια τότε, αλλά χρησιμοποιείται η μετοχή «μαινόμενος» για τον ασθενή που παρουσιάζει απώλεια του «λογικού» και βρίσκεται σε ψυχοκινητική διέγερση. Σε χωριστά για τη «μανία» και τη «μελαγχολία» κεφάλαια καλύπτεται όλο το εύρος των αποκαλούμενων σήμερα «λειτουργικών ψυχώσεων», όπως γίνεται φανερό από την κλινική περιγραφή. Περιγράφονται πρόδρομες εκδηλώσεις που συσχετίζονται με την ηλικία, το φύλο και τις εποχές του έτους, με συνήθειες του καθημερινού βίου και καταχρήσεις. Ο Αρεταίος υποστηρίζει ότι ένα άτομο μπορεί να περάσει από τη μια μορφή διαταραχής στην άλλη: «Δοκέει [τε] δε μοι μανίης γε έμμεναι αρχή και μέρος η/ μελαγχολίη» (σελ. 120, τ.1) [8]. Σ’ αυτό συμφωνεί έμμεσα και ο Σωρανός: «αυτό το υποστήριξε ο Θεμισών [από τη Λαοδίκεια] και πολλοί άλλοι, όμως οι δυο αρρώστιες διαφέρουν, δεδομένου ότι στην μελαγχολία έχει προσβληθεί ο οισοφάγος, ενώ στη μανία έχει προσβληθεί η κεφαλή» (σελ. 563) [11] (δική μου μετάφραση από τα αγγλικά).

Ο Αρεταίος είναι συνοπτικός στη σημειολογία. Ο Σωρανός είναι περιγραφικός, ενώ συνδιαλέγεται με άλλους ιατρικούς συγγραφείς. Από την κλινική περιγραφή της συμπεριφοράς του «μαινόμενου» (ψυχωσικού) ασθενή που δίνουν οι δυο συγγραφείς είναι φανερό ότι η μανία περιλαμβάνει τις καταστάσεις που χαρακτηρίζονται από ψυχοκινητική διέγερση, ενώ η μελαγχολία περιλαμβάνει τις καταστάσεις που χαρακτηρίζονται από απόσυρση, αναστολή και θλίψη. Στα κείμενα κλινικής περιγραφής παρεμβάλλονται και εικασίες για τη συμμετοχή των οργάνων του σώματος στην παθολογία της νόσου. Στις χρόνιες διαταραχές ο Σωρανός περιλαμβάνει και την ομοφυλοφιλία. Στην παρούσα ανασκόπηση, η κλινική εικόνα και οι εικασίες για την παθολογία θα εκτεθούν κατωτέρω χωριστά για τη μανία και τη μελαγχολία.

Μανία

Ο Αρεταίος παρατηρεί:

«Οι μορφές εκδήλωσης της μανίας είναι πολλές, το γένος της όμως ένα… Σε περίπτωση που η μανία εκδηλώνεται με χαρούμενη διάθεση, οι άνθρωποι γελούν, παίζουν, χορεύουν νύχτα και μέρα… Άλλοι πάσχουν από μανία που συνοδεύεται από οργή… σκοτώνουν τους δούλους τους και είναι βίαιοι στον εαυτό τους. Αυτή η φοβερή περίπτωση είναι επικίνδυνη για τον κοινωνικό περίγυρο. Οι μορφές είναι ποικίλες… καλλιεργημένοι και μορφωμένοι μιλάνε για αστρονομία χωρίς να έχουν διδαχθεί, αυτοσχεδιάζουν στη φιλοσοφία και ασχολούνται με την ποίηση… Όσοι πάσχουν από μανία βλέπουν ό,τι ακριβώς πρέπει, αλλά δεν διαμορφώνουν γι’ αυτά τη γνώμη που πρέπει… είναι αεικίνητοι, έχουν τις αισθήσεις οξυμένες, είναι καχύποπτοι, οργίζονται χωρίς αιτία και είναι παραλόγως λυπημένοι όταν η πάθηση τρέπεται προς στενοχώρια. Όταν τρέπεται προς τη χαρά τότε είναι εύθυμοι αλλά πάσχουν από ανεξήγητη αϋπνία… . έχουν οξεία ακοή αλλά αργή αντίληψη. Αν η κατάστασή τους καλυτερεύσει, είναι νωθροί, ήσυχοι και περίλυποι διότι αποκτούν συναίσθηση της πάθησής τους και στενοχωρούνται με τις συμφορές τους.» (σελ. 127 & 129, τ.1) [8].

Ο Σωρανός παρατηρεί ότι η μανία είναι σοβαρή νόσος με εξάρσεις και υφέσεις με κύρια χαρακτηριστικά τα ακόλουθα:

«Απώλεια του λογικού (reason), άλλοτε σοβαρότερη άλλοτε λιγότερο σοβαρή… αποτέλεσμα νόσου του σώματος ή κακής υγείας… είναι χρόνια και δεν συνοδεύεται από πυρετό… διαφέρει σε εκδηλώσεις από άτομο σε άτομο αν και η φύση της και ο χαρακτήρας της είναι ο ίδιος… Μπορεί να εμφανισθεί ξαφνικά ή με βραδύ ρυθμό… Όταν έχει πλήρως καταλάβει το νου μπορεί να εκδηλωθεί με θυμό, διάθεση για διασκέδαση, θλίψη ή ματαιότητα και άλλοτε με εξαιρετικό φόβο πραγμάτων που είναι εντελώς ακίνδυνα… Η μανία ή τρέλα μπορεί να είναι συνεχής ή να εμφανίζει περιόδους ύφεσης και υποτροπής. Στις περιόδους επεισοδίων τα μάτια είναι θολά και αγριεμένα… τα μάγουλα κόκκινα, οι φλέβες διογκωμένες, το σώμα δύσκαμπτο και ασυνήθιστα δυνατό» (σελ. 539 & 541) [9] (δική μου μετάφραση από τα αγγλικά).

Μελαγχολία

Για τη μελαγχολία ο Αρεταίος παρατηρεί:

«Θεωρώ ότι η μελαγχολία είναι η αρχή και ένα μέρος της μανίας, αφού σε αυτούς οι οποίοι μαίνονται το συναίσθημα άλλοτε καταλήγει σε οργή και άλλοτε σε χαρά ενώ στους μελαγχολικούς αποκλειστικά σε λύπη και αθυμία… Αυτοί που πάσχουν από μελαγχολία δεν είναι όμοιοι μεταξύ τους. Μερικοί είναι καχύποπτοι ότι θα τους δηλητηριάσουν ή καταφεύγουν στην έρημο εξ αιτίας της μισανθρωπίας τους ή γίνονται δεισιδαίμονες ή νιώθουν μίσος για τη ζωή… Τα χαρακτηριστικά αυτής της πάθησης δεν είναι δύσκολο να διακριθούν. Οι ασθενείς είναι ήσυχοι ή πολύ σοβαροί ή λυπημένοι ή παραλόγως νωθροί… ακόμη οργίζονται, γίνονται δύσθυμοι, πάσχουν από αϋπνία. Τους διακατέχει επίσης παράλογος φόβος… Αν η νόσος επιδεινωθεί… τρόμος μπορεί να καταλάβει τον ασθενή… Άλλοτε τους καταλαμβάνει μίσος, τάση αποφυγής των ανθρώπων, μάταιοι ολοφυρμοί, παραπονούνται για τη ζωή και επιθυμούν το θάνατο… Πολλοί ασθενείς γίνονται απαθείς… δεν έχουν συναίσθηση του τι συμβαίνει γύρω τους και φέρονται σαν να έχουν χάσει τη νοημοσύνη τους, σαν να αγνοούν τα πάντα, σαν να έχουν ξεχάσει τον εαυτό τους και ζουν το βίο ενός κατώτερου ζώου… Οι ασθενείς έχουν φούσκωμα στο υποχόνδριο, οι ερυγές είναι δύσοσμες… Οι σφυγμοί είναι επί το πλείστον μικροί, νωθροί, πυκνοί και σαν από ψύχος… » (σελ. 121 & 123, τ. 1)  [8].

Ο Σωρανός σε παρόμοια παράγραφο για τη μελαγχολία σημειώνει:

«Τα σημεία της μελαγχολίας έχουν ως εξής: ψυχική αγωνία και ανησυχία, αποθάρρυνση, αλαλία, εχθρότητα εναντίον μελών της οικογένειας, επιθυμία θανάτου, υποψία ότι υπάρχει συνωμοσία εναντίον του, κλάματα χωρίς λόγο, ασυνάρτητο μουρμουρητό, προκάρδιο βάρος, ψυχρά μέλη, ήπια εφίδρωση, οξύ πόνο στον οισοφάγο που εκτείνεται στην περιοχή ανάμεσα στις ωμοπλάτες, βάρος στο κεφάλι, πράσινο-γκρι ή λίγο γαλάζιο χρώμα προσώπου, σωματική εξάντληση, δυσπεψία με /ερυγές με άσχημη μυρουδιά, εντερικοί σπασμοί, εμετοί…» (σελ. 561) [9] (δική μου μετάφραση από τα αγγλικά).

Παθολογία της ψυχικής νόσου

Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται και από τους δυο συγγραφείς στην παθολογία των ψυχικών νοσημάτων, τα οποία θεωρούνται ότι αποτελούν εκδήλωση σωματικής διαταραχής. Ο Σωρανός διαπραγματεύεται σε μεγάλη έκταση τις διάφορες ερμηνείες για την παθολογία της φρενίτιδος προγενέστερων ή σύγχρονων ιατρών για να διατυπώσει τη δική του άποψη ότι η νόσος αυτή σχετίζεται με κατάσταση άλλοτε «στενώσεως» και άλλοτε «χαλαρώσεως» (βλέπε κατωτέρω) και σημειώνει:

«στη φρενίτιδα υπάρχει γενική προσβολή όλου του σώματος που συνταράζεται από πυρετό… και για τον λόγο αυτό η θεραπεία αφορά όλο το σώμα… υποστηρίζουμε εντούτοις ότι η κεφαλή έχει προπάντων προσβληθεί όπως δηλώνουν τα συμπτώματα βάρους, έντασης, πόνου, ήχων στην κεφαλή, βοής στα αυτιά, ξηρότητας, απώλειας των αισθήσεων…» (σελ.37) [9] (δική μου μετάφραση από τα αγγλικά).

Για την παθολογία της «φρενίτιδος» ο Αρεταίος σημειώνει ότι το « το πνεύμα ξηρόν τε και λεπτόν εόν» (σελ. 20, τ. 2) [8]. Το «ξηρόν» και «αραιόν» αποτελούν φυσικές ιδιότητες της έννοιας του «πνεύματος». Όπως εξηγεί ο Γαληνός, τo «πνεύμα» δίνει ζωή στο σώμα και ανανεώνεται από τον αέρα μέσω των πνευμόνων και των πόρων του δέρματος όπως και από την τροφή [5].

Για τις χρόνιες και υποτροπιάζουσες νόσους «μανία» και «μελαγχολία», ο Αρεταίος υποστηρίζει ότι οφείλονται σε ανώμαλη διακίνηση και κατανομή «χυμών» σε διάφορες περιοχές του σώματος, ειδικότερα της «μέλαινας χολής». Η άποψη αυτή υπήρξε γενικά αποδεκτή από τους Iπποκρατικούς ιατρούς. Κατά τον Αρέτιο, η «μέλαινα χολή» «αν ανέλθει προς τα πάνω, προς το στομάχι ή το διάφραγμα, δημιουργεί μελαγχολία» (σελ. 119, τ. 1) [8]. Στόχος της θεραπείας είναι η απαλλαγή από την «κακοχεμίη» (κακή κατάσταση των χυμών) με αποβολή της μέλαινας χολής και επαναφορά ισορροπίας στην κατανομή των «χυμών» στα διάφορα όργανα. Παρόμοιες απόψεις για ανώμαλη διακίνηση της «μέλαινας χολής» στη μελαγχολία και της «ξανθής χολής» στη μανία εξέφρασε και ο Γαληνός [4, 5].

Ο Σωρανός απορρίπτει με έμφαση τη θεωρία εμπλοκής της «μέλαινας χολής» και υιοθετεί μια τελείως διαφορετική υπόθεση που προκύπτει από θεωρία που είχε διατυπώσει παλιότερα ο Ασκληπιάδης. Παρατηρεί, λοιπόν, ότι στη «μανία» «ολόκληρο το σύστημα των νεύρων και των κόλπων… και η κεφαλή ιδιαιτέρως, έχουν προσβληθεί… όπως και η κάθε μια από τις αισθήσεις που έχουν ως κέντρο την κεφαλή. Επικρατεί τότε κατάσταση στενώσεως.» (σελ. 541) [9]. Οι έννοιες «στένωσις» (στεγνούν) – το ρήμα στεγνόω έχει την έννοια «στενεύω» – (σελ.134) [15]. και «χαλάρωσις» (χαλάν) προέρχονται από τη θεωρία του ιατρού και φιλόσοφου Ασκληπιάδη από τη Βιθυνία (1^ος αιώνας π.Χ.). Ο Ασκληπιάδης πρότεινε ότι το σώμα και τα όργανα αποτελούνται από άναρμους όγκους. Μεταξύ των όγκων υπάρχουν πόροι (δίοδοι) μέσα από τους οποίους κινούνται άλλοι όγκοι, «σύμφωνα με τη φύση τους». Η θεωρία του Ασκληπιάδη δεν έχει διασωθεί και ό,τι είναι γνωστό γι’ αυτή προέρχεται από αναφορές άλλων συγγραφέων. Με το επίθετο άναρμοι δεν είναι γνωστό τι εννοούσε ο Ασκληπιάδης, οι όγκοι όμως έχουν αποδοθεί στα λατινικά ως corpuscula και στα αγγλικά ως particles. Έχει επίσης προταθεί ότι οι όγκοι αντιστοιχούν στα «άτομα» του Δημόκριτου. Ο Σωρανός υιοθετεί τη θεωρία του Ασκληπιάδη και προτείνει ότι στη «μανία» τα όργανα βρίσκονται σε κατάσταση «στενώσεως» (σελ. 541) [9],  ενώ στη μελαγχολία βρίσκονταν «συνήθως εις στένωσιν και κάποτε εις χαλάρωσιν» (σελ. 563) [9]. Η στένωσις των διόδων (πόρων) δυσχεραίνει τη διακίνηση των σωματιδίων (όγκων) μέσω αυτών, όπως θα έπρεπε σύμφωνα με τη φύση τους.

Ο Σωρανός επισημαίνει ότι στον ασθενή υποφέρει πρώτα το σώμα και ακολουθούν οι ψυχικές εκδηλώσεις και ότι:

«αυτοί που διατείνονται ότι η αρρώστια αφορά πρωταρχικά την ψυχή και έπειτα το σώμα κάνουν λάθος, γιατί ποτέ κανένας φιλόσοφος δεν έδειξε επιτυχή θεραπεία με τη δική του μέθοδο (του λόγου)» (σελ. 541) [9] (δική μου μετάφραση από τα αγγλικά).

Ο Γαληνός παρατηρεί ότι ψυχολογικοί παράγοντες είναι δυνατόν να οδηγήσουν σε διατάραξη της ευκρασίας των χυμών, ειδικότερα σε αύξηση της μέλαινας χολής, με συνέπεια να οδηγήσουν σε μελαγχολία [5].

Θεραπευτικές παρεμβάσεις

Οι θεραπευτικές παρεμβάσεις που συνιστούσαν οι Αρεταίος και Σωρανός ήταν αυτές που επικρατούσαν γενικότερα μεταξύ των Ιπποκρατικών ιατρών. Ήταν πρωταρχικά σωματικές και ήταν σύμφωνες με τη θεωρία για τη βιολογική φύση των ψυχικών διαταραχών. Τα όρια και οι δυνατότητες των θεραπειών αναγνωρίζονταν. Ο Αρεταίος θυμίζει στον ιατρό ότι δεν μπορεί να θεραπεύσει κάθε ασθενή. Αν μπορούσε θα ήταν καλύτερος από τον Θεό, αλλά μπορεί να συμβάλλει ώστε η νόσος να οδηγηθεί σε ύφεση και σε διαλείμματα: «(ο ιητρός) υγειέας μεν ών άπαντας ποιέειν αδύνατον τους νοσέοντας, ήν γαρ αν ιητρός κρέσσων θεού απονίην δε και διαλείψιας και νούσων επικρύψιας, δρήν θέμις ιητρόν» (σελ. 210, τ.2) [8]. Σημειώνει επίσης ότι σημαντικός στόχος της θεραπείας είναι η ενδυνάμωση της γενικής κατάστασης του ασθενή γιατί: «δύναμις μεν γαρ φύσεως υγείαν τίκτει, ασθένεια δε νούσον» (σελ. 210, τ.2) [8]. Οι θεραπείες που συνιστώνται μπορούν να διακριθούν σε τέσσερις κατηγορίες [14]:

Μη ειδικές θεραπείες

Οι περισσότερες θεραπείες ήταν μη ειδικές, δεδομένου ότι εφαρμόζονταν με μικρές διαφοροποιήσεις από τη μια κατάσταση στην άλλη. Νηστεία και δίαιτα αποτελούσαν απαραίτητο στοιχείο κάθε θεραπείας με στόχο την αποκατάσταση «ευκρασίας» στον οργανισμό. Για παράδειγμα, ο Αρεταίος συνιστά για τον ασθενή με «φρενίτιδα» σύντομη περίοδο νηστείας και δίαιτα, η οποία συνίστατο σε μικρά σε ποσότητα γεύματα και σε υγρή μορφή. Για τον ασθενή με «μανία», ο Σωρανός συνιστά τρεις ημέρες νηστεία, που μπορεί να επαναληφθεί, και ελαφρά δίαιτα. Φλεβοτομία αν χρειάζεται μπορεί να πραγματοποιηθεί χωρίς να οδηγεί τον ασθενή σε λιποθυμία. Λουτρά, εντριβές, ταξίδι και αλλαγή περιβάλλοντος συνιστώνται επίσης για ασθενείς με «μανία» και «μελαγχολία».

Για τη «φρενίτιδα», τη «μανία» και τη «μελαγχολία», ο Σωρανός συνιστά μια πολύ δομημένη περιβαλλοντική παρέμβαση. Ανάλογη θεραπεία συνιστά και ο Αρεταίος για τη «φρενίτιδα». Ο ασθενής πρέπει να κρατείται στο ισόγειο του σπιτιού και σε ευχάριστη θερμοκρασία. Οι πολλές επισκέψεις πρέπει να αποφεύγονται, ιδιαίτερα από εκείνους που πριν προκαλούσαν αναστάτωση στον ασθενή. Οι λόγοι του ασθενή να ακούγονται με συμπάθεια χωρίς να συμφωνεί ή να διαφωνείς κανείς μαζί του. Μερικές διορθώσεις στις λαθεμένες ιδέες του μπορεί να επιχειρούνται. Εντριβές με ήπιες κινήσεις να γίνονται στα άκρα και σε περίπτωση ανησυχίας να γίνεται επάλειψη με ζεστό λάδι και τίλιο. Αν ο ασθενής βρίσκεται σε διέγερση, υπηρέτες πρέπει να τον κρατούν από τα άκρα κάνοντας του εντριβές και στην ανάγκη να τον δένουν στο κρεβάτι χωρίς να προκαλούν τραυματισμούς. Στην περίπτωση αυτή, μπορεί να επαναληφθεί η νηστεία και η φλεβοτομία, να εφαρμόζονται επιθέματα σε διάφορα μέρη του σώματος και βεντούζες κοφτές να γίνονται στην κεφαλή. Όταν η κατάσταση του ασθενή αρχίσει να βελτιώνεται μπορεί να κάνει περιπάτους, να διαβάζει μεγαλόφωνα και να απαντά σε σχετικές ερωτήσεις. Αν η περαιτέρω βελτίωση της κατάστασης το επιτρέπει, ο ασθενής μπορεί, αν το επιθυμεί, να συμμετέχει σε συγκεντρώσεις και συζητήσεις με φιλοσόφους, οι οποίοι  «με τον λόγο τους βοηθούν να υποχωρήσει ο φόβος, η θλίψη και η οργή και επιτυγχάνοντας αυτούς τους στόχους συμβάλουν όχι λίγο στην υγεία του σώματος» (σελ. 551) [9] (δική μου μετάφραση από τα αγγλικά). Ρόλος του φιλόσοφου ήταν προφανώς αυτός του σύγχρονου ψυχοθεραπευτή.

Ειδικές θεραπείες που στόχευαν την παθολογία της νόσου

Στόχος της θεραπείας ήταν η υποτιθέμενη παθολογία της νόσου. Έτσι, κατά τον Αρέτιο, για τη «φρενίτιδα», στόχος είναι η τροποποίηση της κατάστασης του «πνεύματος» και για τη «μανία» και τη «μελαγχολία», η απαλλαγή από την «κακή κατάσταση των χυμών» με αποβολή της «μέλαινας χολής» και αποκατάσταση ευκρασίας με την επαναφορά ισορροπίας στην κατανομή των «χυμών» στα διάφορα όργανα. Ο Αρεταίος προτείνει τρόπους για μείωση της συγκέντρωσης της μέλαινας χολής, όπως αφαιμάξεις από φλέβες (φλεβοτομή) κοντά στα όργανα που πάσχουν, όπως και αποβολή από το σώμα με φάρμακα εμετικά και καθαρτικά. Κύριο φάρμακο στην περίπτωση αυτή ήταν το εκχύλισμα της ρίζας μέλαινα ελλέβορου. Ο ελλέβορος είναι φυτό ποώδες και φύεται σε μεγάλο υψόμετρο στα βουνά της δυτικής Ελλάδας, όπως σημειώνουν οι αρχαίοι συγγραφείς. Ο ελλέβορος υπήρξε το κατεξοχήν ψυχοφάρμακο της αρχαιότητας. Ο Αρεταίος συνιστά επίσης και άλλα φάρμακα, όπως «άψινθο» που εμποδίζει τη δημιουργία μαύρης χολής και «αλόη» που κατεβάζει τη χολή προς το έντερο (σελ. 206 τ. 2) [8].

Κατά τον Σωρανό, στόχος της θεραπείας είναι η ανακούφιση των μεμβρανών του εγκεφάλου με την επαναφορά των «πόρων» στη φυσιολογική τους κατάσταση και τη διακίνηση μέσω αυτών των «όγκων» σύμφωνα με τη φύση τους. Και ο Σωρανός συνιστά χρήση ελλέβορου για την πρόκληση εμετού. Δίνει επίσης λεπτομερείς οδηγίες για νηστεία, αφαίμαξη (φλεβοτομία), βδέλλες και κοφτές βεντούζες στο κεφάλι, μασάζ, εντριβές και επαλείψεις με εκχυλίσματα φυτών και με λάδι. Κάνει επίσης συστάσεις στους συγγενείς και δούλους πώς να φέρονται και να μιλούν στον ασθενή που παραληρεί. Γενικά ο Σωρανός προσφέρει ένα πλήθος ιδεών για χειρισμούς του ασθενή με «φρενίτιδα», «μανία» και «μελαγχολία» σε οξεία φάση, που δείχνουν ευαισθησία και κατανόηση του ατόμου που πάσχει [9].

Συμπτωματική θεραπεία που στόχευε κάποια συμπτώματα και συμπεριφορές

Στον ασθενή που έπασχε από αϋπνία μπορούσε να προσφερθεί μηκώνιο, με το οποίο, κατά τον Αρεταίο, γίνονταν εντριβές στο μέτωπο, τα ρουθούνια και τα αυτιά. Αργότερα το μηκώνιο δίνονταν και εσωτερικώς, όπως μαθαίνουμε από τον Αέτιο. Επίσης, για τον άυπνο ασθενή, οι Αρεταίος και Σωρανός συνιστούσαν ήχους που στο παρελθόν τον ηρεμούσαν και τον κοίμιζαν, π.χ. ο ήχος της θάλασσας, μελωδίες με αυλό, ακόμη και ο θόρυβος των μικρών παιδιών του σχολείου για τον άρρωστο δάσκαλο.

Χειρισμός του δύσκολου ασθενή

Ακινητοποίηση στο κρεβάτι χωρίς να προκαλείται τραυματισμός προτείνεται και από τους δυο ιατρούς. Όσον αφορά τον ξυλοδαρμό και τα κρύα λουτρά – τα οποία άλλοι, π.χ. ο Celsus, συνιστούσαν –, ο Σωρανός αντιτείνει ότι δεν κατανοεί με ποια λογική μια θεραπεία που προξενεί πόνο μπορεί να θεραπεύει σώμα που ήδη υποφέρει.

Σχόλια

Στο πλαίσιο της μετα-ιπποκρατικής ιατρικής, οι ψυχικές νόσοι αποτέλεσαν αντικείμενο σημαντικού ενδιαφέροντος. Οι ιατροί της εποχής αυτής αντιλαμβάνονταν ότι σχετίζονται άμεσα με το πάσχον σώμα και για τον λόγο αυτό οι θεραπείες που επιχείρησαν ήταν πρωταρχικά σωματικές, χωρίς όμως να παραλείπεται και η φροντίδα για τον πάσχοντα άνθρωπο. Οι απόψεις των ιατρών Αρεταίου και Σωρανού, στις οποίες επικεντρώθηκε η παρούσα ανασκόπηση, δεν ξεπεράστηκαν σε γενικές γραμμές από αυτές που κατέγραψαν μεταγενέστεροι ιατροί της Ιπποκρατικής παράδοσης, όπως οι Αέτιος Αμιδηνός [1], Αλέξανδρος Τραλλιανός [2] και Παύλος Αιγινήτης [3], των οποίων τα βιβλία έφτασαν στις ημέρες μας. Η παρατήρηση ΄που μπορεί να γίνει είναι πως η νοσολογία και, κυρίως, η μεταῑ-ιπποκρατική εξήγηση της ψυχικής διαταραχής και η σύγχρονη βιολογική αντίληψη της ψυχιατρικής νόσου παρουσιάζουν σημαντική σύγκλιση. Ο ρόλος του «λόγου» στη θεραπευτική παρέμβαση τονίσθηκε ως συμπληρωματικός. Ο χειρισμός του πάσχοντος ατόμου, όπως παρουσιάζεται προπάντων από τον Σωρανό, δείχνει ευαισθησία και ανθρωπιά που μόνον η πιο σύγχρονη ψυχιατρική αντίληψη μας έχει προσφέρει. Όμως η θεραπευτική αντιμετώπιση που πρότεινε η αρχαία ιατρική, σε σύγκριση με αυτή που προσφέρει η σύγχρονη γνώση, ήταν ελάχιστα αποτελεσματική. Για τον λόγο αυτό είναι κατανοητό ότι κατά τους αιώνες που ακολούθησαν η Ιπποκρατική αντίληψη για την ψυχιατρική νόσο επικαλύφθηκε σε σημαντικό βαθμό από την δαιμονολογική εξήγηση και θεραπεία που διαδόθηκε από τη Μεσοποταμία και την Αίγυπτο στον ευρύτερο ελληνικό πολιτιστικό χώρο. Στο πλαίσιο της αρχαίας ιατρικής, όπως αυτή αναδύεται από τα κείμενα των δυο συγγραφέων, το άτομο με ψυχική νόσο δεν στιγματίζεται, δεν ενοχοποιείται, ούτε περιθωριοποιείται, δεδομένου ότι η νόσος αυτή θεωρείται ότι πρωταρχικά είναι παρόμοια με οποιαδήποτε άλλη νόσο του σώματος.