… Στο μέλλον μπορούμε ν’ αλλάξουμε, αν το θελήσουμε, τη μορφή και τους κανόνες αυτού του παιχνιδιού. Μπορούμε λ.χ. να καταθέσουμε ένα δοκίμιο στη θέση μιας απαντητικής επιστολής ή να απαντήσουμε με ένα δημοσιευμένο μας paper αν νομίζουμε ότι εκφράζει, τις απόψεις μας καλύτερα απ’ ό,τι θα το κάναμε τώρα. Αλλά και τις απόψεις μας δικαιούμαστε να αλλάξουμε, αφού είναι φυσικό να εισπράττουμε επιδράσεις ο ένας από τον άλλο, χωρίς μάλιστα να το δηλώνουμε υποχρεωτικά. Όποιος ξέρει να διαβάζει θα διαβάσει και θα καταλάβει… Για λογαριασμό μου θα ήθελα να μπορώ να προσφεύγω προς άντλησιν επιχειρημάτων σ’ όλη μου τη γνωσιακή εμπειρία, συμπεριλαμβανομένης της ποιητικής εμπειρίας που τη θεωρώ αναπόσπαστα δεμένη με την επαγγελματική μου άσκηση. Ας με επαναφέρεις στην τάξη οσάκις διαπιστώνεις ότι δραπετεύω από ένα ζόρικο ερώτημα με το να το πηγαίνω «αλλού». Εξυπακούεται ότι το ίδιο θα κάνω κι εγώ σε σένα, αν μάλιστα κατεβάζεις στο τραπέζι άσσους από επιστημονικά ιδιώματα των οποίων ο μέσος αναγνώστης –καίτοι, επαρκής στην παρακολούθηση των κλάδων του ψυχιατρικού δέντρου– δεν έχει σαφή εποπτεία. Μπορώ να ξεφύγω από το επιχείρημα της σεροτονίνης. Όχι όμως από το επιχείρημα του χάους.

Αρχίζω λοιπόν εγώ πρώτος τον διάλογο, αγαπητέ Μανόλη, και πριν απ’ όλα ειδοποιώ τον μελλοντικό αναγνώστη μας για τα τυπικά χαρακτηριστικά του βιβλίου που αποτελεί την αφορμή μας. Ο τίτλος (Why Freud was wrong) μεταφρασμένος στα ελληνικά είναι «Γιατί ο Φρόυντ είχε λάθος». Υπότιτλος: Sin, science and psychoanalysis (Αμάρτημα, επιστήμη και ψυχανάλυση). Είναι ένας επιβλητικός τόμος επτακοσίων περίπου σελίδων στην χαρτόδετη έκδοση τού 1996 (Basic Books). Ο συγγραφέας R. Webster δεν έχει, σημειωτέον, σχέση με την κλινική εμπειρία, θέλεις την ψυχιατρική θέλεις την ψυχαναλυτική. Είναι φιλόλογος και story-teller, και η αντιδικία του με τη φροϋδική «απάτη» είναι αντιδικία με τις πληροφορίες και τα κείμενα. Το βιβλίο του που διαβάζουμε έχει συγκεντρώσει κατά δήλωσή του πολλές κριτικές, οι περισσότερες επιδοκιμαστικές κι ενθουσιώδεις, λίγες επιφυλακτικές, και λιγότερες ακόμη αρνητικές. Μία από τις πρώτες έχει δημοσιευτεί τον Μάρτιο 1996 στο Lancet (347: 669-71) με τον τίτλο Burying Freud (Θάβοντας τον Φρόυντ). Την υπογράφει ένας γηρίατρος, ο καθηγητής R. C. Tallis (εξοικειωμένος προφανώς με το θάψιμο και τους νεκροθάφτες) κι ενσωματώνεις τη φωτοτυπία της στο βιβλίο που μου δωρίζεις, όπου δεν παραλείπεις και μιαν αφιέρωση: «Στον Μάριο Μαρκίδη υποθέτοντας πως δεν θα το διαβάσει». Εξηγείς τους λόγους: ο ένας είναι ότι τα ξέρω όλα αυτά (γιατί τότε τα κρύβω;), ο άλλος (που ερμηνεύει την προηγούμενη απορία), από ένα σύμπλεγμα επαγγελματικής και ιδεολογικής αυτοσυντήρησης. An inbuilt survival kit.

Ελπίζω πως θα σε διαψεύσω, κι ας με τρομάζει αληθινά το μέγεθος του βιβλίου, κι ας μου φαίνεται το πρώτο ξεφύλλισμα του δυσοίωνο για την αφύπνιση του ενδιαφέροντός μου. Θα περιοριστώ όμως σ’ αυτό το γράμμα κυρίως στην παρουσίαση που του κάνει ο Tallis, αφού ο σκοπός αυτής της παρουσίασης είναι ακριβώς εισαγωγικός και δίνει μια πρόγευση των επιχειρημάτων του πρωταγωνιστή νεκροθάφτη (ο R.C. Tallis κατά τα φαινόμενα παρακολούθησε ευλαβικά και τις 700 σελίδες της νεκρώσιμης ακολουθίας. Και σε χρόνο μάλιστα μηδέν, αν λογαριάσει κανείς και τις δικές του επαγγελματικές υποχρεώσεις στο γηροκομείο…).

Και πρώτα πρώτα κάτι για τη γλώσσα που χρησιμοποιείται σ’ ένα κείμενο επιστήμονος που μεταξύ των άλλων επιδιώκει να αποδείξει ακριβώς ότι η γλώσσα που εισήγαγε ο Φρόυντ και η ψυχανάλυσή του είναι μεθοδικά ακατάλληλη, αντιεπιστημονικά ρευστή, υπαινικτική, θολή και παραπλανητική: στη δεύτερη κιόλας σειρά του υπό τον τίτλο Essay κειμένου του ο γηρίατρος μας ενημερώνει για το ασύστατο της φήμης του Φρόυντ ως επιστήμονα, «healer and sage”. Ας αφήσω το sage που κάτι πάει κι έρχεται. Αλλά το healer, για όσους κατανοούν τις παραδηλώσεις μιας λέξης, δεν είναι παρά μια δηλητηριώδης σπόντα αγγλοσάξωνος που έχει κάνει λοχίας στη Μπούρμα και που σκοπεύει εξαρχής να τοποθετήσει τον Φρόυντ ανάμεσα στη μαγική ιατρική και την αγυρτεία. Κι όχι μόνο δηλητηριώδης σπόντα αλλά κι ασυγχώρητη άγνοια, λαμβανομένου υπ’ όψιν ότι ένας απ’ τους πιο σύγχρονους προβληματισμούς της ψυχανάλυσης –καταγόμενος απ’ την ίδια την ανάγνωση του Φρόυντ– διερωτάται ακριβώς αν δικαιολογείται μπροστά στο ψυχοπαθολογικό σύμπτωμα να μιλάμε για ψυχαναλυτική θεραπεία με την ίδια έννοια τουλάχιστον που μιλάμε για θεραπεία της ιλαράς ή της βουβωνοκήλης…

Ο λακανικός, που δεν φτάνει παρά μόνο σαν απόηχος –και για να συμπληρώσει απλώς τη βιβλιογραφική ενημέρωση– στο γηροκομείο των Webster and Tallis, θα υποστηρίξει  ξεκάθαρα ότι το ζήτημα στην ψυχανάλυση δεν είναι μια «θεραπεία» των συμπτωμάτων, ούτε πολύ περισσότερο μια επανόρθωση των διαστροφών, αλλά κατανόηση του λανθάνοντος παράγοντος που υποστηλώνει στο υποκείμενο τα συμπτώματα, των όρων επένδυσης σε μια φοβία είτε σε κάποιον ιδεοψυχαναγκασμό ως εάν σε τράπεζά της (ως εκ της φύσεώς της ανέφικτης τελικά) επιθυμίας και των λόγων που ο νευρωτικός προβάλλει τέτοια γενναία άμυνα προκειμένου να παραιτηθεί από τη νεύρωσή του. Εάν επισυμβαίνει θεραπεία της κατά τη διάρκεια ισχύος του ψυχαναλυτικού συμβολαίου, αυτό γίνεται παρεμπιπτόντως, ως εκ της αναδιατάξεως των σημαινουσών σχέσεων μέσα στο υποκείμενο, χωρίς ν’ αποτελεί πάντως κατά προτεραιότητα αντικειμενικό στόχο. Ο στόχος είναι να αναγνωρίσει κανείς το στίγμα του, να βαρεθεί το νοσηρό κρυφτούλι με τον εαυτό του και να τα βγάλει πέρα στη ζωή ως αυτό και μ’ αυτό που είναι. Ο Lacan όμως κατά τον καθηγητή Tallis είναι εκ των γνωστότερων «ψυχοπαθητικών» μαθητών του Freud –και για τον ίδιο τον Freud διαθέτει το βρετανικό πνεύμα του χαρακτηρισμούς πολύ χειρότερους. Διότι ο δόκτωρ R. C. Tallis, PhD. κτλ., ο οποίος προφανώς δεν είναι της τάξης ενός «healer» και δεν χρησιμοποίησε ποτέ τα ποικίλα ματζούνια των ευρωπαϊκών Φαρμακευτικών Οίκων προς θεραπείαν της άνοιας των γερόντων που έχει υπό την ευθύνη του, ξέρει τα πάντα για τη δόλια σταδιοδρομία του πατριάρχη της ψυχανάλυσης (ενός επιτέλους πράκτορα του ιουδαιοεθνικισμού και  επιπλέον «lunatic», εκτός απ’ αυτό που αποτελεί την ουσία του έργου του. Νομίζω πως δεν τον αδικώ εάν, πέραν των προτάσεών του που αναμασούν το στοιχειώδες σύμβολο πίστεως του αγγλοσαξωνικού εμπειρισμού, δεν ξέρω τι να κάνω με τον ίδιο: τι να διαλέξω να συζητήσω ανάμεσα στην κακοπιστία, την παχυλή άγνοια, τη μοχθηρία ή την ανοησία του (σ’ ένα σημείο δηλώνει χωρίς να δέχεται αντίρρηση ότι ο Φρόυντ δεν υπήρξε παρά ένας απεξαρτημένος κοκαϊνομανής…).

Στην πραγματικότητα ο PhD γηρίατρος επιστρατεύει πανηγυρικά, και την στριφογυρίζει απολαυστικά στο στόμα του, την καραμέλα σε συσκευασία επιστημονικής καταγγελίας υπό του (παντελώς ομολογώ αγνώστου μου) Ε. Μ. Thorton. Όλα στον Φρόυντ, λέγει ο τελευταίος συγκατανεύοντος του γηριάτρου, ήσαν μια ντεμοντέ «naturphilosophie» (παράδειγμα το «Σχέδιο για μιαν Επιστημονική Ψυχολογία»), μυστικισμός επιχορηγημένος από τον σαλεμένο βερολινέζο W. Fleiss (sic) και επιπλέον αποκύημα της εξάρτησής του στην κοκαΐνη. Το καύσιμο της θεωρίας του Φρόυντ υπήρξε στη γένεσή της η κοκαΐνη δηλώνει κατηγορηματικά ο ιππότης της ανεξάρτητης επιστήμης Thorton – και ο γηρίατρος του Lancet τον διπλασπάζεται.

Ημετέρα παρατήρηση πρώτη: το αναφερθέν «Σχέδιο για μιαν Επιστημονική Ψυχολογία» είναι κατ’ ουσίαν προψυχαναλυτικό και δεν δημοσιεύτηκε ποτέ όσο ζούσε ο Φρόυντ. Είναι ένδειξη μιας αναγκαιότητας επιβολής τάξης στα ψυχολογικά φαινόμενα. Για μισό και παραπάνω αιώνα λαθροβιούσε. Και είναι μόνο σήμερα που κινεί αναδρομικά το ενδιαφέρον, και μάλιστα όχι των ψυχαναλυτικών αλλά των νευροψυχολογικών κύκλων. Δεν είναι κείμενο που προσωπικά με ενδιαφέρει. Είναι όμως όπως φαίνεται για κάποιο μέρος του φάσματος του επιστημονικού λόγου εξίσου ερεθιστικό όσο κι αδιέξοδο. Πόσες λαμπρές ιδέες όλων μας δεν αποβαίνουν αδιέξοδες; Η ημέρα εξευτελίζει τα όνειρα των θερινών νυκτών μας – και στη χειρότερη περίπτωση το «Σχέδιο κτλ.» δεν ήταν παρά ένα όνειρο καλοκαιρινής νύχτας.

Παρατήρηση δεύτερη: ο Freud εκτιμούσε πράγματι στα νειάτα τους (ή μήπως πρέπει να πω ανοιχτά «αγαπούσε»;) τον W. Fliess – και όχι Fleiss–, που οι «παλαβές» του ιδέες δεν ήταν επιτέλους και τόσο περισσότερο ασύστατες και παλαβές απ’ τις ιδέες που συγκρότησαν τη βιβλιογραφία του εκπνέοντος 19ου αιώνα. Δεν θέλω να δικαιολογήσω την αγαπητική σχέση, θυμήσου μόνο τη δημοφιλή μέχρι του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου εκδοχή της τρέλας ως κληρονομικού «εκφυλισμού», την ελονοσιακή ή συφιλιδική αιτιολογία πάσης νευρώσεως κ.ά. Το μυαλό μας είναι κατασκευασμένο έτσι ώστε να μας υποχρεώνει να εγκαθιστούμε αιτιολογικές σχέσεις – κι όταν δεν τις βρίσκουμε πρέπει να τις επινοούμε (βλ. και κατωτέρω).

Παρατήρηση τρίτη: η «εξάρτηση από την κοκαΐνη» – με την οποία όπως ξέρω εγώ πειραματίστηκε «προφροϋδικά»  ο Φρόυντ, προκείμενου να ιχνηλατήσει τις αναισθητικές της  ιδιότητες, είναι υστεροβικτωριανός κατινισμός της ελεεινής μορφής. Ο Φρόυντ είχε πράγματι το ένα πόδι στην παράδοση του Ρομαντισμού και το άλλο στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης. Από τη μια μεριά πατούσε στο μορφεϊκό όνειρο, από την άλλη στον θρίαμβο της επιστήμης (και στην ε-πιστημονική σταδιοδρομία). Δοκίμασε τη μέθη της κοκαΐνης – έχουν μάλιστα δημοσιευτεί  κι  οι  σημειώσεις του πάνω στην κοκαϊνική εμπειρία – όπως άλλοι την ίδια εποχή αυτοεμβολιάζονταν με ιούς της λύσσας ή με δονάκια της χολέρας. Και θεωρούνται όχι πρεζόνια αλλά ήρωες της επιστήμης. Αλλά ας γίνουμε και πιο τολμηροί: τι είδους κακό προσάπτουμε ακριβώς στη λεγόμενη «εξάρτηση»; Αν αποκλείσουμε τις άλλες εκδοχές που δεν αφορούν το έργο του Φρόυντ, μένει το «ηθικό σκάνδαλο», σκάνδαλο βέβαια για έναν σκληρυντικό προτεστάντη. Τον Καθηγητή Τallis. Eίναι αστείο ότι αυτός ο προτεστάντης, δέσμιος της ηθκιστικής διάκρισης σε τελείως «καλό» και σε τελείως «κακό», καταγγέλλει ταυτοχρόνως τον Φρόυντ επί ιουδαιοχριστιανικώ μανιχαϊσμώ…

Ας δεχτούμε τώρα ότι ο Φρόυντ (και δι’ αυτού η ψυχανάλυση) ξεκίνησε από την κοκαΐνη για να φτάσει στον κόμβο Οιδίποδα. Αυτό που αποτελεί ανθρωπολογική εμπειρία ή εν πάση περιπτώσει πρόκληση για την ανθρωπολογική έρευνα, από τους Βρεταννούς νεκροθάφτες αποδίδεται σ’ ένα σιδηροδρομικό ατύχημα (ο καθηγητής Tallis υπογραμμίζει τον αριθμό ένα…) της παιδικής ηλικίας του Φρόυντ: είδε μέσα στο τραίνο τη μητέρα του να γδύνεται, είτε την έγδυσε με τη φαντασία του. Τα όσα επακολούθησαν ήταν αποκυήματα του νοσηρού μυαλού του. Μετακινήθηκε από τη μάνα του στην κοκαΐνη, κι απ’ την κοκαΐνη στο οιδιπόδειο ψυχοσύμπλεγμα. Αν εδώ περιλαμβάνεται και η έμμεση μομφή απιστίας του Φρόυντ σ’ έναν επιστημονικό κλάδο (την εργαστηριακή έρευνα) προς χάριν ενός διαφορετικού πεδίου (ίσον του Ασυνειδήτου) είναι σαν να λέμε ότι κάποιος που ξεκίνησε λ.χ. απ’ το Πολυτεχνείο δεν επιτρέπεται να γίνει φιλόσοφος της γλώσσας, όπως ο L. Wittgenstein, ή και καθηγητής της Ψυχιατρικής.

Ό,τι δεν είναι, συνελόντι ειπείν, ιατρική του Ηνωμένου Βασιλείου και του PhD είναι για τον καθηγητή R.C. Tallis –που βρίσκει αδελφή ψυχή στον φιλόλογο R. Webster– ιατρική ιθαγενούς των Αποικιών, ενός δηλαδή μισά εξορκισμών και μισά γνώστη βοτάνων healer… Άλλωστε ο Φρόυντ δεν υποβιβάζεται, εκ μέρους του μόνο σε healer. Κατά το στέρεο «Essay» του γεροντολόγου καθηγητή στο εγκυρότατο Lancet ο μακρόχρονος σεβασμός αυτού του αιώνα στον Φρόυντ και στο δημιούργημά του είναι ένα βαθύτατο κι ανεξήγητο σχεδόν μυστήριο. Δεν επρόκειτο παρά για έναν τσαρλατανισμό που επάσχισε να περάσει σαν ιδιοφυία. Η ετυμηγορία όμως του τέλους του αιώνα, λέγει ο Tallis υπαινισσόμενος ότι σέρνει συναφώς από πίσω του ένα συντριπτικό σώμα καταδικαστικής βιβλιογραφίας, «είναι απαράλλαχτα αρνητική: ο Φρόυντ ως επιστήμων, μεταψυχολόγος και θεωρητικός με επιτηδειότητα στη διάγνωση της κοινωνίας αναδύεται στα μάτια μας σαν ένας κομπογιαννίτης». Cargo cult scientist. Κομπογιαννίτης μάλιστα που εξασφαλίζει τους άτυχους είτε αφελείς οπαδούς του (σαν τον Μάριο Μαρκίδη λ.χ., όπως θα μπορούσε κανείς να εκλάβει τον υπαινιγμό στην αφιέρωση του Μανόλη Μαρκιανού…) μέσω μιας ενσωματωμένης στο αντιεπιστημονικό σύστημά του σανίδας σωτηρίας: θριαμβεύουν οι κυκλικοί συλλογισμοί. Η οποιαδήποτε διαφωνία στο σύστημα εκλαμβάνεται  απλούστατα ωσάν «αντίσταση» στην αλήθεια, σύμπτωμα του μυαλού του διαφωνούντος το οποίο λειτουργεί αντίστροφα, σαν επιβεβαίωση της ψυχανάλυσης. Ε λοιπόν, αυτό είναι μια ιδεολογία, ένα παραμύθι, μια ψευδοεπιστήμη. Και ο R. Webster, καταλήγει ο γηρίατρος, με το μεγαλείο (greatness) των επτακοσίων σελίδων του τη θάβει  για πάντα.

Ο R. C. Tallis, αγαπητέ Μανόλη, που, αν και γηρίατρος μόνον, διαθέτει επιπλέον το ταμπεραμέντο μιας απολύτως γηραλέας σκέψης, λέει και άλλα πολλά νηπιαγωγικού επιπέδου αν κι όχι πάντα εξίσου επιτυχημένα. (Θα δω τις ε-πόμενες μέρες αν είναι του επιπέδου του κι ο πεζογράφος – φιλόλογος R. Webster, όπως από το πρόχειρο ξεφύλλισμα του ογκώδους βιβλίου του πολύ το φοβάμαι…). Σταχυολογώ παραδείγματα: τον Φρόυντ, λέει, που ήταν ένας lunatic, τον αμφισβήτησαν και φίλιοι ακόμη κριτικοί όπως ο Χάβελοκ Έλλις (!), δείχνοντας ότι η ψυχανάλυση ήταν πιο πολύ τέχνη παρά επιστήμη. Ο Φρόυντ ανταποκρίνεται στη θρησκευτική νοσταλγία που έχει μια εκκοσμικευμένη εποχή της ανθρωπότητας. Ο Α. Grunbaum εξάλλου απέδειξε επιστημολογικά ότι οι προτάσεις του Φρόυντ δεν μπορούν να έχουν την αξίωση γενικευμένων επιστημονικών συμπερασμάτων. Βρίσκονται εν καταστάσει μετεωρισμού, ανάμεσα στους καπνούς των τσιγάρων «φτιαγμένων» διανοουμένων. Είναι στηριγμένες σε ψευδο-γεγονότα. Ο Α. Η. Chapman απ’ τη μια μεριά κι ο ισάξιος J. P. Sartre από την άλλη απέδειξαν πως είναι λογική ανακολουθία η υπόθεση μιας «ασυνείδητης σκέψης». Αλλά και ασυνείδητη σκέψη να υπάρχει, που δεν υπάρχει, ο Φρόυντ μπέρδεψε αυτό που συνέβαινε στο Ασυνείδητο των αρρώστων του με το σενάριο που εκ των υστέρων οργανώθηκε, λόγω της παρουσίας του, στη μνήμη τους. Έτσι η υστερότερη αφήγηση ήρθε να αντιπροσωπεύσει (να χαλκεύσει κυρίως!) ένα προγενέστερο μυθικό συμβάν.

Τελευταία δείγματα γηριατρικής κριτικής, αλλ’ όχι ήσσονος σημασίας: Στη διερεύνηση της «περίπτωσης» του αρρώστου ο Φρόυντ μετήρχετο κτηνωδών ανακριτικών μεθόδων. Επρόκειτο περί ενός άνευ προηγουμένου «βιασμού» του μυαλού προκειμένου να ομολογήσει «βρώμικες» επιθυμίες κι εμπειρίες, ή να αναγνωρίσει σαν δικές του εμπειρίες που δεν είχε. Έτσι καταστράφηκαν μέχρι σήμερα, θέλεις απ’ τον ίδιο τον lunatic ηγήτορα θέλεις από τους μαγεμένους μαθητές του, εκατοντάδες χιλιάδες οικογένειες (ενώ με τις εκάστοτε μεταπτώσεις των δογμάτων του Φρόυντ την έβγαλαν και τη βγάζουν καθαρή οι πραγματικοί γονείς – σεξουαλικοί εγκληματίες). Η διαγνωστική της ψυχανάλυσης είναι μια αχρειότητα: ένα κορίτσι με φριχτούς πόνους στην κοιλιά που ο Φρόυντ θεράπευε σαν αδιαμφισβήτητη υστερία, πέθανε από λέμφωμα. Ο Φρόυντ κάλυψε τότε την ευθύνη του υποστηρίζοντας ότι ο όγκος χρησιμοποιήθηκε σαν αφορμή για την έκλυση της υστερίας. Αυτό το τελευταίο βέβαια είναι μελανό σημείο στη βιογραφία της ψυχανάλυσης και φαντάζομαι πως γι’  αυτόν και μόνο τον λόγο τού αξίζει του Φρόυντ να πάει στην Κόλαση. Εκεί θα συναντήσει όμως τις μύριες περιπτώσεις αφροΰδιστων συναδέλφων μου που, έχοντας την ιδεοληψία τους στο λέμφωμα (o altra cosa), αγνόησαν το ενδεχόμενο της υστερίας. Και ενέργησαν ανάλογα. Και εβίασαν το μυαλό του αρρώστου πολλαπλά. Για να μην πω, εν όψει της σημερινής πρωτοφανούς ανθήσεως των «διαγνωστικών κέντρων» και των «απεικονιστικών μεθόδων», κι ακριβοπληρωμένα…

Η ψυχανάλυση βέβαια, είτε μιλάμε για την ψυχανάλυση των αρχών του αιώνα με την «ανακριτική» όπως λένε μέθοδο του Φρόυντ (R. Webster), είτε μιλάμε για την ψυχανάλυση της εκπνοής αυτού του αιώνα με τις εύκαμπτες τεχνικές που υιοθέτησε η διασπορά των επιγόνων, δεν συμπεριλαμβάνει ανάμεσα στις υποχρεώσεις της το να διαγιγνώσκει ένα λέμφωμα περισσότερο απ’ ό,τι είναι υποχρεωμένος ένας μετεωρολόγος να ξέρει πότε φυτεύεται το ρύζι. Τι ρόλο θα έπαιζε εν εναντία περιπτώσει η ακαδημαϊκή ιατρική, με τη γιγαντιαία τεχνογνωσία της, προτού παραπέμψει τη μοιραία νόσο (που κατακτά το κορμί ύπουλα) προς «ψυχιατρικήν αντιμετώπισιν»; Γιατί αυτό είναι κατά κανόνα το κανάλι της ψυχιατρικής πελατείας μη εξαιρουμένης της ψυχανάλυσης. Η καταγγελία λοιπόν επί ανεπάρκεια της ψυχαναλυτικής διαγνωστικής είναι άνευ αντικειμένου. Γιατί η ψυχανάλυση δεν είναι ιατρική. Η κατηγορία πέφτει στο κενό, όπως κατά ειρωνική συγκυρία κάθε συνηγορία της ψυχανάλυσης ξεκινάει ακριβώς από ένα κενόν. Η εχθρότητα του διδύμου Tallis – Webster είναι μια παρανοϊκή προβολή της αδυναμίας προσπέλασης της υποκειμενικότητας εκ μέρους του κλασσικού εμπειρικισμού και του ιατροκεντρικού μοντέλου. Το επιστημονικό discours, όταν μάλιστα είναι αγγλοσαξωνικό, δεν παραδέχεται αδιέξοδα στη συναθροιστική επαγωγή, ούτε ατέρμονους κοχλίες, ούτε λογικά ρήγματα. Είναι βέβαιο ότι πολλαπλασιάζοντας τις «παρατηρήσεις» θα εξακριβώσει χωρίς πιθανότητα λάθους πόσα μικρά άλφα εξισούνται με ένα κεφαλαίο  Άλφα. Αυτό που αφήνει απέξω το χι τετράγωνον είναι ένα περίττωμα της πραγματικότητας, που δεν είναι ικανό να παραγάγει ρήγμα στο Είναι. Η ψυχανάλυση όμως πολιορκεί το περίττωμα, γιατί είναι «κάτι». Το ψυχαναλυτικό υποκείμενο είναι ένα discours στα χείλη ενός ρήγματος, το οποίο προκύπτει απ’ το γεγονός ότι ο ισολογισμός του Είναι πάντα βγαίνει υπολειπόμενος των προσδοκιών, ελλειμματικός.

Ο Λακάν έλεγε ότι, αν ούτως επιθυμούν οι «οργανιστές», κάθε ψυχοπαθολογική εκδήλωση έχει βάση οργανική. Η ψυχαναλυτική υπόθεση συνοψίζεται έτσι σε μια πρόκληση: μέσα στην αγωνία του ρήγματος τού Είναι που παράγει ένα λέμφωμα (o altra cosa), μέσα στην αρχή του θανάτου που εξαπολύει ξαφνικά τους ανέμους της, μέσα στο αναδεικνυόμενο κενό βρίσκει την ευκαιρία να εγκαταστήσει, τον οικισμό της και να μιλήσει τη γλώσσα της μια «υστερική δομή». Το ότι μιλάμε για υστερική δομή πρέπει να υπογραμμιστεί, γιατί αν πιθανώς Υστερία δεν υπάρχει, το υστερικό discours εξάπαντος υπάρχει. Τι το εξωφρενικό τώρα αν στη «λακκούβα» που παράγει στον οργανισμό η βλάβη βρίσκει θέατρο για να παίξει το δράμα της μια ασυνείδητη (ονειροπόλα, εκστατική, υστερόβουλη, επανορθωτική, θαμμένη κι όμως άλιωτη) σκέψη; Το Ασυνείδητο δεν ξέρει ίσως ότι είναι ασυνείδητο – παγίδα που προσπάθησε να του στήσει ο J. Ρ. Sartre – ξέρει όμως να μιλάει. Ο υστερικός λόγος, ακόμη και μέσα στη διάβρωση εδάφους που παράγει ένα λέμφωμα, είναι ένας από τους λόγους του. Αν είσαι lunatic όπως ο Φρόυντ προσπαθείς να τον ακούσεις. Αν δεν είσαι, δεν «βλέπεις» και δεν «ακούς» τον λόγο όπως θα ’λεγε ο Ηράκλειτος.

Πρόκειται να σταματήσω εδώ περίπου την εναρκτήρια πρόσκλησή μου σε διάλογο – κι έχω φυσικά πολλά να διαβάσω και να σχολιάσω στις επτακόσιες σελίδες που με περιμένουν ακόμη, ει δυνατόν χωρίς σκανδαλισμό και χωρίς διανοητικές προκαταλήψεις. Δέχομαι λ.χ. εκ προοιμίου ότι ο Φρόυντ πρέπει να υπήρξε μια αποπνικτική για τους συνεργάτες του και τη φτωχή οικογένειά του προσωπικότητα. Όταν ο ήρωάς σου είναι ο Αννίβας, όταν νομίζεις πως είσαι αναπαραγωγή του Μωυσή, φροντίζεις κατά προτεραιότητα τη δόξα του Αννίβα και τις πλάκες του Μωυσέως – δηλαδή τις εντολές που συνέταξε ο εαυτός σου. Όλα αυτά τα καταλαβαίνω, πλην όμως τι είναι αυτό που μας ενδιαφέρει; Η βιογραφία του Φρόυντ  (του Νίτσε, του Μαρξ…) ή το βασικό ψυχαναλυτικό κείμενο; Στις συνήθειές μου είναι να διαβάζω λέξη προς λέξη τα κείμενα που ταιριάζουν στην αφοσίωσή μου είτε στην αντιρρητική ιδιοσυγκρασία μου (και γι’  αυτόν τον λόγο δεν είναι παρά ολιγάριθμα συνολικά τα πράγματα που έχω διαβάσει…), να ενίσταμαι περισσότερες φορές απ’ όσες συγκατανεύω, πράγμα που δεν απέκλειε πάντοτε τον κίνδυνο να κάνει ξαφνικά ο συγγραφέας στην εκατοστή σελίδα μια στροφή 180 μοιρών και ν’ ανατρέψει έτσι όλη την κριτική που του έχω ασκήσει. Χαλάλι «του». Καλύτερα και γι’ αυτόν και για μένα… Όσο όμως για την παρούσα μας ανάγνωση, οι κύριες ενστάσεις μου απέναντι στον κ. Σκρουτζ που επλήρωσες για λογαριασμό και των δυο μας ελπίζοντας κατά βάθος ότι θα με ξετινάξει, είτε καλύτερα ότι θα με αποσπάσει απ’ το «inbuilt survival kit» το οποίο κατά τον υπαινιγμό της αφιέρωσής σου ταλαιπωρεί τη σκέψη μου και με δέρνει, έχουν ως εξής (δεν καλύπτω όλες τις μομφές):

α)    Δεν υπάρχει πιο άνοστος ομοφυλόφιλος από τον «συμπαθούντα» την ψυχανάλυση Χάβελοκ Έλλις, κι ας τον δόξασαν παρεμπιπτόντως οι ελληνικές εκδόσεις «καροτσιού». Μήπως δεν δόξασε η Γαλλία τον κ. Hesnard; Ο Χάβελοκ Έλλις δεν έχει καμιά σχέση με την ψυχανάλυση, είτε όταν την επαινεί είτε όταν την θέτει τάχα εν αμφιβάλω. Κι εδώ κι εκεί είναι ασήμαντος, εξίσου ασήμαντος με τον γερμανοεβραίο βιογράφο προσωπικοτήτων Ε. Ludwig, ο οποίος σε μια φάση του εκδοτικού ενδιαφέροντος αποφασίζει να δείξει τον Φρόυντ «δίχως μάσκα». Ωστόσο όταν ο Χάβελοκ ‘Ελλις δηλώνει ότι η ψυχανάλυση είναι μάλλον «τέχνη» παρά «επιστήμη» βρίσκεται παραδόξως κοντά στην αλήθεια. Η ψυχανάλυση δεν είναι πράγματι τυπικά συγκροτημένος επιστημονικός λόγος, με τη βαρβαρική τουλάχιστον ευρωπαϊκή έννοια, είναι  ποιητικός λόγος, με την προσωκρατική έννοια (την έννοια ενός ποιείν). Δεν είναι για να αποδεικνύει τα σαγηνευτικά γεγονότα και την επακόλουθη δράση των γεγονότων, υλοποιημένων σ’ έναν αόριστο γραμματικό χρόνο, πάνω στη διαμόρφωση του υποκειμένου. Αυτό δηλαδή που προσδιορίζει για μια χυδαία αντίληψη το νόημα και το περιεχόμενο της ψυχαναλυτικής ερμηνείας. Η ψυχανάλυση είναι για να «επινοεί» έναν τρόπο εισόδου του ανθρώπινου υποκειμένου στην ιστορία, την «ιστορικοποίηση» μάλλον του υποκειμένου. Εκ των υστέρων; Πράγματι εκ των υστέρων. Η πιο ουσιώδης έννοια της ασκούμενης ψυχανάλυσης είναι το Nach-Traeglich, ότι η οργάνωση του εξισορροπητικού μύθου μας έρχεται απ’ το μετά.

Αυτή τη δολοπλοκία προάγει διά των τρικλοποδιών που βάζει στις λέξεις και τις προτάσεις του υποκειμένου, στους χρόνους των ρημάτων του και στα επιρρήματά του η ψυχανάλυση. Από μιαν άποψη είναι καλλιέργεια κι εκμετάλλευση των προσόδων ενός mot d’esprit. Διορθώνει διά της «εξυπνάδας». Ό,τι και να έχουμε εναντίον της εξυπνάδας ξυπνάει  την ψυχή μας, όπως η χωρίς χιούμορ σοβαροφάνεια ναρκώνει το κορμί μας. Τον δρόμο της εξυπνάδας διαλέγεις Μανόλη και συ, στον μεσημβρινό σου περίπατο στην τραπεζαρία μας, οσάκις επιβάλλεις ημίωρο διάλειμμα στον κομπιούτερ σου. Είτε το συνειδητοποιείς είτε όχι. Σκαρώνοντας δίστιχα για τον βίο και την πολιτεία της πανεπιστημιακής κοινότητας.

Όπως: «Έγια μόλα έγια λέσα», τραβάμε για την ψυχανάλυση της Δημητρέσσα. Η οδός Δημητρέσσα στεγάζει τη γιάφκα της ψυχανάλυσης. Μπαίνει εύκολα σε ρίμα. Μα αυτή η τόσο ανώδυνη στιχομυθία, η τόσο εύκολη ομοιοκαταληξία, αντιπροσωπεύει τον κανόνα της ψυχαναλυτικής παρέμβασης. Ομοιοκαταληκτεί ξεγλυστρώντας. Θέλεις σαν ένα πυρπολικό ανάμεσα στις ναυαρχίδες της ποιητικής και της τεχνικής παρέμβασης; Του ενός είδους ερμηνείας και  του άλλου; Το δέχομαι…

β)    Η ψυχανάλυση είναι πράγματι ένα αμφισβητούμενο δραματικό γεγονός της προϊστορίας που σφραγίζει σαν πεπρωμένο το υποκείμενο και που ερμηνεύεται διά μιας reconstruction, διά μιας ανακατασκευής ή αναπαλαίωσης που είναι εν πολλοίς αυθαίρετη. Διά σεναρίων που εκκρεμούν στα όρια της διάψευσης, και που επινοούν ένα λεπτό προτού διαψευστούν σαν ιστορική διαδοχή το υποκείμενο. Οι αποδείξεις αυτής της ιστορίας είναι μάλιστα κατετεθειμένες στο ευφάνταστο ψυχαναλυτικό μυαλό κι όχι σε κάποια στατιστική ή σε κάποιο δοκιμαστικό σωλήνα. Έτσι η υποκειμενικότητα αναδύεται πάντοτε μέσα από μια μυθιστορία. Ο Φρόυντ, όπως τον καταλαβαίνω, δεν είναι ένας ανακριτής-αστυνόμος, είναι όμως ένας μυθιστοριογράφος. Ζητούσε, λέγουν οι κριτικοί του, μια και μοναδική κλείδα για να ξεκλειδώσει όλο το μυστήριο. Η σημασία του για μένα βρίσκεται στο ότι επί ογδόντα και βάλε χρόνια ζωής ζητούσε.

γ)    Η ψυχανάλυση που εγκαινίασε ο Φρόυντ είναι πράγματι μια προσδοκία απελεύθερου μέλλοντος (με ελάχιστες στ’ αλήθεια εγγυήσεις), ενός μέλλοντος που ανατρέπει τη δυστυχία του παρόντος, ενός παρόντος που χαλκεύει τις αιτίες της δυστυχίας του στο παρελθόν του. Που εφευρίσκει για την ακρίβεια παρελθόν. Δεν υπάρχει άλλη ιστορία της υποκειμενικότητας απ’ το σενάριο που γράφει ξεκινώντας απ’ το εδώ και τώρα η ψυχανάλυση. Όποιος δεν το κατανοεί αυτό αποβαίνει R. C. Tallis.

Αυτό συνιστά άλλωστε για την ακρίβεια τον απόπλου της ψυχανάλυσης από τις συνέπειες μιας Naturphilosophie, ενώ δεν είμαι βέβαιος ότι οι δυσανεκτικοί «επιστημονικοί» κριτικοί της έχουν κι εκείνοι εξίσου αποπλεύσει. Θυμάμαι συνεργάτη μας στο Αιγινήτειο να υπερασπίζεται με πάθος το «ένστικτο» (τη μικρότερη μέριμνα μιας ψυχανάλυσης που ξέρει πού να αναζητήσει τον εαυτό της…), το οποίο όμως δεν ξέρει, πώς να το δει, με το ηλεκτρονικό μικροσκόπιο και, πού στο βασίλειο του Κ.Ν.Σ. να το τοποθετήσει,. Έχει υποθετικές ακλόνητες αρχές, μα δεν έχει απτές αφετηρίες – αυτός ο θρίαμβος της απτότητας. Ανεβαίνει τσιμεντένια σκαλοπάτια, που μπορεί και να μην υπάρχουν. Η ψυχανάλυση αφετέρου που παραδέχομαι, και που την εγκυμονούν οι αγωνιώδεις στ’ αλήθεια αντιφάσεις του Σ. Φρόυντ, τοποθετείται πέραν της μαρτυρίας του τσιμεντένιου σκαλοπατιού. Πέραν του «ενστίκτου», είτε υφίσταται είτε όχι, στις μυθιστορηματικές περιπέτειες των «αναπαραστάσεων» της έλλειψης σε βιολογική προδιαγραφή μέσα στο Ψυχικό Όργανον. Μ’ αυτή την έννοια η ψυχανάλυση που εισήγαγε ο Φρόυντ είναι στην πραγματικότητα ενός είδους αποκωδικοποιητική δουλειά. Είμαστε προϊόντα μιας μετάφρασης της βιολογίας σε λόγο, που κάπου κάπου τη διακόπτουν λιποθυμίες του χειρογράφου. Η ψυχανάλυση συνεφέρνει το λιποθυμικό κενό. Εκεί, στα κενά, προτείνει ότι πρέπει να διαβάσουμε μια διαολιά του Ασυνειδήτου.

Με τη φιλία μου
Μάριος Μαρκίδης