Σε πρόσφατη συζήτηση που οργάνωσε το περιοδικό Ομπρέλα [Σεπτέμβριος-Νοέμβριος 2010, σελ. 84-89], προσπαθήσαμε να διερευνήσουμε το ιστορικό της εισαγωγής του έργου του Jacques Lacan στην Ελλάδα. Φαίνεται λοιπόν, πως το όνομα, αλλά κυρίως το έργο του Lacan παρέμεινε άγνωστο μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1970. Ούτε ο Εμπειρίκος –που σύχναζε κι αυτός στα ίδια σουρεαλιστικά περιβάλλοντα στο Παρίσι– ούτε η Μαρία Βοναπάρτη, που είχε επί χρόνια μια γνωστή τρικυμιώδη σχέση με τον συμπατριώτη της ψυχαναλυτή, άφησαν κάποια αναφορά για κάποιο ίχνος του Lacan στην Ελλάδα. Μόνο μεταγενέστερα γνωρίσαμε την Ελληνίδα ψυχολόγο-ψυχαναλύτρια Φρόσω Καραπάνου, η οποία, μετά την ανάλυσή της με τον Εμπειρίκο στην Αθήνα, συνέχισε τις σπουδές της και την ανάλυσή της στο Παρίσι με τον Laforgue. Κατά την διάρκεια της παραμονής της στο Παρίσι συνδέθηκε φιλικά με την Françoise Dolto, με την οποία παρακολουθούσανε τα πρώτα σεμινάρια του Lacan στην Rue de Lille. Επίσης, το 1975, στο μάλλον μικρής κυκλοφορίας περιοδικό Τομές, οι ψυχίατροι αδελφοί Αριστοτέλης και Νίκος Νικολαΐδης, δημοσίευσαν βραχεία παρουσίαση του λακανικού έργου.

Επιπλέον, θα πρέπει να τονιστεί πως από τη δεκαετία του 1960 –και κυρίως πριν από τη δικτατορία των συνταγματαρχών– σπουδές ψυχολογίας έκαναν κάποιοι συμπατριώτες μας στη Γαλλία, αλλά σχεδόν κανένας μέλλον ψυχίατρος. Και ενώ κάποιοι εκπαιδευόμενοι στη Γαλλία άρχισαν να συχνάζουν στους ποικίλους ψυχαναλυτικούς κύκλους, του κύκλου του Lacan συμπεριλαμβανομένου [υπήρξαν και κάποιες Ελληνίδες στο ντιβάνι του Maître], θα πρέπει να περιμένουμε σχηματικά τη δεκαετία του 1980 [μετά τον θάνατο του ίδιου του Lacan] και μεταγενέστερα για να συναντήσουμε Έλληνες εξ Ελλάδος στις ποικίλες λακανικές σχολές. Να τονιστεί πάντως, εν παρενθέσει, πως στο περιβάλλον του Lacan συναντάμε πρώιμα, και μερικές φορές σε σημαντικούς ρόλους συμπόρευσης, τους έλληνες φιλοσόφους της διασποράς Κώστα Παπαιωάννου, Κορνήλιο Καστοριάδη και κυρίως τον Κώστα Αξελό.

Έτσι, χωρίς προετοιμασία και προϊδεασμό, εμφανίζεται στην ελληνική βιβλιογραφία το δοκίμιο του Μάριου Μαρκίδη «Η Ψυχανάλυση του διχασμένου υποκειμένου» [εισαγωγή στο έργο του J. Lacan]. Δημοσιεύεται στον τότε μικρό εκδοτικό οίκο Έρασμος, που εκδίδει μία λίαν σημαντική ομάδα νεαρών διανοουμένων, μέλος της οποίας είναι και ο Μάριος Μαρκίδης [υπεύθυνος της σειράς Ψυχολογία και Επιστήμες του Ανθρώπου]. Το 1977, ημερομηνία της πρώτης έκδοσης του δοκιμίου για τον Lacan, στη σειρά έχουν εκδοθεί έργα των Kohut, Freud, Chomsky και έπεται συνέχεια. Το δοκίμιο, όταν έφτασε στο Παρίσι και στην τότε ευάριθμη κοινότητα των υπό διαμόρφωση ψυχαναλυτών, προκάλεσε δικαιολογημένα μια ευχάριστη έκπληξη. [Το δοκίμιο του Μαρκίδη ευτύχησε να κάνει τέσσερις εκδόσεις, πράγμα που εξέπληξε τον ίδιο συγγραφέα, ο οποίος με το γνωστό σκωπτικό του ύφος έσπευσε –στον πρόλογο της δεύτερης έκδοσης του 1980– να δηλώσει πώς θα αποφύγει ο ίδιος «το παιχνίδι της σκέψης του», δηλαδή πώς θα υπερβεί «την αυταρέσκεια και τις αυταπάτες του». Οι δύο πρόλογοι (1980 και 1988) περιγράφουν χαρακτηριστικά την πορεία του Μαρκίδη στην εμβάθυνση της σκέψης του Φρόυντ και του Λακάν και συγχρόνως δίνουν κάποια περιγραφή των συμβάντων περί την είσοδο της Ψυχανάλυσης στην Ελλάδα.

Πώς σήμερα, είκοσι πέντε χρόνια μετά την πρώτη έκδοση του δοκιμίου, μπορούμε να αναπλάσουμε τις συνθήκες που επέτρεψαν στον Μαρκίδη να κάνει αυτό το πρωτοποριακό έργο; Ο Μαρκίδης περάτωσε τις ιατρικές του σπουδές το 1964 και στη συνέχεια ενεπλάκη στην τότε διαδικασία διαμόρφωσης νευρο-ψυχιάτρων. Ήταν ήδη γνωστός [και βραβευμένος] ποιητής, οι δε λογοτεχνικές και φιλοσοφικές ανησυχίες και αναζητήσεις του ήτανε γνωστές σε πολλούς συναδέλφους του…

Εν τέλει, βρέθηκε να υπηρετεί στο Αιγινήτειο Νοσοκομείο, την πρώτη εποχή του χωρισμού της Νευρολογικής από την Ψυχιατρική κλινική. Η πρώτη διεύθυνση της Ψυχιατρικής κλινικής δόθηκε στον πολυσήμαντο Δημήτριο Κουρέτα, κλασικό νευροψυχίατρο και ψυχαναλυτή της πρώτης γενιάς ψυχαναλυτών στην Ελλάδα. Αναμφίβολα, ο Μάριος επηρεάστηκε από τον Κουρέτα με τον οποίο συν τοις άλλοις μοιραζόντουσαν το πάθος τους για την Λογοτεχνία. Ο Κουρέτας ήτανε γαλλικής κουλτούρας, ο δε Μαρκίδης, εκτός από τα αγγλικά, είχε και πολύ καλή γνώση των γαλλικών [παρεμπιπτόντως γνωρίζουμε από την αλληλογραφία Μαρίας Βοναπάρτη- Κουρέτα – Εμπειρίκου, πως αυτοί είχαν υποδεχθεί τον Lacan στην Αθήνα, στις αρχές της δεκαετίας του 1950].

Από τη δεκαετία του 1960 μέχρι τον θάνατό του, ο Μάριος Μαρκίδης υπηρέτησε στην Πανεπιστημιακή Κλινική του Αιγινητείου και μπόρεσε να περάσει κάποιο χρόνο μετεκπαίδευσης στην Αγγλία. Άλλωστε στο Ψυχανάλυση, η ακροτελεύτια ημερομηνία του βιβλίου είναι Denmark Hill, Ιούνιος ’77, δηλαδή εν Λονδίνω. Όποιοι από μας είμαστε συνηθισμένοι στο ήθος του συγγραφέα και μεταφραστή Μαρκίδη, γνωρίζουμε τη φροντίδα του για ακριβόλογες βιβλιογραφικές και νοηματικές αναφοράς [παράβαλε τις τριαντατριών σελίδων σημειώσεις και τα σχόλια στον Otto Rank, δεύτερη έκδοση, Έρασμος, 2008]. Έτσι, πέραν από τις αναφορές στον Freud, που είναι πάντα από τη Standard Edition, οι αναφορές στον Lacan είναι πάντα στο γαλλικό πρωτότυπο, είτε είναι από τα Écrits [1966] είτε από πιο δυσεύρετα γαλλικά περιοδικά κ.λπ. Η βιβλιογραφική ενημέρωση του Μαρκίδη πρέπει να σταματάει στην αρχή της δεκαετίας του 1970. Π.χ. φαίνεται να μην έχει υπόψη του το περίφημο Συμπόσιο της Βαλτιμόρης, που είχε συγκεντρώσει την αφρόκρεμα της γαλλικής διανόησης στο Πανεπιστήμιο John Hopkins [R. Maksey and E. Donato -editors. The Structuralist Controversy, 1972].

Ο υπότιτλος The Languages of Criticism and the Sciences of Man αυτής της έκδοσης θα ενδιέφερε ιδιαίτερα τον Μαρκίδη δεδομένου ότι το διακύβευμα των συζητήσεων από τις δύο μεριές του Ατλαντικού εκείνη την εποχή είναι στην καρδιά των προβληματισμών του Μάριου. Και εδώ ερχόμαστε στην καρδιά του εγχειρήματος του Μαρκίδη. Η ευρεία φιλοσοφική παιδεία του και οι μεγάλες ευαισθησίες του για τη γλώσσα και τη γλωσσολογία, του επέτρεψαν να πιάσει τον σφυγμό του εγχειρήματος του Lacan, τουλάχιστον του Lacan μιας εποχής [σχηματικά των δεκαετιών 1950 και 1960], οπότε ο γάλλος ψυχαναλυτής απομακρύνθηκε από τον βιολογισμό του Freud και την προσαρμοστικότητα της Ego Psychology.

Σήμερα, στις αρχές της δεύτερης δεκαετίας του εικοστού πρώτου αιώνα, τριάντα χρόνια μετά τον θάνατο του Lacan, εποχή που ανθεί ο πολυσχιδής μεταλακανισμός, είναι δύσκολο να αξιολογηθεί η τότε συμβολή του Μάριου Μαρκίδη στο να υποψιαστούν οι Νέο-Έλληνες ότι υπάρχει πρόοδος και έρευνα στη φροϋδική ψυχανάλυση. Είναι πιθανόν, μέσα στους φανατισμούς και τους σεκταρισμούς της ψυχαναλυτικής σκηνής [και] στον τόπο μας, να μη μπορεί να λειτουργήσει [ακόμα ;] η ιστορική συνειδητότητα για την παρουσία της ψυχανάλυσης στην ιστορία της Ελλάδας, πάντως για μας και τη γενιά μας, ο Μάριος Μαρκίδης θα διαθέτει πάντα μία πρώτη θέση πίστα…

30 Ιουλίου 2011