Εισαγωγή

Η σπουδή «Γράμμα του Ηρακλείτου (και ο φιλόλογος Freud)» του Μάριου Μαρκίδη, που θα σχολιάσω, κατά τη γνώμη μου, αποτελεί ένα σπουδαίο κείμενο όχι μόνο για τα ζητήματα καθαυτά που διαπραγματεύεται και τα νοήματα ή μηνύματα που μεταφέρει, αλλά και γιατί μέσα από αυτό ξεδιπλώνεται θαρρετά και αβίαστα το πνεύμα του και οι προσωπικές του πεποιθήσεις που διαμορφώνουν και ερμηνεύουν το διαχρονικό οδοιπορικό της ψυχολογικής και ψυχαναλυτικής του πορείας. Αναφερόμενος στο ερμηνεία ή κατανόηση της ψυχής, ο Ηράκλειτος αποφαίνεται:  «ψυχής πείρατα ιών ούκ αν εξεύροιο, πάσαν επιπορευόμενος οδόν, ούτω βαθύν λόγον έχει», Διογένης ο Λαέρτιος («τα όρια της ψυχής δεν πρόκειται να τα βρεις, όποιο δρόμο κι αν πάρεις, όποιον δρόμο και ν’ αφήσεις^. τόσο βαθύ είναι το νόημά της»).

[Σημείωση: Ο Bywater δεν δέχεται τη δεύτερη πρόταση ως κείμενο του Ηρακλείτου, πιστεύοντας ότι πρόκειται για παρατήρηση του Διογένη. Οι περισσότεροι όμως σχολιαστές την αποδίδουν στον Ηράκλειτο προσδίδοντας έτσι στην περικοπή αυτή μεγαλύτερη σημασία: Π. Γ. Γεωργούδης. Ηράκλειτος Εφέσιος. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Θεσσαλίας, 2003].

Η ρήση αυτή που περιγράφει τις δυσχέρειες αναζήτησης των ορίων της ψυχής φαίνεται να είναι βγαλμένη από την προσωπική εμπειρία του ίδιου του Ηράκλειτου, αφού όμως έκανε μια τέτοια προσπάθεια («Εδιζησάσμην εμεωυτόν»). Παρακινούμενος από τη ρήση αυτή του Εφέσιου φιλόσοφου, ο Μάριος Μαρκίδης στη σπουδή του αυτή, διαπραγματεύεται βασικά ψυχαναλυτικά ζητήματα, αναφορικά με τη φύση της ψυχανάλυσης και πρακτικά κλινικά ζητήματα, όπως είναι η διάρκεια και η αποτελεσματικότητά της, για να διακριβώσει τον βαθμό της ψυχαναλυτικής συμβατότητας με τον λόγο του Ηράκλειτου.

Πριν από την παρουσίασή μου, είναι αναγκαία η παράθεση τουλάχιστον δύο σημαντικών περιορισμών:

• Αναπόφευκτα η παρουσίαση και ο σχολιασμός πάνω στα γραπτά και το πνεύμα του Μάριου δεν είναι απαλλαγμένα από τις δικές μου προκαταλήψεις.
• Είναι πιθανόν πως μερικές από τις θέσεις που εκφράζει στο δοκίμιο αυτό ο Μάριος έχει τροποποιήσει ή εμπλουτίσει σε μεταγενέστερα κείμενα, που όμως δεν μερίμνησα να διερευνήσω.

Η φύση της ψυχανάλυσης

Προκειμένου ο Μάριος Μαρκίδης να διαπραγματευθεί τα παραπάνω ζητήματα στον απόηχο του ηρακλείτειου λόγου, επιχειρεί πρώτα να αποσαφηνίσει την έννοια και τη συλλογιστική της ψυχανάλυσης με τη χρήση του μεταφορικού λόγου, παρομοιάζοντας την ψυχαναλυτική διαδικασία ως φιλολογική (και feelολογική!) ανάγνωση. Ο ίδιος αναγνωρίζει ότι ο παραλληλισμός αυτός και η «μετάφραση του ψυχαναλυτικού ερωτήματος σε ερώτημα των συνηθειών της γραφής» ίσως είναι σκανδαλιστικός, ενοχλητικός ή αιρετικός για τον δυναμικό ψυχοθεραπευτή της σήμερον.

Όπως η φιλολογία αποκαθιστά την «εκπεσσούσα συνέχεια ενός μισοσβησμένου, μισοσκισμένου, θαμπού, λερωμένου χειρογράφου», έτσι και η ψυχανάλυση –επιχειρηματολογεί ο Μάριος Μαρκίδης– «θεραπεύει ένα κείμενο […] αποκαθιστά την ενότητα της σημασίας, δίνει σημασία στο ασύνδετο και το απεξαρθρωμένο και α-νόητο, κινεί για να το πούμε σωστότερα μέσα στο υποκείμενο τον τραγικό μηχανισμό της σημασίας». Τονίζει επίσης ότι «ο ψυχαναλυτής […] έχει να κάνει αποκλειστικά με την “ερμηνεία”, με την ερμηνευτική πράξη […]. Ερμηνεία κατά την ψυχανάλυση είναι να μυηθείς στο κόλπο του πώς να διαβάζεται ένα δοσμένο αρχαιολογικό μνημείο που είναι συντεταγμένο με τις ιδιότητες του γρίφου (εν προκειμένω το όνειρο και το νευρωσικό σχήμα)». Και καταλήγει: Η ψυχαναλυτική ερμηνεία γυρεύει «να κατανοήσει το υποκείμενο ότι δεν είναι παρά υπο-κείμενο όχι τόσο μια καινούργιας γνώσης αλλά μιας ανά-γνωσης, ένα ακατάβλητο χαράκωμα του ανθρώπινου πόθου χαραγμένο σε λέξεις και σε μισοειπωμένες φράσεις και σε χλωμά γράμματα […] που βρίσκεται “από κάτω”[…] μια φιλολογική παραπομπή στο από-κάτω “σκεπασμένο” νόημα». Κοντολογίς η ψυχαναλυτική πρακτική περιλαμβάνει «μια τυπική και μεθοδευμένη διαδικασία παλαιογραφικής φιλολογικής ανάγνωσης όσο και […] μια κατ’ εφαπτομένη ανάγνωση, ένα “παρα-διάβaσμα”».

Αποτελεσματικότητα της ψυχανάλυσης

Ο Μάριος Μαρκίδης αναγνωρίζει ότι το ζήτημα της ψυχαναλυτικής αποτελεσματικότητας («θεραπευτικό χρέος») είναι «επίμονο και κοινωνικά καυτό», ιδιαίτερα αν συνυπολογίσει κανείς το χρονοβόρο και δαπανηρό της διαδικασίας. Συντασσόμενος με τις απαισιόδοξες εκτιμήσεις του ίδιου του Freud για την αποτελεσματικότητα, ο Μάριος διερωτάται επίσης: «Τι μπορεί να θεραπεύει η ψυχανάλυση αφού αυτό που έχει σαν αποστολή κι “επ-άγγελμα” να κάνει δεν είναι να απαλείψει το “σύμπτωμα”, όπως απαλείφει λ.χ. η γομολάστιχα μιάν ανορθόγραφη λέξη ή όπως απαλείφει το άγχος η γομολάστιχα του ψυχοφαρμάκου, αλλά να καταδείξει την υποχθόνια πρόθεση και τον λόγο του συμπτώματος – τη σημαίνουσα παρουσία του μέσα στον ψυχικό μας βίο;». Και αλλού «Η Ψυχανάλυση […] δεν είναι κατ’ αρχήν για να θεραπεύει, είναι κυρίως για να ερμηνεύει».

Πρώτο λοιπόν εμπόδιο (ανυπέρβλητο;) για την εκτίμηση της ψυχαναλυτικής αποτελεσματικότητας είναι η θεωρητική της συλλογιστική, όπως αβίαστα εξάγεται μέσα από τη «σπουδή» του Μάριου Μαρκίδη. Δεν είναι λοιπόν εύκολο να μιλήσει κανείς για αποτελεσματικότητα για μια προσέγγιση που οι όροι «διαδικασία […] άσκηση […] θεραπεία ή αποκατάσταση νοηματικής ενότητας ψυχικού κειμένου» αποδίδουν καλύτερα τα τεκμενόμενα από ότι ο όρος «θεραπεία» και που η ερμηνεία τετελεσμένων γεγονότων αποτελεί το κύριο επεμβατικό εργαλείο.

Διάρκεια ψυχανάλυσης

Το δεύτερο ερώτημα που θέτει ο Μάριος Μαρκίδης εξ αφορμής της Ηρακλείτειας ρήσης είναι το ζήτημα των ατέρμονων έναντι των πεπερασμένων ψυχαναλυτικών προσπαθειών ή το ζήτημα «Ανάλυση που τελειώνει και ανάλυση που αποβαίνει ατέρμων», όπως τέθηκε με τον τίτλο ενός Φροϋδικού γραπτού. Γράφει : «Δεν θα πρέπει κάποτε, διερωτάται (ο Φρόϋντ), μετά τα τόσα ερωτηματικά και θαυμαστικά που στίζουν το υποκείμενο αφήγημα, μετά τα τόσα αποσιωπητικά και τις άνω τελείες που δείχνουν το λαχάνιασμα και τους εκφραστικούς δισταγμούς του, μετά τις αλλεπάλληλες παρενθέσεις που βάζει στον εαυτό του και τις παύλες και τα ασθματικά κόμματα που αποκαλύπτουν […] τον στρεψόδικο χαρακτήρα του αφηγήματος […] να μπει και μια τελεία; Μια απλή τελεία, αν όχι οριστική τελεία και παύλα, καθ’ όσον υφίστανται φυσικά από καιρού εις καιρόν κι οι “αναμνηστικές” ούτως ειπείν αναλύσεις. Ένα service κάθε λίγα χρόνια της ψυχής […]».

«Διορθωμένη ανακεφαλαίωση»

Έχοντας διαγράψει με σαφήνεια την αμηχανία μπροστά στους φραγμούς που υψώνει «Το γράμμα του Ηράκλειτου» και ο απόηχός του στην ψυχανάλυση, αναφορικά με το ζήτημα της αποτελεσματικότητας και της διάρκειάς της, ο Μάριος Μαρκίδης προχωρεί σε μια «διορθωμένη ανακεφαλαίωση». Και, ερμηνεύοντας το πνεύμα του Freud, θα τονίσει πως «Η ψυχανάλυση προβαίνει και δεν φτάνει πουθενά ενώ η ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία πρέπει να φτάνει».

Ψυχανάλυση (διεργασία, διαδικασία)

Για τον Μάριο Μαρκίδη, που επικαλείται τον μεταφορικό λόγο, η ψυχανάλυση ως διεργασία είναι σαν τη φιλολογική επιστήμη όπου η ιχνηλάτηση των λέξεων και ο συνδυασμός τους δεν σταματάει ποτέ, σαν ένα διαρκώς ανανεωμένο εθνικό λεξικό τύπου Larousse, σαν ένα μυθιστόρημα συνεχειών κ.ο.κ.

Εκ της φύσεώς της επομένως η βιωματική ανάλυση είναι «ατέρμονη, ερμηνεία του σεναρίου αναπολλαπλασιαζόμενη, μια μυθική Ιθάκη που την προσεγγίζεις από παντού μα δεν τη φτάνεις ποτέ […] ένα όνειρο που άμα αξιωθείς να φτάσεις στον ομφαλό του, φαίνεται να διαθλάται σ’ όλο το Είναι, να εξαπλώνεται, να συνδυάζεται πολλαπλά στο σκοτάδι του Είναι και να ανασυνδυάζεται». Όπως την προσυπογράφει ο Μάριος Μαρκίδης, ιδωμένη μέσα σ’ αυτά τα αυθεντικά φροϋδικά πλαίσια, η ψυχανάλυση είναι σε αγαστή συμφωνία και συμπλέει με το γράμμα του Ηράκλειτου.

Ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία

Από όλο το ψυχαναλυτικό φάσμα, η «ψυχοθεραπευτική» επικέντρωση αποτελεί, κατά τον Μάριο Μαρκίδη, μια μερική μόνο όψη που υπαγορεύεται από την ανάγκη ενός «ωφελιμιστικού» για τον αναλυόμενο αποτελέσματος, που στον τερματισμό:

• Οι νευρωσικές άμυνες του Εγώ κατά το δυνατόν τροποποιήθηκαν ή εξουδετερώθηκαν.
• Οι σημασίες των πράξεων συσχετίστηκαν αμοιβαία και διαφωτίστηκαν ως προς τις λανθάνουσες προθέσεις τους.

Κι όπως τονίζει, η ψυχαναλυτική θεραπεία οφείλει να διεξάγεται με σωφροσύνη, ερμηνευτική λιτότητα, συναισθηματική ωριμότητα, τεχνική επιτηδειότητα και κοινωνικό ρεαλισμό.

Οι παρεμβάσεις άλλοτε νοούνται σαν «εξακριβώσεις» των συμβάντων και των συναισθημάτων ή σαν «διευκρινίσεις» πάνω στο τι πραγματικά θέλει να πει ο αναλυόμενος («φιλολογίζουσα ανάλυση»), αλλά και στον αντίκτυπο, το πως «αισθάνεται» ο αναλυόμενος από τις αναδιατυπώσεις του αναλυτή, αλλά και τις γενικότερες διερευνήσεις του συναισθήματος (λογοπαικτική «feelλολογία»).

Σχολιασμός της σπουδής του Μάριο Μαρκίδη σε ένα ευρύτερο «Σισύφειο» πλαίσιο

Επειδή, κατά τη γνώμη μου, κανείς ίσως άλλος διανοητής δεν εξέφρασε τόσο επιγραμματικά το Σισύφειο «παράδοξο» ή «παράλογο» (absurd) – το αδύνατο επίτευξης τέλειου και άφθαρτου ανθρώπινου έργου – όσο ο σκοτεινός (ο αινικτής, ο αινιγματώδης) Εφέσιος φιλόσοφος Ηράκλειτος με την παραπάνω απόφανσή του, θεώρησα σκόπιμο από τη μεριά μου να σχολιάσω τη σπουδή αυτή του Μάριου Μαρκίδη μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο του πανανθρώπινου προβληματισμού που εισάγει ο μύθος του Σίσυφου. Με τον τρόπο αυτό ελπίζω να αναδειχθούν οι ομοιότητες και οι ιδιαιτερότητες από τη συνάντηση αυτή: της ψυχολογικής-ψυχαναλυτικής, όπως εκφράζονται από τον Μάριο, και της γενικότερης σισύφειας ατέρμονης ανάβασης και κατάβασης.

Ο Σίσυφος και το Σισύφειο έργο (task, labor)

Ο Σίσυφος, ιδρυτής και βασιλιάς της Εφύρας – της μετέπειτα Κορίνθου – καταδικάστηκε από τους θεούς να ανεβάζει μια πέτρα στην κορυφή ενός λόφου στα Τάρταρα, αλλά μόλις έφτανε στην κορυφή, η πέτρα ξανακυλούσε στους πρόποδες και ο Σίσυφος έπρεπε να την ξανα-νεβάζει στο διηνεκές. Η εικόνα του Σίσυφου, της πέτρας και του λόφου αποτελεί ανά τους αιώνες το πρότυπο της ανόδου και της καθόδου, της κοπιώδους, επίμονης ατελείωτης – και για ορισμένους άγονης και ενδεχομένως χωρίς σκοπό ή νόημα – προσπάθειας.

Ο Όμηρος που έκανε τον μύθο του Σίσυφου αθάνατο, δεν αποκαλύπτει τα αίτια της τιμωρίας. Σε κάθε όμως περίπτωση φαίνεται ότι η ύβρης προς τους θεούς ήταν το ύψιστο έγκλημά του, ενώ η αθανασία του οφείλεται περισσότερο στην παράξενη τιμωρία του στον κάτω κόσμο παρά στον εν ζωή βίο και πολιτεία του. Η σχολιασμός και η ερμηνεία του μύθου του Σίσυφου αποτελούν συνήθη και προσφιλή, ανά τους αιώνες, ενασχόληση των επαγγελματιών μελετητών μύθων, ιστορικών, αστρονόμων, κοινωνιολόγων, φιλοσόφων και ψυχολόγων. Αποτελεί ένα είδος «δοκιμασίας Rorschach», με την έννοια ότι ο καθένας περιγράφει τον δικό του «Σίσυφο» παρά τον Κορίνθιο αντάρτη και τις δοσοληψίες του με τους θεούς.

Φυσικά, ο Σίσυφος δεν είναι ιστορικό, αλλά μυθολογικό πρόσωπο, και στον μύθο αυτόν αναγνωρίζεται εύκολα ποιος είναι ο στόχος για την επίτευξη του οποίου αγωνίζεται. Είναι η μόνιμη καθήλωση της πέτρας στην κορυφή (permanency), η οποία όμως δεν μπορεί να επιτευχθεί, αφού έτσι έχει προαποφασιστεί από τους αλάστορες θεούς. Δεδομένου όμως ότι ο μύθος αυτός αποτελεί ένα αρχέτυπο, μεταφορικά έχει βρει μια μόνιμη και διαχρονική θέση στην καθημερινότητα και χρησιμοποιείται ευρέως για να υπογραμμίζει ένα έργο κοπιώδες, επίπονο, επαναλαμβανόμενο, φαινομενικά αδιέξοδο, μάταιο, ακατόρθωτο, άγονο, άσκοπο και χωρίς νόημα ή σημασία (Sisyphean task, ή labor). Σε μια τέτοια μεταφορά επίσης εύκολα αναγνωρίζεται ότι η μυθολογική «πέτρα» στην επίγεια ζωή συμβολίζει το κάθε πρόβλημα ή έργο στον κάθε τομέα της ζωής με το οποίο έρχεται αντιμέτωπος ο θνητός, όπως οικογένεια, επιστήμη, τέχνη, αθλητισμός, πολιτική, αγάπη, ηθική, κοινωνία, φιλοσοφία, ψυχολογία.

Το Σισύφειο παράλογο (absurd)

Ένα καίριο πρόβλημα που απασχολεί τους διανοητές – κυρίως φιλόσοφους και ψυχολόγους – είναι το γεγονός ότι, ενώ έχουν επίγνωση των αδυναμιών τους, που πηγάζουν από τη θνητή τους φύση και το αδύνατο επίτευξης τέλειου και άφθαρτου έργου, οι άνθρωποι στο σύνολό τους δεν καταλαμβάνονται από μόνιμα αισθήματα αβοηθητότητας (helpless) ή/και απελπισίας (hopeless), που θα οδηγούσαν στην κατάθλιψη και ίσως στην αυτοκτονία. Οι «φυσικές» (όχι μεταφυσικές) εξηγήσεις που προτείνουν για το γεγονός αυτό – που έχει αποκληθεί «παράδοξο» ή παράλογο (absurd) (Α. Camus) – μπορούν να συνοψισθούν ως ακολούθως:

• Η τέρψη (ευχαρίστηση) της διαδικασίας: το άγχος και οι φιλοδοξίες από τη μη επίτευξη του ακατόρθωτου εξαντλούνται ή υποκύπτουν στη γοητεία της διαδικασίας παρά στην ολοκλήρωσή της. Επιπλέον, οι θιασώτες της άποψης αυτής διατείνονται ότι ακόμη και η εκπλήρωση στόχων μπορεί να στερέψει το άτομο από φιλοδοξίες και προοπτικές, εισάγοντας ενδεχομένως αισθήματα ανίας και απογοήτευσης. Όλοι μας βάζουμε στόχους μικρούς ή μεγάλους, πιστεύοντας ότι η επίτευξή τους θα καλυτερέψει την κατάστασή μας και όσο πιο κοντά φτάνουμε στην πραγματοποίησή τους τόσο μεγαλώνει η χαρά μας. Αλλά – πράγμα παράδοξο – όταν εκπληρώσουμε τον στόχο μας συχνά η χαρά μας δεν είναι όσο θα την περιμέναμε ή μπορεί να συνοδεύεται ή να ακολουθείται από την αίσθηση του μη-σημαντικού ή του κενού. Αυτό το φαινόμενο έχει απoκληθεί «Η παραδοξότητα του τέλους» (The paradox of the end). Τα παραδείγματα από τη λογοτεχνία είναι άφθονα: όπως αυτό του Γκαίτε (Φάουστ) ή του Καβάφη στο γνωστό ποίημα της Ιθάκης. (Κατά μια εκδοχή, ο Οδυσσέας δεν παρέμεινε στην Ιθάκη μετά την επιστροφή του, αλλά ξαναέφυγε για ένα ταξίδι διάρκειας ομοίως 10 ετών!)

Το συμπέρασμα από την προηγουμένη παράγραφο μπορεί να συνοψισθεί με τη δήλωση ότι η διαδικασία (process, labor) θριαμβεύει έναντι του αποτελέσματος (outcome, opus). Το κουράγιο του ο άνθρωπος δεν το αντλεί τόσο από το τελικό ή απόλυτο αποτέλεσμα (σ’ όποια κορφή και αν ανεβείς πάντα υπάρχει μια ψιλότερη), αλλά από την προθυμία του να ξανακάνει πάλι το ταξίδι και να απολαύσει τις χαρές του ταξιδιού, έστω με μόχθο και πόνο.

Κάθε σώφρων αρχιτέκτονας π.χ. γνωρίζει ότι κανένα κτήριο δεν μπορεί να διαρκέσει αιώνια και πως ο χρόνος δεν θα ανεχθεί τη δουλειά του για πολύ, όμως η έλλειψη αντικειμενικής ή μεταφυσικής σημασίας στο έργο του, δεν μειώνει τις κοπιώδεις προσπάθειές του.

• Η ικανοποίηση της επίτευξης: Άλλοι αντιτείνουν ότι μολονότι η διαδικασία καθαυτή είναι σε θέση να απαλύνει τον πόνο του Σισύφειου παράδοξου, δεν είναι αρκετή και ικανή να αποκαταστήσει το νόημα στη ζωή, αφού δεν προνοεί για την επίτευξη κάποιου στόχου που το άτομο θεωρεί σημαντικό. Εξάλλου οι προσπάθειες κάθε ανθρώπου είναι βαθιά συναρτημένες (conditioning) με την εκπλήρωση στόχου και όχι με τη διαδικασία ή την προσπάθεια που από μόνη της δεν ικανοποιεί.

Οι θιασώτες της προσέγγισης αυτής υποστηρίζουν πως ακόμη και μικρές (όχι «τελειωτικές») επιτεύξεις είναι σε θέση, αν όχι να επιλύσουν, τουλάχιστον να αποφορτίσουν το Σισύφειο παράδοξο και την έμφυτη αγωνία που μεταφέρει, αρκεί οι επιτεύξεις αυτές να πληρούν δύο ουσιαστικά κριτήρια:

 Πρώτον, να μην είναι παλίνδρομες (regressive) ή κυκλικές (circular), μια απαίτηση που στην πράξη είναι αρκετά δυσχερής, αφού οι περισσότερες επιτεύξεις είναι κυκλικές: π.χ. ο γονιός που μεγαλώνει παιδιά για να αποκτήσουν και κείνα με τη σειρά τους παιδιά κ.ο.κ. ή ο επιχειρηματίας που ξεκινάει μια μικρή δουλειά, και ο κύκλος των δραστηριοτήτων του μεγαλώνει και μεγαλώνει κ.ο.κ.

 Δεύτερον, το νόημα ή η σημασία να μην εξαντλείται από την επίτευξη του συγκεκριμένου στόχου γιατί τότε η επίτευξη (σαν τη μη επίτευξη) απειλεί το «ευ φέρειν» του ατόμου, εισάγοντας αδιέξοδα και παραίτηση του ατόμου. Τουναντίον, το νόημα και η σημασία θα πρέπει να διατηρείται, να αυξάνεται και να μετουσιώνεται σε ορμή της ψυχής για τον επόμενο πιο προωθημένο στόχο (open ending, gradually defined).

Η εκπλήρωσή του συνεπώς δεν εξαντλεί το νόημα γιατί σταθερή πρόοδος σημειώνεται χωρίς όμως την τελειωτική του ολοκλήρωση. Παράδειγμα, η επιστημονική γνώση, όπου ο ένας ερευνητής παραδίδει τη σκυτάλη της γνώσης στον άλλον για να την μεταφέρει πιο μακριά.

Δεν διαφεύγει της προσοχής ότι όταν οι δύο αυτές προϋποθέσεις πληρούνται οι στόχοι που επιτυγχάνονται ξεπερνούν (ή υπερβαίνουν) τον « εαυτό» και προωθούν και το καλό των άλλων. Επομένως, στις περιπτώσεις αυτές, ο χαρακτηρισμός ενός έργου ως Σισύφειου, με τους αναπόφευκτους αρνητικούς συνειρμούς του «Σίσυφου των Ταρτάρων» (και όχι των γήινων απόγονων του Σίσυφου) όπως γίνεται σε ευρεία κλίμακα, είναι ατυχής και παραπλανητικός.

Σίσυφος, Ηράκλειτος και ψυχανάλυση

Οι μελετητές του Σισύφειου παράλογου, λαμβάνοντας υπόψη τη θνητή ανθρώπινη φύση και την αδυναμία επίτευξης αθάνατου έργου, αποφαίνονται ότι η τέρψη (ευχαρίστηση) από το «ταξίδι» στη ζωή και η ικανοποίηση (ικανός-ποιούμαι) από την επίτευξη συγκεκριμένων, μη -κυκλικών στόχων, που υπερβαίνουν τα όρια του «εαυτού» και δεν εξαντλούν τα κίνητρα για παραπέρα δημιουργία, αποτελούν ουσιαστικά «θεραπευτικά» συστατικά στην ανθρώπινη φαρέτρα κατά της αβοηθητότητας, της απελπισίας και σε τελική ανάλυση της έλλειψης νοήματος που καιροφυλακτεί ανά πάσα στιγμή στη ζωή του ανθρώπου.

Κατ’ ανάλογο τρόπο και ο Μάριος Μαρκίδης προσπαθεί να διεισδύσει και να φωτίσει τις δυσκολίες της ψυχαναλυτικής «αμηχανίας» στον απόηχο της απόφανσης του Ηράκλειτου, με τρόπο που βρίσκεται σε αγαστή συμφωνία με εκείνον με τον οποίο οι διανοητές, σε ένα γενικότερο πλαίσιο, προσπαθούν να αποκρυπτογραφήσουν τον Σισύφειο γρίφο: Η διάκριση που κάνει ο Μάριος μεταξύ ψυχανάλυσης και ψυχαναλυτικής θεραπείας αποτελεί, κατά τη γνώμη μας, ένα είδος εξομάλυνσης των δυσκολιών του ψυχαναλυτικού γρίφου.

Αφού διαχωρίσει την ψυχανάλυση από την ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία τονίζει τη σημασία (τέρψη) του ατέρμονος ψυχαναλυτικού «ταξιδιού» της πρώτης (ψυχανάλυση: διεργασία ή διαδικασία), αλλά και τη σημασία (ικανοποίηση) από την επίτευξη «θεραπευτικών» στόχων σε μια τερματική ψυχαναλυτική παρέμβαση (ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία). Στη δεύτερη αυτή περίπτωση, και μιλώντας σύμφωνα με το Σισύφειο πνεύμα, η επίτευξη του στόχου μοιάζει σαν το επιτυχές ανέβασμα μιας μικρής, αλλά όχι έσχατης κορυφής, σημαντικής όμως από θεραπευτικής πλευράς, χωρίς η επίτευξη αυτή να καταργεί επόμενους πιο φιλόδοξους στόχους. Ένας τέτοιος λιγότερο φιλόδοξος στόχος διαγράφει τον θεραπευτικό ορίζοντα της ψυχαναλυτικής παρέμβασης και το ευεργετικό αποτέλεσμά της πάνω στη «νεύρωση».