Πάντα χαμογελάω όταν ακούω τον Γκάρισον Κέιλορ να λέει: «Να ‘σαι καλά, συνέχισε την καλή δουλειά και να τα λέμε». Είναι ένα τόσο απλό αίσθημα, και παρ’ όλα αυτά τόσο χαρακτηριστικό της ανθρώπινης πολυπλοκότητας. Οι άλλοι ανθρωποειδείς πίθηκοι δεν έχουν το αίσθημα αυτό. Σκεφθείτε το. Στο είδος μας αρέσουν οι καλές, όχι οι κακές ευχές. Κανείς δεν λέει ποτέ: «Σου εύχομαι μια κακή μέρα» ή «Κακή δουλειά »· και όσο για την περίφημη φράση: «να τα λέμε», η βιομηχανία κινητής τηλεφωνίας έχει ανακαλύψει ότι αυτό ακριβώς κάνουμε όλοι μας, ακόμη κι όταν δεν έχουμε τίποτα πραγματικά καινούργιο να πούμε.

Στην παραπάνω φράση, ο Κέιλορ συλλαμβάνει την ιδιότητα του να είσαι άνθρωπος. Μεταξύ των εξελικτικών βιολόγων κυκλοφορεί ένα γνωστό σκίτσο με διάφορους τίτλους. Στο ένα άκρο μιας γραμμής, δείχνει έναν ανθρωποειδή πίθηκο· στο άλλο άκρο, έναν ψηλό όρθιο άνθρωπο· και στο ενδιάμεσο, μια σειρά από πρωτόγονους ανθρώπους. Γνωρίζουμε σήμερα ότι η γραμμή αυτή δεν είναι τόσο άμεση, αλλά η μεταφορά ισχύει ακόμη. Εξελιχθήκαμε και είμαστε αυτό που είμαστε μέσω των δυνάμεων της φυσικής επιλογής. Και όμως, θα ήθελα να διορθώσω εκείνο το σκίτσο. Βλέπω τον άνθρωπο να γυρνάει με ένα μαχαίρι στο χέρι και να κόβει το φανταστικό σκοινί που τον συνδέει με τις προηγούμενες μορφές, ώστε να είναι ελεύθερος να κάνει πράγματα που κανένα άλλο ζώο δεν μπορεί να κάνει.

Εμείς οι άνθρωποι είμαστε ξεχωριστοί. Όλοι μας λύνουμε κάθε μέρα προβλήματα χωρίς κόπο. Όταν πλησιάζουμε την εξώπορτα με τα χέρια μας γεμάτα σακούλες από το σούπερ μάρκετ, ξέρουμε αμέσως πώς να βάλουμε το μικρό μας δάχτυλο γύρω από το χερούλι της πόρτας για να ανοίξει. Ο νους του ανθρώπου είναι τόσο παραγωγικός και τόσο απεικονιστικός, ώστε κάνουμε πράγματα όπως το να θεωρούμε φορείς δράσης (να αποδίδουμε πρόθεση) σχεδόν τα πάντα – τα κατοικίδια ζώα μας, τα παλιά παπούτσια μας, τα αυτοκίνητα μας, τον κόσμο μας, τους θεούς μας. Είναι σαν να μη θέλουμε να είμαστε μόνοι μας εδώ πάνω στην κορυφή της νοητικής πυραμίδας, ως τα πιο έξυπνα πλάσματα στη Γη. Θέλουμε να βλέπουμε τα σκυλιά μας να μας γοητεύουν και να κάνουν έκκληση στα συναισθήματα μας· φανταζόμαστε ότι και εκείνα μπορούν να έχουν οίκτο, αγάπη, μίσος και τα συναφή. Είμαστε σπουδαίοι, αλλά και κάπως φοβισμένοι γι’ αυτό.

Επί εκατοντάδες χρόνια, χιλιάδες επιστήμονες και φιλόσοφοι είτε αναγνώρισαν τη μοναδικότητα μας αυτή είτε την αρνήθηκαν και έψαξαν για ανθρώπινα προηγούμενα σε άλλα ζώα. Τα τελευταία χρόνια, έξυπνοι επιστήμονες ανακάλυψαν τέτοια προηγούμενα σε όλα τα πράγματα που θεωρούσαμε ότι ήταν καθαρά ανθρώπινες κατασκευές. Είχαμε συνηθίσει να θεωρούμε ότι μόνο οι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα να σκέφτονται σχετικά με τις δικές τους σκέψεις, ότι διαθέτουν αυτό που ονομάζεται μεταγιγνώσκειν. Λοιπόν, ξανασκεφτείτε το. Δύο ψυχολόγοι του Πανεπιστημίου της Τζόρτζια απέδειξαν ότι και οι επίμυες έχουν αυτή την ικανότητα. Αποδεικνύεται ότι οι επίμυες γνωρίζουν τι δεν γνωρίζουν. Μήπως αυτό σημαίνει πως πρέπει να καταργήσουμε τις ποντικοπαγίδες; Δεν το νομίζω.

Όπου κι αν κοιτάξω, βλέπω δείγματα των διαφορών αυτών, και πάντα μπορεί κανείς να πει ότι ένα ιδιαίτερο δείγμα μπορεί να βρεθεί σε άλλες πτυχές της βιολογικής ζωής. Ο Ralph Greenspan, ο πολύ ταλαντούχος νευροεπιστήμονας και γενετιστής του Ινστιτούτου Νευροεπιστημών στη Λα Χόγια της Καλιφόρνιας, μελετάει κάτι ασυνήθιστο: τον ύπνο στη Δροσόφίλα.

Κάποιος τον ρώτησε μια μέρα στο γεύμα: «Κοιμούνται οι μύγες;». Εκείνος απάντησε σκωπτικά: «Δεν ξέρω και δεν με νοιάζει». Στη συνέχεια, όμως, άρχισε να το σκέφτεται και συνειδητοποίησε ότι ίσως θα μπορούσε να μάθει κάτι για τη μυστηριώδη διεργασία του ύπνου, μια διεργασία που παραμένει ακατανόητη. Η σύντομη εκδοχή της ιστορίας αυτής είναι ότι οι μύγες κοιμούνται, όπως ακριβώς και εμείς. Το σημαντικότερο είναι ότι οι μύγες εκφράζουν τα ίδια γονίδια με εμάς κατά τη διάρκεια του ύπνου και της εγρήγορσης. Πράγματι, σύμφωνα με την τρέχουσα έρευνα του Greenspan, ακόμη και τα πρωτόζωα κοιμούνται. Και μη χειρότερα!

Το θέμα είναι ότι οι περισσότερες ανθρώπινες δραστηριότητες μπορούν να συνδεθούν με αντίστοιχα προηγούμενα σε άλλα ζώα. Αν όμως παρασυρθούμε από τη διαπίστωση αυτή, θα έχουμε παραβλέψει την ανθρώπινη εμπειρία. Στα κεφάλαια που ακολουθούν, θα αναλύσουμε δεδομένα σχετικά με τον εγκέφαλο μας, τον νου μας, τον κοινωνικό κόσμο μας, τα αισθήματα μας, τις καλλιτεχνικές μας προσπάθειες, την ικανότητα μας να χρίζουμε φορείς δράσης, τη συνείδηση μας και τις αυξανόμενες γνώσεις μας ότι τα μέρη του εγκεφάλου μας είναι δυνατόν να αντικατασταθούν με κομμάτια από πυρίτιο. Από αυτή την περιπλάνηση προκύπτει ένα σαφές γεγονός. Παρόλο που είμαστε πλασμένοι από τις ίδιες χημικές ουσίες, με τις ίδιες φυσιολογικές αντιδράσεις, διαφέρουμε πολύ από τα άλλα ζώα. Όπως ακριβώς τα αέρια μπορούν να γίνουν υγρά, και αυτά με τη σειρά τους στερεά, ομοίως στην εξέλιξη παρατηρούνται αλλαγές φάσης, αλλαγές τόσο μεγάλες σε συνέπειες, που καθίσταται σχεδόν αδύνατο να σκεφθεί κανείς ότι χαρακτηρίζονται από τα ίδια συστατικά στοιχεία. Η ομίχλη αποτελείται από το ίδιο υλικό με ένα παγόβουνο. Στο πλαίσιο της σύνθετης σχέσης τους με το περιβάλλον, πολύ παρόμοιες ουσίες, με την ίδια χημική δομή, μπορούν να καταλήξουν αρκετά διαφορετικές στην πραγματικότητα τους και τη μορφή τους.

Πράγματι, έχω πειστεί και εγώ ότι κάτι σαν αλλαγή φάσης θα πρέπει να σημειώθηκε κατά τη μετάβαση μας στο στάδιο του ανθρώπου. Απλώς δεν υπάρχει μόνο ένα πράγμα που θα μπορέσει ποτέ να δικαιολογήσει τις εντυπωσιακές μας ικανότητες, τις φιλοδοξίες μας, την ικανότητα μας να ταξιδεύουμε νοητικά στον χρόνο, στον σχεδόν απέραντο κόσμο πέρα από την τωρινή μας ύπαρξη. Παρά τους δεσμούς μας με τον βιολογικό κόσμο από τον οποίο προήλθαμε, και τις ενίοτε παρόμοιες νοητικές δομές, είμαστε πάρα πολύ διαφορετικοί. Ενώ μοιραζόμαστε το μεγαλύτερο μέρος από τα γονίδια μας και την αρχιτεκτονική του εγκεφάλου μας με τα άλλα ζώα, υπάρχουν πάντοτε διαφορές. Και ενώ μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τόρνους για να κατασκευάσουμε ωραία κοσμήματα, και οι χιμπατζήδες να χρησιμοποιήσουν πέτρες για να ανοίξουν καρύδες, οι διαφορές απέχουν έτη φωτός. Και ενώ ο σκύλος της οικογένειας μπορεί να φαίνεται ότι εκδηλώνει ενσυναίσθηση, κανένα κατοικίδιο ζώο δεν αντιλαμβάνεται τη διαφορά μεταξύ θλίψης και οίκτου.

Μια αλλαγή φάσης σημειώθηκε, και σημειώθηκε ως αποτέλεσμα μιας σειράς μεταβολών στον εγκέφαλο και τον νου μας. Το βιβλίο αυτό πραγματεύεται την ιστορία της μοναδικότητας μας και το πώς φθάσαμε έως εδώ. Προσωπικά λατρεύω το είδος μας, και πάντοτε το λάτρευα. Ποτέ δεν θεώρησα αναγκαίο να μειώσω την επιτυχία και την κυριαρχία μας στο Σύμπαν. Επομένως, ας αρχίσουμε το ταξίδι της κατανόησης γιατί ο άνθρωπος είναι ξεχωριστός, και ας διασκεδάσουμε στην πορεία με αυτό.