Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος.

Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιον Ι΄, ¹

Γράφει εδώ: «Εν αρχή ην ο λόγος!» / Σκαλώνω ήδη! Με περιμένει ψόγος!
Αδυνατώ τόσο τον λόγο να εκτιμήσω. / Κάπως αλλιώς πρέπει ν’ αρχίσω,
Αφού με το πνεύμα ξηγώ τους οιωνούς. / Πρέπει να πω: «Ην εν αρχή ο νους».
Σκέψου καλά την πρώτη λέξη, / η πένα σου ας μην προτρέξει!
Είναι ο νους των πάντων ποιητής; / Σωστότερο θα ’ναι: «Εν αρχή ην η ισχύς».
Κι όμως, ενώ πάω να το γράψω / κι άλλο σπρώχνομαι να ψάξω.
Με το πνεύμα μόνο το νόημα θ’ αλλάξεις / και γράφω: «Εν αρχή ην η πράξη».

Γκαίτε. Φάουστ, Μέρος Α΄ Σπουδαστήριο 1

Εγώ ο Ην, και ο Ων και ο Ερχόμενος
συγκατατίθεμαι και πάλι στον λόγο
που είναι χρόνος αλλεπάλληλος και σύμβολο.
[…] Καμιά φορά κάτι με πιάνει, νοσταλγώ
κείνη τη μυρουδιά του ξυλουργείου

Χόρχε Λουίς Μπόρχε, Κατά Ιωάννην Ι΄, 14 ²

• Εν αρχή ην ο Λόγος ή εν αρχή ην η Πράξη; Προτεραιότητα της ιδέας ή της εμπειρίας; Κάπως έτσι –διαζευκτικά– έχει διατυπωθεί το πανάρχαιο γνωσιολογικό πρόβλημα.

• Βιολογική ύπαρξη είναι ο άνθρωπος, που χτίζει τον ψυχισμό του ξεκινώντας ως βρέφος από τη συμβιωτική του σχέση με τη μητέρα κι ύστερα ανοίγεται στον ευρύ «ψυχολογικό» και τον ακόμα ευρύτερο «κοινωνικό» χώρο. Το πέρασμα θα γίνει με το χάδι, την αφή, το κλάμα, το γέλιο, τις χειρονομίες και τα βαβίσματα (φωνήεντα πρώτα, σύμφωνα μετά)· κατόπιν μέσα από τον λόγο, που επιτρέπει σιγά-σιγά το πρώτο ενικό πρόσωπο της ομιλίας, το «εγώ» του ρήματος, της πράξης και της επιθυμίας· επομένως και τη διάκριση από τον άλλον. Κάτι περισσότερο, τη διάκριση «μέσα / έξω», «επιθυμία / νόμος». Να μια πρώτη συνέπεια: η ανάδυση της υποκειμενικότητας που παράγεται μέσα από τη συμβολική τάξη. Αλλά η κάθε γλώσσα είναι και κώδικας κοινωνικο-πολιτισμικός, πολυσήμαντο ασύμμετρο συμβολικό σύστημα επικοινωνίας με τους άλλους. Ιδού και μια δεύτερη συνέπεια: η κοινωνικότητα, αλλά και η διάκριση «ατόμου / κοινωνίας».
• Προσοχή, όμως! Η λέξη λειτουργεί στη θέση του πράγματος, καλύπτει την απουσία, αλλά όχι την αμεσότητα,³ αυτό είναι η λέξη και μέγιστο το πλεονέκτημα της απόστασης της λέξης από τα πράγματα· απόσταση που, κατά τον D. Bickerton,⁴ λειτουργεί ως προστατευτική «πράσινη γραμμή» [buffer zone] ανάμεσα στον άνθρωπο και την πραγματικότητα. Πλεονέκτημα, βέβαια, επειδή έτσι δημιουργείται το «παράδοξο της συνειδητότητας», δηλαδή –αντιστρέφοντας ελαφρώς τη διατύπωση– «όσο περισσότερα στρώματα επεξεργασίας χωρίζουν ένα ζωικό είδος από τον περιβάλλοντα κόσμο του τόσο περισσότερη συνειδητότητα διαθέτει». Πρόσθετο πλεονέκτημα: ο άνθρωπος οργανώνει τη συνείδησή του με τον τρόπο που επιβάλλει ο λόγος, σχηματίζοντας ταυτόχρονα, μέσω της απώθησης, το ασυνείδητό του – «όντας συνειδητός έχει ένα ασυνείδητο» κατά την επιγραμματική διατύπωση του Henri Ey–, διακριτό του «εγκεφαλικού ασυνειδήτου».⁵ Έτσι δημιουργούνται περιθώρια για προεκτάσεις, ανατροπές, αμφισημίες, αυξάνοντας το πεδίο ελευθερίας του ανθρώπου. Και τους κινδύνους, φυσικά, της ψυχοπαθολογίας!

• Στο νεογνό, η επαφή με τη γύρω πραγματικότητα και η κατά στάδια γνώση της, αρχίζει με την πρωιμότατη ικανότητα μίμησης (ακόμα και λίγα λεπτά μετά τη γέννηση)⁶ και συνεχίζεται με την μεταξύ τους άρθρωση έμφυτων αντανακλαστικών δραστηριοτήτων. Όταν δηλαδή αυτό που ενστικτωδώς συλλαμβάνει το νεογνό με το χέρι του το φέρνει μπροστά στα μάτια του για να το δει, κι όταν, επίσης, απλώνει το χέρι του να πιάσει ό,τι περνάει μπροστά από τα μάτια του.⁷ Έτσι αρχίζει η γνώση. Με μια δράση επάνω στα πράγματα κι όχι απλώς φωτογραφίζοντας με τις αισθήσεις τον γύρω κόσμο. Σημαντικές εδώ οι πρώτες, χωρίς προθετικότητα, επικοινωνίες του βρέφους. Με το κλάμα, τις μικρές κραυγές, τα βαβίσματα, που είδαμε, αλλά και το πρώτο «χαμόγελο» που εμφανίζεται πριν από την είσοδο του ύπνου στη φάση REM και οφείλεται στην βιο-ηλεκτρική έκκριση ενός νευροπεπτιδίου. Εκείνη τη μιμική του προσώπου την οποία η μητέρα θα «διαβάσει» ως χαμόγελο. Αυτή η «παρερμηνεία» αποδεικνύεται λίαν εποικοδομητική: συγκινημένη, θα σκύψει πάνω του και «με τη σειρά» της θα εκδηλώνει την τρυφερότητά της, δημιουργώντας γύρω του έναν κόσμο αισθητηριακής θέρμης, γεμάτο από τη μυρωδιά και τη φωνή της. Δεν είναι μόνο ο ψυχισμός του μωρού που προωθείται έτσι, αλλά και η βιολογική του ανάπτυξη καθώς, μέσα από όλα αυτά, διεγείρεται και η σχετική ορμόνη.⁸ Ο Trevathen έχει τονίσει ότι η μιμική του βρέφους αρχίζει πρώτη, της μητέρας έπεται και την ενισχύει.⁹
• Κοντά στην αντανακλαστική θα υπάρξει και η προθετική δράση, αυτή που συνδέεται με έναν σκοπό για να γίνει πράξη. Διότι, στο τέλος του πρώτου χρόνου θα διαπιστώσουμε την προθετική επανάληψη ήχων που θα γίνουν συλλαβές και πρώτες λέξεις. Έτσι, με την κατάκτηση του λόγου θα έχουμε πλέον να κάνουμε με την ανθρώπινη πράξη· τότε δηλαδή που το βρέφος θα περάσει από την απλή ψυχονοητική λειτουργία με βάση τα παρόντα πράγματα, σε εκείνη με βάση τα απόντα πράγματα. Τότε που αρχίζει να αυξάνει ο βαθμός της συνειδητότητάς του. Ο αείμνηστος φίλος μας, Marc Jeannerod, σημείωνε στο πρώτο του άρθρο που κόσμησε το πρώτο τεύχος του περιοδικού μας: «Η συνειδητή σκέψη στην οποία αποδίδουμε την αιτία μιας πράξης δεν είναι παρά μια διαδικασία επιβραδυμένη σε σχέση με τη (μη συνειδητή) προθετικότητα που προκάλεσε πράγματι την πράξη. Η συνείδηση δεν παρεμβαίνει αμέσως, στη στιγμή. Αποτελεί ένα “φόντο” που συμβάλλει στη διατήρηση της ενότητας του εγώ, πραγματοποιώντας το “δέσιμο” ανάμεσα σε πρόθεση και δράση. Παρεμβαίνει στη δόμηση του γνωσιακού εγώ που, εν τέλει, μέσω της μάθησης, της εμπειρίας, ακόμα και της ψυχοθεραπείας, πλάθει τα εγκεφαλικά δίκτυα».¹⁰

• Ο λόγος εμπεριέχει πράξη και η πράξη εμπεριέχει λόγο. «Αρ’ ουν ου και το λέγειν μία τις των πράξεών εστίν;» ρωτάει ο Σωκράτης τον Ερμογένη στον Κρατύλο.¹¹Πρόσφατη συνηγορία όσα γράφει ο Ginafranco Ravasi για τις λέξεις: Στα εβραϊκά ο λόγος [dabar] σημαίνει ταυτόχρονα και «πράξη». Λέγειν και πράττειν συνυφαίνονται. Και γι’ αυτό θα πρέπει να λαμβάνονται σωρευτικά, και όχι ασύνδετα ή εναλλακτικά, οι τέσσερις σημασίες που προσδίδει ο Goethe με τον Φάουστ στον Λόγο του Ιωάννη: das Wort, «λόγος», der Sinn, «σημασία», die Kraft, «δύναμη», die Tat, «πράξη».¹²

• How to do thinks with words είναι ο τίτλος της συλλογής των διαλέξεων του αναλυτικού φιλοσόφου, J. L. Austin (1911-1960), που εξέδωσαν οι μαθητές του το 1962. Πώς να κάνουμε πράγματα με τις λέξεις είναι η κατά γράμμα ελληνική μετάφραση. Πιο κοντά στη σωκρατική παρατήρηση οι γάλλοι μετέφρασαν: Όταν το λέγειν εστί πράττειν [Quand dire, c’est faire]. Μένω στην επιφάνεια του τίτλου, προσθέτοντας μόνο ότι, μέσα από τη στροφή στη «φιλοσοφία της καθημερινής γλώσσας», ο Austin θα υποδείξει πως υπάρχουν λεκτικές εκφορές που δεν δηλώνουν απλώς κάτι, κρινόμενες ως αληθείς ή ψευδείς, αλλά που επιτελούν κάτι, «πραγματώνουν μια πράξη ή τουλάχιστον είναι μέρος μιας πράξης», όντας «εύστοχες ή άστοχες»¹³ [κάποιες εκφράσεις πραγματοποιούν αυτό που δηλώνουν, παράδειγμα: κηρύσσω την έναρξη των εργασιών…].

• Κι ύστερα ήρθαν και δέθηκαν αντίληψη και πράξη, για να διαπιστωθεί ακόμα πως δεν υπάρχει καθαρή αντίληψη χωρίς πράξη και καθαρή πράξη χωρίς αντίληψη. Οι «νευρώνες-καθρέπτες» θα «εισβάλλουν» κυριολεκτικά στον χώρο της νευροφυσιολογίας, παρέχοντας θεαματικά αποτελέσματα· κάποιες φορές απλώς «θεαματικά», «ερμηνεύοντας» περίπου τα πάντα, «από την πορνογραφία μέχρι τις οικονομικές αλληλεπιδράσεις», όπως γράφει ο Luciano Fadiga, που τον ακούσαμε στις «Συζητήσεις για τον Λόγο στο Αιγινήτειο», να αναπτύσσει το θέμα Η περιοχή του Broca, η πράξη και η γλώσσα: η συμβολή των νευρώνων-καθρεπτών.¹⁴ Ήταν αυτός που τους βάφτισε έτσι, όντας μέλος της υπό τον Rizzolati ομάδας της Πάρμας που τους έφερε στην επιφάνεια.¹⁵ Οι «ξεχωριστοί» αυτοί νευρώνες εντοπίστηκαν αρχικά στον κοιλιακό προκινητικό και κατόπιν στον κάτω βρεγματικό φλοιό του μακάκου να ενεργοποιούνται όταν αυτός πραγματοποιούσε μια πράξη, αλλά και όταν παρατηρούσε έναν άλλον να πράττει. Με την ανάπτυξη των νευροαπεικονιστικών μεθόδων, κατά τη δεκαετία του ’90, η μελέτη της οπτικο-κινητικής συνέργειας θα δείξει την προφανή ύπαρξη ενός ανθρώπινου ομόλογου συστήματος.^16,17

Η επέκταση των γνώσεων αυτών προς την κατεύθυνση του λόγου μάς φέρνει και πάλι στο θέμα μας: Η εξελικτική καταγωγή του λόγου κρατάει, άραγε, από τις χειρονομίες και την πράξη;¹⁸ «Φαίνεται πως η περιοχή του Broca γίνεται περιοχή τoυ λόγου διότι ήταν ήδη μια περιοχή για την κινητική σύνταξη. Ήταν η περιοχή που στον πίθηκο οι πράξεις αναπαρίσταντο σε μια μορφή λεξιλογίου, ένα πραγματιστικό λεξιλόγιο, όχι εννοιολογικό»·¹⁹ το υποστηρίζει ο Fadiga, υπενθυμίζοντας και τη μεγάλη συμβολή ενός δικού μας, του φίλου Μιχάλη Πετρίδη, που πριν κάποια χρόνια είχε ταυτοποιήσει κυτταροαρχιτεκτονικά μια περιοχή του φλοιού του πιθήκου ως ομόλογη της περιοχής Broca στον άνθρωπο²⁰ και πρόσφατα μας παρουσίασε όλα τα νεότερα δεδομένα στις Συζητήσεις για τον Λόγο που η «Μονάδα Νευροψυχολογίας» του Αιγινήτειου Νοσοκομείου οργανώνει τα τελευταία τέσσερα χρόνια: «Με την εμφάνιση της γλωσσικής ικανότητας στον ανθρώπινο εγκέφαλο, γράφει ο Πετρίδης, τα κυτταροαρχιτεκτονικά πεδία 44 και 45 προσαρμόστηκαν στην εξυπηρέτηση και ορισμένων παραμέτρων της παραγωγής του λόγου. Επομένως, κατά τη βαθμιαία εξέλιξη του κινητικού κατοπτρικού συστήματος προς τη γλώσσα, θα ήταν απαραίτητο να εμφανιστεί ένα σύστημα που θα μπορούσε να ελέγχει την αυθαίρετη σύνδεση μεταξύ συμβόλων και συγκεκριμένων πράξεων και την επιλογή τους βάσει πολιτισμικών (π.χ. στην επικοινωνία με νεύματα) και λεξικολογικών (π.χ. στη νοηματική γλώσσα) αναγκών. Ίσως ο ρόλος του κυτταροαρχιτεκτονικού πεδίου 44 να υπήρξε κρίσιμος ακριβώς σε αυτό το σημείο, δηλαδή στην επιλογή εναλλακτικών αντιδράσεων βάσει κανόνων και, αργότερα, στην επιλογή λεκτικών εκφορών. Πιθανώς, ο ειδικός ρόλος του πεδίου 45 στο αριστερό ημισφαίριο του ανθρώπου στη γλωσσική διαδικασία να είναι απλώς μια προσαρμογή του γενικότερου ρόλου του προμετωπιαίου αυτού τμήματος του εγκεφάλου των πρωτευόντων στην ενεργό ανάσυρση πληροφοριών που βρίσκονται στις οπίσθιες συνειρμικές περιοχές του φλοιού».²¹

Σε νέα ομιλία του ο Fadiga θα προσθέσει στο θεωρητικό του πλαίσιο την ιδέα ότι η περιοχή Broca αναπτύχθηκε όχι ειδικά για τη λεκτική επικοινωνία, αλλά ως ευκαιριακό «επιφαινόμενο», γι’ αυτό και ενεργοποιείται σε πολλές διεργασίες εκτός της ομιλίας.²² Μου φέρνει στο νου την εξήγηση της Elena Nava και της Brigitte Röder²³ για τους μηχανισμούς της εγκεφαλικής πλαστικότητας που αναφέρονται στο νεολογισμό exaptation του Gould,²⁴ με τον οποίο αποδόθηκε η εξελικτική διαδικασία κατά την οποία κάποιες δομές εκτρέπονται από τον προορισμό τους, οπότε αναδύεται ένα καινούργιο χαρακτηριστικό γνώρισμα, όπως π.χ. στην περίπτωση των φλοιικών περιοχών που θα χρησιμοποιηθούν κατά την ανθρωποποίηση για τον λόγο, τη γραφή και την ανάγνωση. Απέδωσα τον όρο ως εξαρμογή (εκ-αρμογή), όπου το εκ- λαμβάνεται εδώ με τη σημασία του «έξω από τα όρια», εδώ της τυπικής προσ-αρμογής / adaptation (Λεξικό της κοινής νεοελληνικής – Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη του ΑΠΘ, 1998).

• Δεν θα σταθώ στις επιφυλάξεις [για παράδειγμα, στο εξελικτικό σενάριο συγχέονται τα δομικά με τα συμβολικά στοιχεία της γλώσσας²⁵] που φυσικά κεντρίζουν την έρευνα. Θα κλείσω τη μικρή μου αυτή «περιήγηση» με τους εύγλωττους τίτλους δυο πρόσφατων άρθρων του Michael Corballis: (α) Language as gesture, στο Human Movement Science, 2009, 28 556-565 (β) Mirror neurons and the evolution of language, στο Brain & Language, 2010, 112, 1, 25-35. Να προσθέσω εδώ και τις ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις των Δελλατόλα και Πόταγα για τη στενή σύνδεση των χειρονομιών με τη γλώσσα σε μικρά κωφά παιδιά ή ενήλικες κωφούς, σε τυφλούς είτε απευθύνονται σε άλλους τυφλούς είτε σε βλέποντες, αλλά και σε όσους μιλούν στο τηλέφωνο.άλλωστε, «στα νήπια οι χειρονομίες προηγούνται  και αναγγέλλουν την ανάπτυηξη της γλώσσας».²⁶

• Εξίσου εύγλωττα, ο Fadiga έκλεισε την ομιλία του με αναφορά στον γάλλο ανθρωπολόγο Andre Leroi-Gourhan (1911-1986), που πριν από 50 χρόνια έγραψε ένα βιβλίο που το τιτλοφόρησε Η χειρονομία και η ομιλία («Le geste et la parole», 2 vols, Albin Michel, Paris 1964-65).²⁷ Σε αυτόν καταφεύγει και ο Fadiga.²⁸ Στην ανθρωπολογία είχε καταφύγει και ο Freud για να αντλήσει μια ακόμα αναλογική διαφορά μεταξύ πρωτόγονου και νευρωσικού, κλείνοντας το Τοτέμ και ταμπού : «Στον νευρωσικό η πράξη είναι πλήρως ανεσταλμένη, έχοντας απολύτως αντικατασταθεί από την ιδέα. Ο πρωτόγονος, αντιθέτως, δεν γνωρίζει εμπόδια στην πράξη του. οι ιδέες του μετατρέπονται αμέσως σε πράξεις. θα μπορούσαμε ακόμα και να πούμε ότι σε αυτόν η πράξη αντικαθιστά την ιδέα. Γι’ αυτό άλλωστε μπορούμε να διακινδυνέψουμε να πούμε: “εν αρχή ην η πράξη”, χωρίς βέβαια να ισχυρίζομαι πως έτσι κλείνω τη συζήτηση που μόλις σκιαγραφήσαμε στις βασικές της γραμμές» [δική μου μετάφραση από τη γαλλική έκδοση].

• Μένει κάτι ακόμα, εξίσου ενδιαφέρον, που αντλώ από τον Lacan…

• […] Πώς ο λόγος θα μπορούσε να εξαντλήσει το νόημα του λόγου […] αν όχι με την πράξη που τον γεννά; Έτσι, η ανατροπή από τον Γκαίτε της παρουσίας του λόγου στις αρχές, «στην αρχή ήταν η πράξη», ανατρέπεται με τη σειρά της: ο Λόγος ήταν πράγματι εν αρχή, και ζούμε μέσα στη δημιουργία του, αλλά η δράση του πνεύματος είναι εκείνη που εξακολουθεί αυτή τη δημιουργία, ανανεώνοντάς την διαρκώς. Και δεν μπορούμε να επιστρέψουμε και να στοχαστούμε αυτή τη δράση, παρά μόνο αν την αφήσουμε να μας σπρώξει παραπέρα.²⁹

• Να μια πρόταση που μας ανοίγει, κι από μια άλλη κατεύθυνση, τον δρόμο να πούμε πως, από ένα σημείο και μετά, ένα διπλό βέλος φαίνεται να ταιριάζει καλύτερα ανάμεσα στις λέξεις Λόγος Πράξη.

• Με τα λόγια του αείμνηστου φίλου, Μάριου Μαρκίδη (1940-2003): «Το ανθρώπινο υποκείμενο –παράλληλα με τη χρέωσή του στα πράγματα του κόσμου και στο πράττειν– είναι χρεωμένο στην ομιλία, στο ομιλείν. Στο κατά λόγον ζην, σύμφωνα με μια προσφιλή διατύπωση τόσο των Στωικών όσο και του Καντ. Το “κατά λόγον ζην” σημαίνει ακριβώς ότι το ανθρώπινο πλάσμα δεν βρίσκει την αιτία και το μέτρο του παρά μόνο στον βαθμό που γεννιέται, για δεύτερη και οριστική φορά μετά τη βιολογική του γέννηση, μέσα στον λόγο. Είμαστε εξόριστοι διά βίου στη γλώσσα».³⁰

• Κι ένας άλλος φίλος, ο Marc Jeannerod –τη μνήμη του οποίου τιμούμε με αυτό το αφιέρωμα–, για τις «λέξεις και την πράξη» θα μιλούσε στις 23 Μαΐου 2009, στον 2^ο κύκλο των συζητήσεων για τον λόγο στο Αιγινήτειο. Η αρρώστια δεν του επέτρεψε να παραβρεθεί, έστειλε όμως το κείμενο της ομιλίας του που δημοσιεύτηκε σε μετάφραση του Κώστα Πόταγα στον Τόμο Λόγος & Κίνηση. Αντιγράφω από τις «προοπτικές» με τις οποίες έκλεινε το κείμενό του: «Μέχρι τώρα αναφερθήκαμε σε λέξεις που παραπέμπουν σε αισθητηριακές ποιότη-τες, καθώς και σε λέξεις που ορίζουν πράξεις. Μπορούμε τώρα να προχωρήσουμε, γενικεύοντας τα συμπεράσματα μας, και σε άλλες σημασιολογικές κατηγορίες. Η υπόθεση σύμφωνα με την οποία η γλωσσική κατανόηση βασίζεται σε αισθητηρια-κούς και κινητικούς μηχανισμούς προϋποθέτει ένα σύστημα διαχείρισης της γνώ-σης. Αυτή η οπτική γωνία μάς επιτρέπει να θεωρήσουμε τις λέξεις ως εργαλεία για την ανάσυρση, τη χρήση και την ανταλλαγή γνώσης και πληροφοριών σχετικά με τον κόσμο που μας περιβάλλει, δηλαδή, την εννοιολογική μας γνώση για συγκε-κριμένα αντικείμενα ή αφηρημένες έννοιες, τις διαδικαστικές μας γνώσεις σχετικά με τις φυσικές δυνάμεις, καθώς και τις αλληλοεπιδράσεις που υπεισέρχονται στη διάρκεια της επίτευξης διαφόρων στόχων. Υπάρχουν βέβαια και άλλου είδους γνώ-σεις. Η συναισθηματική γνώση, π.χ., η σχετική με συναισθήματα, συγκινήσεις και γενικά με νοητικές καταστάσεις, όπως τις βιώνουμε εμείς ή οι άλλοι. Είναι άραγε εφικτό να επεκτείνουμε την ιδέα της θεμελίωσης της γλώσσας σε εγκεφαλικές δο-μές και σε αυτές τις σημασιολογικές κατηγορίες; Αν αυτή η προοπτική είναι εφικτή, τότε οι νευροεπιστήμες θα συνδεθούν με άλλα επιστημονικά πεδία, όπως η δυνα-μική ψυχολογία. Μόνο τότε, νομίζω, θα έχουμε μία πλήρη, διεπιστημονική προ-σέγγιση της λειτουργίας της γλώσσας».³¹