Ένα μήνα πριν από τον θάνατό του, την 1^η Ιουλίου 2011, στη γενέτειρά του Lyon, ο φίλος μας και συνάδελφος Marc Jeannerod, ευτύχισε να δει δημοσιευόμενο το τελευταίο του βιβλίο με τον εύγλωττο τίτλο: La fabrique des idées [πιθανή απόδοση στα ελληνικά: Η φάμπρικα των ιδεών]. Στη σχετική αφιέρωση σε αυτή την έσχατη επικοινωνία μας γράφει …une partie de mon cœur est en Grèce… (μέρος της καρδιάς μου βρίσκεται στην Ελλάδα). Ο Marc, έξω από τις προσωπικές φιλίες και τις επαγγελματικές συνεργασίες που είχε με Έλληνες, στην Ελλάδα και την Γαλλία, είχε έντονο ενδιαφέρον για την ελληνική φιλοσοφία και την Ορθοδοξία και ιδιαίτερα για το «φαινόμενο» του Αγίου Όρους.

Ως ελάχιστο μνημόσυνο αφιερώνεται το κείμενο που ακολουθεί, στο οποίο προσπαθούμε να αποδώσουμε τα κύρια σημεία του αυτογραφικού αυτού βιβλίου και μέσα στο οποίο αναπτύσσεται η πορεία, οι δυσκολίες και οι πρόοδοι των Νευροεπιστημών τα τελευταία πενήντα χρόνια.

Ο Jeannerod, είναι γόνος αστικής οικογένειας της παλιάς και πανέμορφης πόλης της Lyon, όπου άνθισε επί αιώνες η καλλιέργεια και η εμπορία του μεταξιού και υπήρξε προπύργιο επιστημών, αλλά και φιλοσοφικών και θεολογικών μελετών. Μέσα από το δοκιμασμένο γαλλικό σύστημα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, που κατέληγε στο γνωστό baccalauréat, οι νεαροί μέλλοντες επιστήμονες είχαν και μια συστηματική φιλοσοφική παιδεία, αλλά και μια συστηματική σχέση με τις αρχές της καθολικής εκκλησίας.

Ο Marc ακολούθησε ιατρικές σπουδές, ίσως επηρεασμένος από μία περιπέτεια υγείας, που τον καθήλωσε για αρκετό καιρό στα παιδικά του χρόνια. Το γαλλικό σύστημα εκπαίδευσης των μελλόντων γιατρών, με την εναλλαγή των ειδικοτήτων, επέτρεψε τελικά στον νεαρό εκπαιδευόμενο στη Νευρολογία, να επιλέξει την ερευνητική καριέρα σε σχέση πάντα με την κλινική. Ευτύχισε να έχει διευθυντή στη διατριβή του, τον σημαντικό γάλλο ερευνητή, Michel Jouvet, πρωτοπόρο στις μελέτες σχετικά με τα φαινόμενα του ύπνου. Από εκείνη την πρώτη ερευνητική δουλειά και σε σύγχρονη συνεργασία με τον από πάντα συνοδοιπόρο του Francois Michel, ευτύχισαν να περιγράψουν ένα φυσιολογικό φαινόμενο, τη δέσμη PGO (γεφυρο-γονατο-ινιακή), που πέρασε στη σύγχρονη ιστορία των εν τω γενάσθαι νευροεπιστημών ως παραδειγματικό εύρημα.

Παρενθετικά, σε αυτές τις δύο δεκαετίες μετά τον πόλεμο είχαν αρχίσει έντονες επιστημονικές ανταλλαγές με τις ΗΠΑ, αλλά και τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Έτσι ο Jeannerod βρέθηκε πρώιμα, για έναν χρόνο στις ΗΠΑ, κάτι που καθόρισε αρκετά την μετέπειτα πορεία του.

Από τη PGO στις κινήσεις των ματιών κατά την φάση REM του ύπνου, ο νεαρός ερευνητής βρέθηκε να ασχολείται με την οφθαλμοκινητικότητα και τον οπτικο-κινητικό συντονισμό. Στο πρώτο εργαστήριο, που του ανατέθηκε η διεύθυνση, αυτό υπήρξε μείζον θέμα έρευνας σε ανθρώπους υγιείς και πάσχοντες, αλλά και σε πειραματόζωα. Βρισκόμαστε στη μετά τον Μάη του 1968 περίοδο, φάση κατά την οποία υπάρχει σαφής ανανέωση στις ερευνητικές δομές της Γαλλίας.

Παράλληλα, μία από τις πρώτες επαναστάσεις στη νεαρά νευροεπιστήμη έχει προκύψει. Η υπόθεση των δύο οπτικών συστημάτων, η περιβόητη πιθηκίνα Helen, που μετά την  εκτομή του ινιακού της λοβού έκανε «θαύματα», και που σπεύδαμε όλοι να την επισκεφθούμε στην Οξφόρδη, και εν τέλει το περιβόητο blind sight κινητοποίησαν την επιστημονική κοινότητα. Από την Οξφόρδη έως το Μόναχο και τη Βοστόνη η κινητοποίηση υπήρξε μεγάλη. Έτσι βρεθήκαμε όλοι μαζί στο πρότυπο εργαστήριο ψυχολογίας του ΜΙΤ, που διηύθυνε ο πολύς Hans Lucas Teuber. O Marc συνδέθηκε με φιλία μαζί του, κάτι που συμπλήρωσε σε τρίο τους μέντορες του: Michel Jouvet, Henri Hecaen, Hans Lukas Teuber.

Πιθανόν, η συνάντησή του με τον Henri Hecaen να υπήρξε η πιο καθοριστική για την είσοδό του στον ευρύ χώρο της Νευροψυχολογίας και εν τέλει η εμπλοκή του σε αυτό τον διακλαδικό χώρο, να του επέτρεψε να ανοίξει τους ορίζοντές του περισσότερο από την κλασική και αυστηρή νευροφυσιολογία. Έτσι, στο εργαστήριο του στην Lyon, διερευνηθήκανε η όραση και η κινητικότητα, το οράν και το πράττειν, η δράση και η βούληση. Με άλλα λόγια, ανοίχτηκε ένα ολόκληρο πεδίο, που τελικά θα καταλήξει στη γένεση της Γνωσιακής Νευροεπιστήμης, της οποίας το πρώτο κέντρο διηύθυνε ο Marc, στη Lyon. Ο συνδυασμός της Νευροψυχολογικής σκέψης με τη λογική της Γνωσιακής Επιστήμης επέτρεψαν μια καινούργια σύνθεση, αποκλείοντας σχεδόν πλήρως την Cognitive Science των μηχανικών αναλόγων και των υπολογιστών. Αντίθετα, βρήκαν τη θέση τους σε αυτής της φύσεως τα κέντρα, οι φιλόσοφοι.

Σε αυτό το σημείο, επανερχόμαστε στο σημείο των φιλοσοφικών ευαισθησιών του Jeannerod, ο οποίος καθόλη τη δραστήρια ζωή του ως ερευνητής συμμετείχε σε ποικίλες συζητήσεις σχετικά με τον μονισμό-δυϊσμό, σχετικά με τον βουλητικό εγκέφαλο. Παρεμπιπτόντως, σε μια σειρά ανταλλαγών με τον ψυχαναλυτή Jacques Hochman, διερεύνησαν τις δυνατότητες διαλόγου μεταξύ νευροεπιστήμης και ψυχανάλυσης. Η ανταλλαγή υπήρξε χαριτωμένη, αλλά αναποτελεσματική…

Παράλληλα, ο Marc δεν έπαυσε να ενδιαφέρεται για τα φαινόμενα της ψυχικής νόσου [σχετικό του δοκίμιο περί ψυχοθεραπείας δημοσιεύτηκε με σχόλια στο τεύχος 21, του περιοδικού Εκ των Υστέρων]. Και όμως η γενιά αυτή μεγάλωσε μέσα στις αντιφάσεις μεταξύ μιας θριαμβεύουσας τεχνοεπιστήμης, μιας ψυχανάλυσης που θέλησε να παίξει κυρίαρχο ρόλο στα πράγματα του πνεύματος και τις αταβιστικές διασυνδέσεις με ιδεολογικά κινήματα όπως ο καθολικισμός ή και ο μαρξισμός.

Το αυτογραφικό αυτό βιβλίο περιγράφει λοιπόν τις δυναμικές κινήσεις των νευροεπιστημών, με τις δοκιμές και τα λάθη μας, αλλά και με τα πάθη μας, και εν τέλει τον κόπο να διαβούν οι επιστήμονες τις ατραπούς της Γνώσης, που πάντα θα μας αντιστέκεται…