Κατά τα τελευταία δύο χρόνια η ελληνική κοινωνία βιώνει μία ζοφερή κρίση που δεν είναι μόνον οικονομική, αλλά και κοινωνική και πολιτιστική. Από την εμπειρία κρατών που βίωσαν πρόσφατα την οικονομική ύφεση, (χώρες της ανατολικές Ευρώπης και της νοτιοανατολικής Ασίας,) γνωρίζουμε ότι η κρίση επηρέασε αρνητικά την ψυχική υγεία.^1,2

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ), συγκεντρώνοντας στοιχεία από ευρωπαϊκές χώρες που αντιμετωπίζουν την οικονομική κρίση, η οποία άρχισε το 2007, εξέδωσε ένα βιβλίο – αναφορά με τίτλο «Επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης στην ψυχική υγεία» (Impact of economic crises on mental health),³ όπου παρουσιάζει πρόσφατα συμπεράσματα σχετικά με το πώς η οικονομική ύφεση επηρεάζει την ψυχική υγεία του πληθυσμού, δεδομένου ότι ως υγεία ορίζεται όχι μόνο η απουσία νόσου, αλλά η κατάσταση της πλήρους σωματικής, ψυχικής και κοινωνικής ευεξίας. Επομένως η οικονομική κρίση και τα επακόλουθά της θα επηρεάσουν τη σωματική και την ψυχική υγεία. Παράλληλα υπογραμμίζει τις ευεργετικές συνέπειες ορισμένων μέτρων τα οποία θα μπορούσαν να εφαρμοσθούν ως κυβερνητικές πολιτικές για να μειώσουν τις βλαπτικές επιπτώσεις της τρέχουσας οικονομικής κρίσης στην ψυχική υγεία.

Είναι ενδεικτικό ότι σε μελέτη,⁴ που έλαβε χώρα σε 26 χώρες της Ευρώπης για το διάστημα 1970 – 2006, σχετικά με τον τρόπο που οι οικονομικές μεταβολές επηρέασαν τα ποσοστά θνησιμότητας, βρέθηκε ότι για κάθε αύξηση 1% στην ανεργία υπήρξε αύξηση 0,8% στις αυτοκτονίες στις ηλικίες κάτω των 65 ετών, καθώς και αύξηση 0,8% στις ανθρωποκτονίες. Βρέθηκε επίσης ότι αύξηση πάνω από 3% στην ανεργία είχε αντίστοιχα ακόμη μεγαλύτερη επίδραση στις αυτοκτονίες (αύξηση >4% στις ηλικίες κάτω των 65 ετών) και ότι σε εποχές οικονομικής κρίσης οι εισαγωγές στο νοσοκομείο ψυχικά πασχόντων αυξάνονται, καθώς και η προσέλευσή τους στα εξωτερικά ιατρεία.

Η κρίση στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα λόγω της ιδιαιτερότητας της λειτουργίας του κράτους και των θεσμών, η κρίση παρουσιάζει πολλές διαφορετικές πλευρές και διαστάσεις.

Σύμφωνα με την κατά τον Ο. Quenard⁵ ψυχολογική εκδοχή του όρου κρίση, η κρίση ορίζεται ως ένα χρονικό σημείο ρήξης στην ύπαρξη ενός ζωντανού οργανισμού ή ενός συνόλου οργανισμών, απότοκο μιας διαταραχής του ρυθμιστικού συστήματος που εξασφαλίζει τη συνέχεια και την ακεραιότητα αυτού του οργανισμού.

Ο Ιπποκράτης αποδίδει με αμφίσημο τρόπο τον όρο κρίση: «Μια παροξυσμική στιγμή μιας ασθένειας, η οποία μπορεί να οδηγήσει είτε στον θάνατο είτε σε μια διαδικασία ίασης μέσα από μια ευεργετική αντίδραση που προέρχεται από την ίδια την κρίση.» «Κρίση» επομένως είναι και η στιγμή που κρίνεται κάτι, το σημείο κρίσιμων αποφάσεων.⁵

Στην χώρα μας, η παροξυσμική στιγμή ήταν η έκρηξη του δημοσίου χρέους, που φανέρωσε τη χρόνια πολιτισμική και κοινωνική ασθένεια που παράγει ελλείμματα σε όλα τα επίπεδα: Μια όψη της είναι η κυρίαρχη αυταπάτη μιας κοινωνίας ότι δικαιούται να απομυζά στο διηνεκές ένα κράτος – τροφό, την οποία τροφοδότησε και θεσμοθέτησε η πολιτική κουλτούρα των ατομοκεντρικών πελατειακών σχέσεων για την αμοιβαία ικανοποίηση συμφερόντων και των διαρκώς αναγεννούμενων άπληστων αναγκών. Εθιστική σχέση που αποτελούσε το ισχυρότερο στήριγμα και το μελλοντικό όνειρο – για την πλειονότητα του πληθυσμού – εις βάρος της ανάπτυξης ενός κράτους δικαίου, της δημιουργίας ενός κοινωνικού πλαισίου νοηματοδοτημένων αρχών και σκοπών, του σχεδιασμού κοινωνικών θεσμών υποστήριξης και φροντίδας του πολίτη, εν τέλει εις βάρος της ψυχικής ωρίμανσης της κοινωνίας, που δεν μπορούσε, ή δεν ήθελε να αμφισβητήσει αυτό το αντικοινωνικό αυτονόητο. Αντίθετα μάλιστα την εφησύχαζε αγκυλώνοντας συγχρόνως τη δυναμική της. Πρόκειται, δηλαδή, για έναν μηχανισμό που παράγει κρίση.

Η διάψευση αυτής της αυταπάτης δημιουργεί άτακτες συμπεριφορές βίας από το κράτος προς τους πολίτες και αντιστρόφως, αγριότητα των φαινομένων διαμαρτυρίας, εκτονωτικές καταστροφικές συμπεριφορές προς τον εαυτό (σωματοποιήσεις, καταθλιπτικά φαινόμενα, εθιστικές συμπεριφορές, κ.ά.), αλλά και προς τα έξω, όπως διχαστικά κοινωνικά φαινόμενα, τυφλές βιαιοπραγίες, όπου η οργή αναζητά ένα όριο σε κάποιους άλλους ή στα υλικά στοιχεία της πόλης, ελλείψει μιας συλλογικής πλαισίωσης και κοινωνικών δικτύων ασφαλείας. Η χηρεύουσα ουτοπία αφήνει ένα απελπιστικό κενό αφού η κοινωνία δεν έχει διαπαιδαγωγηθεί στη δημιουργική επένδυση του εαυτού, στο συλλογικό επίτευγμα και στο νόημα που απορρέει από αυτά. Το συλλογικό πρότυπο δεν έτεινε στην «ευδαίμονα πόλιν – πατρίδα…».

Τα τελευταία χρόνια μελέτες και στον ελλαδικό χώρο δείχνουν ότι είναι σημαντικές οι επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης στην ψυχική υγεία.^4,6,7 Οι περισσότεροι ερευνητές συμφωνούν ότι η απώλεια της εργασίας, η ξαφνική μείωση του εισοδήματος, τα χρέη, η ανασφάλεια σε συνδυασμό με τη μείωση των κρατικών δαπανών για την υγεία αυξάνουν τα ποσοστά εμφάνισης κατάθλιψης, έντονου άγχους, χρήσης ουσιών, αυτοκτονιών και αντικοινωνικής συμπεριφοράς. Εκείνοι που πλήττονται περισσότερο, εκτός από τους ανέργους και τους φτωχούς, είναι οι πιο ευάλωτοι ψυχικά εργαζόμενοι και τα άτομα που ήδη νοσούν από κάποιο ψυχικό νόσημα.⁶

Οι δραματικότερες όμως επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης δεν αφορούν μόνο την υγεία των τωρινών ενηλίκων, αλλά και τη μέλλουσα γενιά. Το άγχος και η κατάθλιψη των γονέων μπορεί να έχει δυσμενείς επιπτώσεις στην ψυχική και νοητική ανάπτυξη των βρεφών και των νηπίων. «Πρώιμες αντίξοες εμπειρίες μπορεί να τροποποιήσουν τη δομική και λειτουργική ανάπτυξη του εγκεφάλου του παιδιού, συμβάλλοντας στην αρνητική έκβαση της ψυχικής υγείας στο μέλλον. Η κακή κοινωνικοοικονομική κατάσταση των γονέων σχετίζεται επίσης με χαμηλή ικανότητα εστίασης της προσοχής των παιδιών. Η πρώιμη έκθεση της μητέρας σε στρες λόγω κατάθλιψης, άγχους ή υποσιτισμού κατά την εγκυμοσύνη, αυξάνει τη δραστηριότητα του άξονα υποθάλαμος-υπόφυση -επινεφρίδια στο βρέφος, με αποτέλεσμα την τροποποιημένη απάντηση στα στρεσογόνα ερεθίσματα. Ο υποσιτισμός του ίδιου του βρέφους μπορεί επίσης να παίξει σημαντικό ρόλο. Για παράδειγμα, η έλλειψη του ρετινοϊκού οξέος, παραγώγου της βιταμίνης Α, έχει αρνητική επίδραση στη νοητική ανάπτυξη, η έλλειψη των ω-3 λιπαρών οξέων σχετίζεται με μεγαλύτερη επίπτωση κατάθλιψης και Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ), ενώ η έλλειψη σιδήρου διαταράσσει τη διαδικασία της μυελίνωσης.».⁴

Στις συνθήκες αυτές είναι αναμενόμενο να υπάρχει αυξημένη προσέλευση σε δημόσιες υπηρεσίες ψυχικής υγείας λόγω της γενικευμένης μείωσης των εισοδημάτων, της αδυναμίας προσφυγής στον ιδιωτικό τομέα, καθώς και της ψυχικής επιβάρυνσης που προκαλείται.

Η εμπειρία του Ε.ΚΕ.Ψ.Υ.Ε.

Μια πρώτη αποτίμηση της κλινικής και ψυχοθεραπευτικής εμπειρίας των Κοινοτικών Υπηρεσιών του Ελληνικού Κέντρου Ψυχικής Υγιεινής και Ερευνών (Ε.ΚΕ.Ψ.Υ.Ε.), κατά το τελευταίο χρονικό διάστημα, αναδεικνύει κάποια ποιοτικά κυρίως – αλλά και ποσοτικά – χαρακτηριστικά του προσερχομένου πληθυσμού.

Α) Υπηρεσίες Παιδιών και Εφήβων:

Στις υπηρεσίες που υποδέχονται παιδιά και εφήβους μαζί με τις οικογένειές τους, συγκρίνοντας τα στοιχεία από τα έτη 2006 και 2011, παρατηρούνται τα ακόλουθα:

• Αύξηση του αριθμού των περιστατικών. Ενδεικτικά αναφέρουμε την ποσοστιαία αύξηση κατά 51% του αριθμού νέων εξυπηρετουμένων στο Παράρτημα Πειραιά το 2011 σε σχέση με το 2006, καθώς και τον διπλασιασμό του συνολικού αριθμού των επισκέψεων για κάθε εξυπηρετούμενο.
• Η αύξηση αυτή σύμφωνα με τα στοιχεία των υπηρεσιών μας οφείλεται:

1^ον Στη μετακίνηση των προσερχομένων από τον ιδιωτικό τομέα περίθαλψης στο δημόσιο λόγω οικονομικών προβλημάτων και στη μείωση ή διακοπή της εξωσχολικής βοήθειας και εκπαίδευσης παιδιών και εφήβων.

2^ον Στην αύξηση των παραπομπών στις υπηρεσίες μας λόγω υποστελέχωσης και υπολειτουργίας Υπηρεσιών του δημόσιου τομέα, όπως των Ασφαλιστικών Ταμείων για έκδοση πιστοποιητικών, των ΚΕΔΔΥ για παιδοψυχιατρική παρακολούθηση, των Δικαστηρίων για πραγματογνωμοσύνες και εισαγγελικές παραγγελίες για εξωνοσοκομειακή παρακολούθηση, των ιδρυμάτων κλειστής περίθαλψης κ.ά.

• Ποιοτικές μεταβολές στους εξυπηρετούμενους
• Μεγάλη αύξηση περιστατικών με σοβαρά οικονομικά προβλήματα (μακροχρόνια ανεργία, δυσβάσταχτα χρέη, υποαπασχόληση των γονέων, μη δυνατότητα εύρεσης εργασίας από τους εφήβους). Συνέπεια όλων αυτών είναι η πρόσφατη αδυναμία πολλών προσερχομένων να πληρώσουν ακόμη και το αντίτιμο των 5€ για την πρώτη επίσκεψη στις υπηρεσίες μας. Ειδικά στο Παράρτημα Πειραιά ένας σημαντικός αριθμός περιστατικών επιβιώνουν από συσσίτια.
• Αυξανόμενη δυσκολία του γονεϊκού ζεύγους στη διαχείριση του stress με αποτέλεσμα αγχώδεις και καταθλιπτικές διαταραχές των γονέων και αύξηση των ενδοοικογενειακών συγκρούσεων με ποικίλες επιπτώσεις στον ψυχισμό των παιδιών και των εφήβων.
• Μειωμένη δυνατότητα θεσμών (οικογένεια, σχολείο, αστυνομία, δικαιοσύνη) να διαχειρισθούν ακόμη και ήπιες αποκλίσεις στη συμπεριφορά παιδιών και εφήβων, ειδικά όσες σχετίζονται με διασπαστική και επιθετική συμπεριφορά.
• Αύξηση της ανασφάλειας και της ξενοφοβίας γονέων και εφήβων με αποτέλεσμα τον περιορισμό της ελευθερίας κινήσεως ακόμη και μεγαλύτερων εφήβων (16 -18 ετών).
• Στα παιδιά και τους εφήβους που προσέρχονται στις υπηρεσίες μας είναι ανησυχητική η αύξηση της σχολικής άρνησης.
• Αύξηση των κρουσμάτων εκφοβισμού (bullying) στα σχολεία, με επίταση της αγριότητας των μεθόδων επίθεσης μεταξύ εφήβων. Παράλληλα αναφέρεται ως νέο φαινόμενο η ύπαρξη εφηβικών συμμοριών στα σχολεία ή/και στις γειτονιές.
• Αύξηση περιστατικών (εφήβων και γονέων) που αναφέρουν χρήση ουσιών (θεαματικότατη αύξηση στη χρήση χασίς, αλκοόλ και λοιπών εθιστικών ουσιών), καθώς και δραματική αύξηση της μανιώδους ενασχόλησης των εφήβων με το διαδίκτυο και το facebook με αποτελέσματα είτε την κοινωνική τους απομόνωση είτε την έκθεσή τους σε επικίνδυνες κοινωνικές επαφές εν αγνοία των γονέων.
• Αύξηση των παραπομπών εφήβων για απόπειρες αυτοκτονίας με μείωση του μέσου όρου ηλικίας.

Β) Συμβουλευτικές Υπηρεσίες Ενηλίκων

Στις υπηρεσίες που υποδέχονται ενήλικο πληθυσμό, η συγκριτική αξιολόγηση των στοιχείων μεταξύ των ετών 2006 και 2011 αναδεικνύει τα ακόλουθα:

• Μεγάλη μετακίνηση πληθυσμού από τον ιδιωτικό τομέα στον δημόσιο λόγω μείωσης εισοδημάτων (διακοπή ψυχοθεραπειών στον ιδιωτικό τομέα και αναζήτηση ανάλογων παροχών στις Υπηρεσίες μας). Επίσης παρατηρείται αυξημένη προσέλευση για απλή συνταγογράφηση μετά την καθιέρωση του συστήματος της ηλεκτρονικής συνταγογράφησης λόγω υπερφόρτωσης των ασφαλιστικών ταμείων και των συμβεβλημένων ιατρών.
• Ένα άλλο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό είναι η ηλικιακή μετατόπιση προς νεότερες ηλικίες και ειδικότερα η αύξηση προσέλευσης νέων ανδρών, τους οποίους πλήττει ιδιαιτέρως ψυχικά η ανεργία και η ανασφάλεια για το εργασιακό μέλλον.
• Διαπιστώνεται επίσης αύξηση των ενδοοικογενειακών συγκρούσεων και της επιθετικότητας, είτε μεταξύ του γονεϊκού ζεύγους είτε μεταξύ γονέων-παιδιών, λόγω αδυναμίας διαχείρισης του stress που δημιουργούν τα προβλήματα της εξωτερικής πραγματικότητας. Συνέπεια αυτού είναι η συχνότερη προσφυγή σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας. Φαίνεται πως ένας παράγοντας που σχετίζεται με την αύξηση της συχνότητας του παραπάνω φαινομένου είναι η αδυναμία πολλών νέων να ανεξαρτητοποιηθούν οικονομικά από τις οικογένειές τους με όλες τις επιπτώσεις που μπορεί να έχει στην ψυχική και κοινωνική τους εξέλιξη η αναγκαστική παραμονή στην οικογενειακή εστία (παλινδρόμηση σε μια θέση παιδικής εξάρτησης, απελπισία, επιθετικότητα, αντικοινωνική συμπεριφορά, κ.ά.).
• Οι μεγάλες κοινωνικές μεταβολές που έχουν επέλθει κατά τα τελευταία χρόνια με κυρίαρχες την αύξηση της καθημερινής εγκληματικότητας και των φαινομένων βίας φαίνεται ότι σχετίζονται με την αύξηση των φοβιών, των αγχωδών διαταραχών και αρνητικών συναισθημάτων, όπως ο θυμός, η ανασφάλεια, η ξενοφοβία.

Οι παραπάνω παράγοντες διαμορφώνουν και νέου τύπου αιτήματα ως προς το είδος της θεραπευτικής αγωγής: Δεν πρόκειται, δηλαδή, μόνο για αντιμετώπιση μείζονος ψυχοπαθολογίας (σοβαρές καταθλίψεις, ψυχώσεις), αλλά και για μια αυξανόμενη αναζήτηση ψυχικής υποστήριξης, κατανόησης και καθοδήγησης ως προς τη λύση των προβλημάτων της ζωής τους. Στην ουσία αναζητούν μια πλαισίωση ελλείψει κοινωνικής πλαισίωσης και εξαιτίας της πλήρους απροσδιοριστίας του παρόντος και του άμεσου μέλλοντος. Αυτό έχει ως συνέπεια την παράταση του χρόνου της θεραπείας με αποτέλεσμα την αδυναμία άμεσης εξυπηρέτησης νέων περιστατικών ενώ συγχρόνως αποστελεχώνονται οι υπηρεσίες. Για παράδειγμα, στη Συμβουλευτική Υπηρεσία Αθήνας, που εξυπηρετεί την περιοχή του κέντρου της πρωτεύουσας, ενώ το 2006 η εξυπηρέτηση ήταν άμεση, το 2011 υπάρχει λίστα αναμονής περίπου δύο μηνών.

Διαπιστώσεις – Συμπεράσματα

Οι διαπιστώσεις από τις κοινοτικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας του Ε.ΚΕ.Ψ.Υ.Ε. μας οδηγούν στη σκέψη ότι στη χώρα μας οι φορείς υγείας και ψυχικής υγείας φαίνεται να είναι από τους ελάχιστους κοινωνικούς φορείς στους οποίους μπορεί να απευθυνθεί η απελπισία και ο ψυχικός πόνος. Εμείς, οι λειτουργοί ψυχικής υγείας καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε ψυχικά προβλήματα πολλά από τα οποία δεν εξηγούνται επαρκώς από τα κλασικά νοσογραφικά πλαίσια διότι προέρχονται σε μεγάλο βαθμό από κοινωνικά προβλήματα φέρνοντας στο προσκήνιο τη συνάρθρωση της ατομικής ψυχικής κατάρρευσης με εκείνη της κοινωνικής. Η κρίση ιατρικοποιείται και ψυχιατρικοποιείται, αναζητώντας με αυτό τον τρόπο ένα πλαίσιο που θα μπορούσε να περιέξει και να νοηματοδοτήσει τον ψυχικό πόνο που προκαλεί.

Δεν είναι η πρώτη φορά που η ελληνική κοινωνία αντιμετωπίζει καταστροφές και βαθιές οικονομικές και κοινωνικές κρίσεις. Είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι ο πρώτος φορέας παροχής υπηρεσιών ψυχικής υγείας στην κοινότητα, το Ελληνικό Κέντρο Ψυχικής Υγιεινής και Ερευνών, δημιουργήθηκε σε μια εποχή μεγάλης οικονομικής και κοινωνικής κρίσης, στη ζοφερή πραγματικότητα του μετεμφυλιακού κράτους της δεκαετίας του ’50. Ο πρώτος πυρήνας του Κέντρου, μια ομάδα επιστημόνων ψυχικής υγείας, προσπάθησε να απαντήσει σε οξείες, επείγουσες κοινωνικές ανάγκες μέσω των Σταθμών Πρώτων Κοινωνικών Βοηθειών, που δημιούργησε το ελληνικό κράτος για να αντιμετωπίσει τις έκτακτες και δραματικές συνθήκες της εποχής. Μέσα από την εργασία αυτή, μπόρεσε να αναγνωρισθεί και να νομιμοποιηθεί το στοιχείο του ψυχικού πόνου, που οδήγησε σταδιακά στον μετασχηματισμό των Σταθμών Πρώτων Κοινωνικών Βοηθειών σε Υπηρεσίες Ψυχικής Υγείας⁸.

Σήμερα, ο τομέας της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας – και ιδιαίτερα της ψυχικής υγείας – παρουσιάζει δραματική υστέρηση. Τα κοινοτικά κονδύλια για την ψυχική υγεία, που έλαβε η χώρα μας κατά τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια μέσω ευρωπαϊκών προγραμμάτων, διοχετεύθηκαν κατά κύριο λόγο σε ιδιωτικές εταιρείες για τη δημιουργία στεγαστικών δομών για ψυχιατρικούς ασθενείς. Αλλά και τα προγράμματα του ΕΣΠΑ 2007-2013 φαίνεται να στοχεύουν περισσότερο στην αποσυμφόρηση των ψυχιατρικών νοσοκομείων μέσω ενεργειών πρόληψης, παραμονής των ασθενών στην κοινότητα και αποφυγής υποτροπών.

Θεωρούμε ότι παράλληλα με τις ενέργειες αυτές, η ψυχολογική υποστήριξη και βοήθεια προς τις ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού, που δοκιμάζονται ιδιαιτέρως σήμερα, πρέπει να αποτελέσει πρώτης γραμμής προτεραιότητα με την ανάπτυξη συγχρόνων υπηρεσιών πρωτοβάθμιας φροντίδας ψυχικής υγείας με αξιολόγηση και βέλτιστη αξιοποίηση των ευρωπαϊκών προγραμμάτων.

Άλλωστε και ο ΠΟΥ, στο κείμενο που αναφέρεται στην αρχή, υποστηρίζει εμφατικά ότι, σε αντίθεση με μια λογιστικού τύπου συρρίκνωση των δαπανών για την ψυχική υγεία, οι πολιτικές πρόληψης και θεραπείας μπορούν να έχουν θετικά αποτελέσματα και στην οικονομία.

Ειδικότερα αναφέρεται ότι οι οικονομικές συνέπειες των προβλημάτων ψυχικής υγείας όσον αφορά τη χαμένη παραγωγικότητα ανέρχονται στο 3-4% του ακαθάριστου εθνικού προϊόντος στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Δεδομένου μάλιστα ότι οι σοβαρές ψυχικές διαταραχές συχνά αρχίζουν από την εφηβεία ή τη νέα ηλικία, η απώλεια παραγωγικότητας διαρκεί επί μακρόν. Οι ψυχικές διαταραχές ευθύνονται για περισσότερο από το ένα τρίτο του συνόλου των επιδομάτων αναπηρίας (disability) στην Ευρώπη. Η επένδυση στην ψυχική υγεία, εντός και εκτός του συστήματος υγείας, παρέχει μέσα και ευκαιρίες για να μειωθεί ο κίνδυνος του κοινωνικού αποκλεισμού και προάγει την κοινωνική ενσωμάτωση. Για όλους τους παραπάνω λόγους, ο ΠΟΥ υποστηρίζει πως οι κυβερνήσεις πρέπει να πεισθούν ότι η επένδυση στην ψυχική υγεία έχει και οικονομικά οφέλη.

Τέλος, επισημαίνεται ότι σε εποχές οικονομικής δυσπραγίας η πρόσβαση σε βασικά δίκτυα κοινωνικής ασφάλειας είναι ιδιαίτερα σημαντική. Η καθολική κάλυψη του πληθυσμού με υπηρεσίες ψυχικής υγείας αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο για τη μείωση των επιπτώσεων της κρίσης και μπορεί να περιορίσει τις κοινωνικές ανισότητες στην υγεία.^3,9,10

Από την κλινική εμπειρία των υπηρεσιών του Ε.ΚΕ.Ψ.Υ.Ε. προκύπτει ότι:

• Υπάρχει ένας πληθυσμός ασθενών που σωματοποιούν το άγχος και την κατάθλιψη με αποτέλεσμα να προστρέχουν στα γενικά νοσοκομεία υποβαλλόμενοι σε πληθώρα εξετάσεων – συχνά δαπανηρών – με αποτέλεσμα την επιβάρυνση του συστήματος υγείας και των ασφαλιστικών ταμείων. Θεωρούμε ότι η ανάπτυξη πρωτοβάθμιας φροντίδας ψυχικής υγείας, καθώς και η ευαισθητοποίηση των ιατρών άλλων ειδικοτήτων, ώστε να παραπέμπουν έγκαιρα τους ασθενείς αυτούς, θα απέφερε διπλό όφελος: την κατάλληλη θεραπεία, καθώς και την αποφυγή της οικονομικής επιβάρυνσης του συστήματος υγείας.
• Μια άλλη σημαντική λειτουργία των υπηρεσιών ψυχικής υγείας, η οποία συχνά παραγνωρίζεται, είναι η επένδυσή τους εκ μέρους μιας μεγάλης μερίδας ασθενών (ψυχωσικοί, οριακοί, «κοινωνικές περιπτώσεις» κ.ά.) ως σταθερών τόπων αναφοράς ιδίως κατά τις σημερινές συνθήκες μεγάλης αβεβαιότητας και ανασφάλειας.
• Επίσης, με τον ίδιο ευεργετικό τρόπο λειτουργούν και σε εκείνες τις περιπτώσεις ανθρώπων που βιώνουν μια συνολική ανατροπή της ζωής τους λόγω της οικονομικής κρίσης με κίνδυνο να καταφύγουν σε δραματικές λύσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η περίπτωση που μας αναφέρθηκε από τη Μονάδα Εφήβων: μια μητέρα, της οποίας ο έφηβος γιος παρακολουθείτο από την υπηρεσία, εξαφανίσθηκε ξαφνικά από το σπίτι απελπισμένη από τα υπέρογκα χρέη της. Όταν εμφανίσθηκε στην υπηρεσία για την προγραμματισμένη συνάντηση, εξομολογήθηκε ότι είχε φύγει από το σπίτι με σκοπό να αυτοκτονήσει, αλλά την συγκράτησε το γεγονός ότι είχε αυτή την προγραμματισμένη συνάντηση.

Όπως μας είναι γνωστό από την κλινική εμπειρία, η θεραπευτική σχέση, μέσα από το ενδιαφέρον και τη σκέψη του θεραπευτή για τον ασθενή, μπορεί να συντελέσει στην εκ νέου επένδυση του εαυτού και στην επινόηση ενός νέου τρόπου αντίληψης της ζωής του, διαδικασία ιδιαίτερης σημασίας στις σημερινές συνθήκες.

Είναι προφανές ότι η προσφορά καλών υπηρεσιών πρωτοβάθμιας φροντίδας ψυχικής υγείας είναι πολύτιμη και υπεραντισταθμίζει το όποιο κόστος τους. Ιδιαίτερα στην τωρινή δίνη της κρίσης λειτουργούν ως χώροι καταφυγής, επούλωσης των τραυμάτων, αλλά και προστασίας της επόμενης γενιάς. Αποτελούν μέρος των αναγκαίων κοινωνικών δικτύων τα οποία διασφαλίζουν την κοινωνική συνοχή μειώνοντας τον κίνδυνο του κατακερματισμού της κοινωνίας και της εξαθλίωσης μεγάλων ομάδων του πληθυσμού.