Εν αρχή ην το ερώτημα: Αξίζει να θεσμοθετηθούν όργανα ελέγχου διαφύλαξης των δικαιωμάτων των ασθενών; Η απάντηση είναι, νομίζω, καταφατική, στο βαθμό που το συντεχνιακό μας πολίτευμα δίνει το «πάνω χέρι» στους παρόχους υγείας (συνδικαλιστικές οργανώσεις εργαζομένων, ιατρών, κ.ά., στα νοσηλευτήρια και λοιπούς χώρους φροντίδας υγείας). Κατ’ αντίθεση, οι λήπτες υπηρεσιών υγείας δεν μπορούν να οργανωθούν γιατί δεν έχουν κανένα (εργασιακό) συνεκτικό δεσμό και συνεπώς αποστερούνται του «κυρίαρχου λόγου».

Ορθώς, λοιπόν, η ελληνική πολιτεία αποφάσισε, με το Ν. 2519/1997, τη σύσταση Επιτροπής Ελέγχου Προστασίας των Δικαιωμάτων των Ασθενών, η οποία συγκροτήθηκε και αποπειράθηκε να λειτουργήσει. Ο βραχύς βίος της οφείλεται μάλλον στο ότι ο νομοθέτης ήθελε, στο όνομα της αντιπροσωπευτικότητας, να συμμετέχουν σε αυτή, κατά πλειοψηφία, εκπρόσωποι διαφόρων παραγωγικών (και μη) τάξεων.

Εκτός όμως από τη θνησιγενή Επιτροπή, ο Ν. 2519/1997 θέσπισε και δύο ακόμη όργανα: Την αυτοτελή υπηρεσία προστασίας των δικαιωμάτων των ασθενών στο Υπουργείο Υγείας και τις τριμελείς επιτροπές προάσπισης των δικαιωμάτων των ασθενών (που τώρα έχουν μετονομαστεί σε γραφεία υποστήριξης του πολίτη) στα Νοσοκομεία. Η αυτοτελής υπηρεσία έχει γραφείο στο Υπουργείο Υγείας. Τα γραφεία υποστήριξης του πολίτη στα Νοσοκομεία υφίστανται, αλλά, εάν κρίνουμε από τις ελάχιστες γραπτές καταγγελίες, παράπονα, κ.ά., συγγενών και ασθενών που υποβάλλονται κάθε χρόνο και αφορούν τα Ψυχιατρικά Τμήματα στα Γενικά Νοσοκομεία και στα Ψυχιατρεία, μπορούμε να υποθέσουμε ότι η ενημέρωση του κοινού για την ύπαρξη και τον ρόλο αυτών των γραφείων είναι μηδαμινή.

Σειρά έχει τώρα το δεύτερο ερώτημα: Αξίζει να θεσμοθετηθούν όργανα ελέγχου διαφύλαξης των δικαιωμάτων των ατόμων με ψυχική διαταραχή; Η απάντηση είναι και εδώ καταφατική, γιατί συντρέχουν δύο αποχρώντες λόγοι:

• Τα άτομα με ψυχική διαταραχή λόγω των ελλειμμάτων που εμφανίζουν σε περιοχές των ψυχικών λειτουργιών τους (π.χ. βούληση, κοινωνικές δεξιότητες) έχουν μειωμένη ικανότητα (συγκριτικά με τον κάθε ασθενή) να υπερασπιστούν τον εαυτό τους,
• Ο νόμος προβλέπει, ειδικά γι’ αυτά, την ακούσια εξέταση και την ακούσια νοσηλεία τους, κάτι που συνεπάγεται στέρηση ελευθερίας.

Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι έχει σχηματιστεί ένα πλούσιο σώμα, από τη διακήρυξη της Χαβάης (WPA, 1977) μέχρι και σήμερα, διεθνών κειμένων που εστιάζουν στην προάσπιση των δικαιωμάτων των ατόμων με ψυχικές διαταραχές. Τιτλοφορούνται ως απόφαση, διακήρυξη, συστάσεις, κανόνες καλών πρακτικών, δεοντολογία ψυχιάτρων, κ.ά., και υπογράφονται από οργανισμούς και φορείς, όπως η Γενική Συνέλευση ΟΗΕ, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, το Συμβούλιο της Ευρώπης, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η Παγκόσμια Ψυχιατρική Εταιρεία (WPA), κ.ά. Ο κοινός τόπος τους είναι ότι τα άτομα με ψυχική διαταραχή έχουν δικαίωμα σε:

(α) ισότιμη πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας, (β) αξιοπρεπή περίθαλψη, (γ) νοσηλεία και προστατευμένη στέγαση, (δ) αμφισβήτηση στο δικαστήριο της ακούσιας νοσηλείας (ε) εξατομικευμένη θεραπεία, (στ) ελεύθερη επιλογή θεραπείας και θεραπευτή, (ζ) πρόσβαση στα αρχεία που τους αφορούν, (η) προστασία προσωπικών δεδομένων, (θ) ενημέρωσή τους για την κατάσταση υγείας τους, τη θεραπεία και κάθε απόφαση που λαμβάνεται γι’ αυτούς, αλλά και στη συγκατάθεσή τους, (ι) προστασία της περιουσίας τους, (ια) διεκδίκηση των δικαιωμάτων τους, (ιβ) πρόληψη, αποστιγματισμό, κοινωνική και επαγγελματική επανένταξη.

Δεν είναι, ωστόσο, βέβαιο αν οι αρχές αυτές έχουν διακηρυκτική αξία ή τηρούνται από όλους όσοι τις έχουν συνυπογράψει.

Η Ειδική Επιτροπή Ελέγχου Προστασίας των Δικαιωμάτων των Ατόμων με Ψυχικές Διαταραχές

Σύντονη με το διεθνές κλίμα, η Ελληνική Βουλή ψήφισε το Ν. 2716/1999 [«ανάπτυξη και εκσυγχρονισμός των υπηρεσιών ψυχικής υγείας»], το άρθρο 2 του οποίου προβλέπει τη σύσταση της Ειδικής Επιτροπής. Ο προσεκτικός αναγνώστης θα σημειώσει εδώ ότι απουσιάζουν οι λέξεις ψυχιατρικός άρρωστος ή ψυχικά ασθενής. Η εξήγηση δεν είναι το «πολιτικώς ορθόν», αλλά η αποστιγματιστική στάση απέναντι στο υποκείμενο που δεν οφείλει να ενσωματώσει στην ταυτότητά του το πρόβλημα ψυχικής υγείας που (ενίοτε προσωρινά) αυτό φέρει. Σύμφωνα με το νόμο, ο πρόεδρος και τα μέλη της Ειδικής Επιτροπής ορίζονται με απόφαση του Υπουργού Υγείας και η θητεία της είναι πενταετής. Στα καθήκοντα και στις αρμοδιότητές της, μεταξύ άλλων, είναι:

• Να δέχεται παράπονα, αναφορές ή καταγγελίες από πολίτες, φορείς, αρχές.
• Να επισκέπτεται τακτικά ή εκτάκτως έπειτα από καταγγελίες ή αυτεπαγγέλτως τις υπηρεσίες ψυχικής υγείας, τόσο του δημοσίου όσο και του ιδιωτικού τομέα.
• Να ενημερώνει τους πολίτες για τα δικαιώματα των ατόμων με ψυχική διαταραχή.
• Να δέχεται και να διερευνά τις ετήσιες υποχρεωτικές εκθέσεις των υπευθύνων των υπηρεσιών ψυχικής υγείας, καθώς και των γραφείων υποστήριξης του πολίτη στα Νοσοκομεία.
• Να συντάσσει και να υποβάλλει ετήσιες εκθέσεις για το έργο της (στον πρόεδρο της –ανενεργού– Επιτροπής Ελέγχου Προστασίας των Δικαιωμάτων των Ασθενών).
• Να παρεμβαίνει κάθε φορά που διαπιστώνει παραβίαση των δικαιωμάτων, να προβαίνει σε συστάσεις και να αποστέλλει αναφορά στο αρμόδιο όργανο για την ποινική ή πειθαρχική δίωξη.

Η πρώτη θητεία της Ειδικής Επιτροπής ξεκίνησε το 2000 υπό την προεδρία του καθηγητή Α. Λιάκου και έληξε το 2004. Στη συνολική έκδοση των πεπραγμένων της (2000-2004) αποτυπώνεται στοιχειωδώς το έργο της.

Ακολούθησε η επίσκεψη της CPT (Επιτροπής του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων και της Απάνθρωπης ή Ταπεινωτικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας) στο Ψυχιατρείο της Κέρκυρας (καλοκαίρι 2005). Η CPT, στην έκθεση που συνέταξε για την επίσκεψη αυτή, καλούσε την Ειδική Επιτροπή (που τότε είχε λήξει η θητεία της) να αναλάβει ενεργότερο ρόλο στο πλαίσιο των καθηκόντων της. Το Υπουργείο Υγείας αντιλήφθηκε το κενό στη λειτουργία της Ειδικής Επιτροπής, και την επανασύστησε με υπουργική απόφαση της 26/08/2005 υπό την προεδρία του γράφοντος.

Η, υπό τη νέα της σύνθεση, Ειδική Επιτροπή δεν ευτύχησε να εξαντλήσει την πενταετή θητεία της. Με έγγραφο της τότε Υπουργού Υγείας (9/10/2009) και της αρμόδιας Γενικής Διεύθυνσης του ιδίου Υπουργείου (12/10/2009) ζητήθηκε η παραίτηση των μελών όλων των συλλογικών οργάνων. Ανταποκρινόμενη η Ειδική Επιτροπή υπέβαλε την παραίτησή της (13/10/2009).

Σημαντικές δράσεις της Ειδικής Επιτροπής κατά την τετραετή λειτουργία της ήταν:

• Επισκέψεις στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής, το Ψ.Ν.Α. «Δρομοκαΐτειο» (δις), το Παιδοψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής (δις), τα Ψυχιατρικά Νοσοκομεία Θεσσαλονίκης και Τρίπολης, το Κρατικό Θεραπευτήριο – Κέντρο Υγείας Λέρου, το Ψυχιατρικό Τμήμα του Γ.Ν.Α. «Γ. Γεννηματάς», σε ιδιωτικές ψυχιατρικές κλινικές της Θεσσαλονίκης, καθώς και σε 12 οικοτροφεία. Όλες οι επισκέψεις συνοδεύτηκαν από εκθέσεις με τις σχετικές συστάσεις και προτάσεις.
• Γνωμοδοτήσεις – παρεμβάσεις που αφορούν στα περιοριστικά μέτρα και τη σύνταξη ψυχιατρικής γνωμάτευσης για ακούσια νοσηλεία, την ηλεκτρονική παρακολούθηση ασθενών σε χώρους νοσηλείας και στεγαστικές δομές, κ.ά.
• Τοποθετήσεις – παρεμβάσεις σε γενικότερα θέματα του χώρου ψυχικής υγείας, όπως το πρόβλημα των κενών θέσεων – κλινών στις στεγαστικές δομές, ο τρόπος πλήρωσής τους και μέτρα προκειμένου να αποφευχθεί η ιδρυματοποίηση των στεγαστικών δομών.
• Πολυάριθμες στοχευμένες παρεμβάσεις που προέκυψαν από καταγγελίες, αναφορές, κ.ά. και αφορούσαν περιπτώσεις παραβίασης των δικαιωμάτων ατόμων ή ομάδων ατόμων με ψυχική διαταραχή.
• Ενεργός παρουσία σε εκδηλώσεις, ημερίδες, συνέδρια, με στόχο την ευαισθητοποίηση των συμμετεχόντων στο θέμα των δικαιωμάτων.

Το έργο της τετραετίας έχει καταγραφεί στα ετήσια πεπραγμένα της Ειδικής Επιτροπής (η έκδοση των πεπραγμένων του τελευταίου έτους έγινε με δαπάνες μελών της). Η ανταπόκριση των αποδεκτών (συμπεριλαμβανομένου του Υπουργείου Υγείας) στις επισημάνσεις, προτάσεις και συστάσεις της ήταν γενικά περιορισμένη, ενώ σε περιπτώσεις «ενοχλητικής» έκθεσης οι αντιστάσεις όσων τους αφορούσαν εκδηλώθηκαν έντονα. Αν και η Ειδική Επιτροπή έκλεισε (αναγκαστικά) τον κύκλο των εργασιών της με τη διαπίστωση ότι «υπάρχει σοβαρό έλλειμμα στο κεφάλαιο του σεβασμού των δικαιωμάτων των ατόμων με ψυχική διαταραχή στη χώρα μας», φαίνεται ότι το ζήτημα αυτό έχει αρχίσει να ανακινείται με αισιόδοξη προοπτική.

Στο διάστημα που ακολούθησε την παραίτηση της Ειδικής Επιτροπής, υπήρξαν αρκετές υπομνήσεις προς το Υπουργείο Υγείας από ευαισθητοποιημένα πρόσωπα και φορείς με αίτημα την επανασύστασή της. Έτσι, 20 μήνες αργότερα, με υπουργική απόφαση, αυτή συγκροτήθηκε εκ νέου με την εξής σύνθεση (ΦΕΚ 310/12-6-2011, τ. Β΄): Πρόεδρος: Β. Τομαράς, νευρολόγος – ψυχίατρος, Μέλη: Γ. Βικέντιος, κοινωνικός λειτουργός, Δ. Γεωργιάδης, παιδοψυχίατρος, Ι. Κουρμουλάκης, ψυχολόγος, Β. Κωστοπούλου, κοινωνική λειτουργός, Μ. Μητροσύλη, νομικός, Α. Τριανταφύλλου, εκπρόσωπος των φορέων των οικογενειών για την ψυχική υγεία, Γ. Τσαγκουρνός, εκπρόσωπος των ληπτών υπηρεσιών ψυχικής υγείας, Ε. Φυτράκης, νομικός, Γραμματέας: Θ. Ιωάννου, υπάλληλος του Υπουργείου Υγείας.

Ένα ευχάριστο νέο είναι ότι η Ειδική Επιτροπή άρχισε να φιλοξενείται στην ιστοσελίδα του Υπουργείου Υγείας (www.yyka.gov.gr). Εκεί ο επισκέπτης μπορεί να βρει τα σημαντικότερα πρόσφατα έγγραφά της (π.χ. την έκθεση επίσκεψης στο Ψυχιατρείο Κρατουμένων Κορυδαλλού και στο 7^ο Τμήμα του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Αττικής).

Αναστοχασμοί

Ανασκοπώντας κανείς την υπόθεση των δικαιωμάτων και ανατρέχοντας στις διεθνείς διακηρύξεις μπορεί να βρει εκεί δύο διαστάσεις: Αυτή της άμυνας στην παραβίαση και εκείνη της προαγωγής τους. Είναι αυτονόητο ότι στις συνθήκες της σημερινής κρίσης η ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών υγείας (της ψυχικής υγείας πρωτίστως) πλήττεται. Αυτό αφορά άμεσα τη διαφύλαξη των δικαιωμάτων των ληπτών, διότι η ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών από τη μια και τα δικαιώματα των ληπτών από την άλλη είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Το σύστημα «ψυχική υγεία» καλείται τώρα να βρει τρόπους διαφύλαξης των, καλώς νοούμενων, κεκτημένων του με αμυντική στρατηγική. Αυτό σημαίνει την υιοθέτηση σχημάτων αποδοτικών και συνάμα οικονομικότερων.

Παράδειγμα πρώτο: Γιατί η κοινοτική φροντίδα ψυχικής υγείας να μην υποκαταστήσει τη νοσηλειακή; Σήμερα, ασθενής της «περιστρεφόμενης πόρτας» με νοσηλεία 2-3 μηνών κάθε χρόνο εξέρχεται του ψυχιατρείου με τη σύσταση να παρακολουθείται στα εξωτερικά του ιατρεία. Όμως, στην περιοχή διαμονής του λειτουργεί Κέντρο Ψυχικής Υγείας – Κέντρο Ημέρας διαχειριζόμενο από το ίδιο νοσοκομείο. Η εκεί παρακολούθησή του, η οποία, καταστατικά, προβλέπει και επισκέψεις στο σπίτι, θα αντιμετώπιζε τα δύο προβλήματα που ευθύνονται για τις υποτροπές-επανεισαγωγές: (α) τη διακοπή της φαρμακευτικής αγωγής και (β) την κακή ενδοοικογενειακή ατμόσφαιρα. Βέβαια, ο ενήμερος αναγνώστης θα προβάλει εδώ την ένσταση: Πώς είναι δυνατό να συμβεί αυτό, όταν σήμερα υπάρχουν Κέντρα Ψυχικής Υγείας, όπου τα μέλη του προσωπικού τους δεν συνεδριάζουν ως ομάδα, με αποτέλεσμα ο καθένας τους να αγνοεί τι κάνει ο άλλος, γεγονός που παραπέμπει στην, ανεκπλήρωτη δυστυχώς, ανάγκη αξιολόγησης των μονάδων ψυχικής υγείας.

Παράδειγμα δεύτερο: Ένα, όχι ευκαταφρόνητο, ποσοστό των ενοίκων-ασθενών των στεγαστικών δομών (οικοτροφεία, ξενώνες, προστατευμένα διαμερίσματα) είναι σε θέση να μεταβεί σε σχήματα πιο αυτόνομης στέγασης-διαβίωσης, με πρώτο απ’ όλα την ανάδοχη οικογένεια. Γιατί να μη ευοδωθεί αυτή η αντι-ιδρυματική και ασυγκρίτως πιο οικονομική εναλλακτική λύση;

Υπό τις παρούσες διοικητικές και οικονομικές συνθήκες, η Ειδική Επιτροπή δεν μπορεί να ανταποκριθεί σε όλες τις αρμοδιότητες που της αναθέτει ο νόμος. Αδυνατεί, π.χ., να διενεργήσει τις προβλεπόμενες τακτικές επισκέψεις στις μονάδες ψυχικής υγείας. Ευνόητο είναι ότι δεν μπορεί να αυξήσει τον εργάσιμο χρόνο της (δύο συνεδρίες ανά μήνα), με δεδομένο ότι αυτός είναι άμισθος. Έτσι θα περιορίζεται σε, αμυντικού χαρακτήρα, δράσεις όπως είναι η παρέμβαση σε κατάφωρη παραβίαση δικαιωμάτων. Η παρέμβαση αυτή έχει ως αποδέκτες, εκτός από τους αυτουργούς, τη Διεύθυνση Ψυχικής Υγείας του Υπουργείου Υγείας (που θα έπρεπε να είναι επιτελικό όργανο), αλλά και ελεγκτικούς μηχανισμούς, όπως το Σώμα Επιθεωρητών Υπηρεσιών Υγείας και Πρόνοιας.

Μπορεί, όμως, η Ειδική Επιτροπή, και το επιχειρεί, να τροφοδοτεί με τις απόψεις και προτάσεις της τους συντελεστές του δικτύου συνηγορία – ενδυνάμωση – διεκδίκηση δικαιωμάτων. Στο δίκτυο αυτό (που το αποκαλώ έτσι από την άποψη της χαλαρής συναρμογής των μερών του) ανήκουν ανεξάρτητες αρχές που ανάμεσά τους ξεχωρίζει ο Συνήγορος του Πολίτη / Συνήγορος της Υγείας, καθώς και οι φορείς ληπτών υπηρεσιών ψυχικής υγείας και των οικογενειών τους. Οι τελευταίοι, αν και ιδρύθηκαν από ακτιβιστές-επαγγελματίες της ψυχικής υγείας, έχουν δώσει αισιόδοξα δείγματα χειραφέτησης και αυτόνομης δράσης.

Όσο για τον τελευταίο αποδέκτη των πεπραγμένων της Ειδικής Επιτροπής, που είναι υπερεθνικά όργανα με πρώτη την προαναφερθείσα Επιτροπή του Συμβουλίου της Ευρώπης CPT, θα επιθυμούσαμε συλλογικά την ελάχιστη προσφυγή σε αυτά με τη χροιά της καταγγελίας της χώρας μας για καταπάτηση των δικαιωμάτων των ατόμων με ψυχική διαταραχή. Είθε, οι εξελίξεις να μην οδηγήσουν σε ό,τι απευχόμαστε.