Εισαγωγή

Ας ξεκινήσουμε αυτό το σύντομο εισαγωγικό σημείωμα με ένα ερώτημα και μια διερώτηση: Στη σημερινή συγκυρία, που η χώρα μας δοκιμάζεται από μια πολυεπίπεδη και πολύπλοκη κρίση, τόσο σε επίπεδο αιτιο-παθογένειας όσο και σε επίπεδο κατανόησης και ερμηνευτικής αυτού που συμβαίνει και αυτού που βιώνουμε, έχει άραγε νόημα να αφιερώσουμε ένα ειδικό τεύχος του φιλόξενου περιοδικού “ΣΥΝΑΨΙΣ” στα ανθρώπινα δικαιώματα στον χώρο της ψυχικής υγείας; Η απάντηση είναι καταφατική για τους εξής λόγους:

Αποδόμηση του κοινωνικού ιστού

Η αποδόμηση του κοινωνικού κράτους, της δημόσιας υγείας και της δημόσιας ψυχικής υγείας έχει σαν ορατά αποτελέσματα, μεταξύ άλλων, να «χρησιμοποιείται» η οικονομική κρίση και η έλλειψη πόρων σαν όχημα αυταρχισμού, ενίσχυσης των κατασταλτικών μηχανισμών του κράτους και επιταχυνόμενου εκφασισμού της κοινωνίας απέναντι στην κάθε φυλετική ή άλλη διαφορετικότητα, τις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες και ιδιαίτερα των πολιτών που υποφέρουν από σοβαρές ψυχικές διαταραχές.

Η άνοδος –εκλογική και ιδεολογική– των ναζιστικών πρακτικών στη χώρα μας, με βασικό, αλλά όχι μοναδικό εκφραστή τη «Χ.Α.», θα πρέπει να μας προβληματίσει για το γεγονός ότι κάποια τμήματα της ελληνικής κοινωνίας ελκύονται από τέτοιες φασιστικές πρακτικές και να μας κάνει να σκεφθούμε ότι μετά τους «λαθρο-μετανάστες», ποιος είναι ο επόμενος στόχος; Οι «τρελοί», που σύμφωνα με τις ναζιστικές θεωρίες της ευγονικής αποτελούν μίασμα για την «καθαρότητα» του Ελληνικού έθνους. Ίσως ο προβληματισμός μας για την ερμηνεία αυτού του φαινομένου, δηλαδή η καθολική αδυναμία του κράτους να επιβάλλει τη νομιμότητα σε κάποια πεδία, ο εθισμός της ελληνικής κοινωνίας στην κουλτούρα της ανομίας και η υποχώρηση των ιδεών της δυτικής δημοκρατίας και του ορθού λόγου εν μέσω κρίσης, να μας οδηγήσει σε ευρηματικότητα και δράσεις για να υπερασπιστούμε αυτό που δεν είναι αυτονόητο: την εφαρμογή της νομοθεσίας για την ψυχική υγεία (Ν. 2071/92, Ν. 2716/99) και τις σοβαρότατες συνέπειες από τις συνεχείς παραβιάσεις του ισχύοντος νομικού πλαισίου που ανεξάρτητες αρχές όπως ο Συνήγορος του Πολίτη έχουν καταγράψει (2007), αλλά και Επιτροπές όπως η Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (2011) και η Ειδική Επιτροπή Ελέγχου Προστασίας των Ψυχικά Πασχόντων (2010).

Συνεπώς, για τους εργαζόμενους στον χώρο της ψυχικής υγείας, για τους συλλόγους οικογενειών και ληπτών υπηρεσιών που δίνουν κυριολεκτικά μια μάχη καθημερινής επιβίωσης και δοκιμασίας της ανθεκτικότητάς τους, για τους θεσμούς προστασίας των δικαιωμάτων των ατόμων με ψυχική αναπηρία, έχει νόημα να υπάρχει ένα πλαίσιο πληροφόρησης, σύγχρονης διεπιστημονικής προσέγγισης και ενδεχομένως καινοτόμων στρατηγικών και σχεδίων δράσης για αποτελεσματικότερες πρακτικές συνηγορίας, ιδιαίτερα σε αυτή την ιστορική συγκυρία.

Ανθρώπινα Δικαιώματα στον Διεθνή χώρο

Σε διεθνές επίπεδο τα πράγματα στον τομέα της προαγωγής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην ψυχική υγεία δεν είναι ιδιαίτερα αισιόδοξα (Drew et al, 2011 – Drew, Funk, Pathare, Swartz, 2005). Ο προϋπολογισμός και οι πόροι που διατίθενται για την ψυχική υγεία σε σύγκριση με την υπόλοιπη υγεία στις περισσότερες χώρες είναι εξαιρετικά περιορισμένοι. Ενδεικτικά αναφέρουμε πως το ποσοστό του προϋπολογισμού για την υγεία που κατά μέσο όρο αφιερώνουν οι χώρες της Ευρώπης δεν ξεπερνά το 5% (WHO, 2011) αν και αποτελεί τον υψηλότερο μέσο όρο παγκοσμίως. Οι υπηρεσίες ψυχικής υγείας είναι σπάνιες, ελλειμματικές και ανεπαρκείς για την κάλυψη των αναγκών του γενικού πληθυσμού.

Σε πολλές χώρες το νομοθετικό πλαίσιο δεν εφαρμόζεται καθόλου ή εφαρμόζεται μερικώς ή είναι εντελώς ξεπερασμένο σε σχέση με τις ισχύουσες δεοντολογικές και ηθικές αρχές προστασίας των δικαιωμάτων των ασθενών, που ισχύουν διεθνώς και συμπυκνώνονται στη νομικά δεσμευτική Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία (CRPD).

Επιπροσθέτως, οι εθνικές πολιτικές για την ψυχική υγεία, όταν υπάρχουν, διατυπώνονται με πολλές ελλείψεις και δεν αντανακλούν διαδικασίες εφαρμογής των τεκμηριωμένα καλών πρακτικών, την επιστημονικά τεκμηριωμένη διαθέσιμη γνώση για τη βελτίωση της ψυχιατρικής φροντίδας, καθώς και την εναρμόνιση αυτής της πολιτικής με διαδικασίες αποτελεσματικής ενδυνάμωσης των ληπτών των υπηρεσιών ψυχικής υγείας.

Η λειτουργία πολλών υπηρεσιών ψυχικής υγείας αδυνατεί να κατανοήσει ακόμα και θεωρητικά, πόσο μάλλον να εφαρμόσει τη δια-τομεακή συνεργασία με άλλους θεσμικούς συνομιλητές, όπως η δικαιοσύνη, η αστυνομία, η εκπαίδευση, οι κοινωνικές υπηρεσίες, με τους συλλόγους ληπτών και οικογενειών, με την τοπική και περιφερειακή αυτοδιοίκηση και ευρύτερα τη μεθοδολογία της κοινοτικής εργασίας σε δίκτυο.

Έλλειψη πολιτικής βούλησης και συνέχειας

Η έλλειψη πολιτικής βούλησης και συνέχειας στην εφαρμογή ενός εθνικού σχεδίου για την ψυχική υγεία, ιδιαίτερα στη χώρα μας (Institute of Psychiatry, 2010 – Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης, 2012), έχει σαν συνέπειες, μεταξύ πολλών άλλων τη μη αξιοποίηση του υπάρχοντος επιστημονικού δυναμικού τόσο εντός όσο και εκτός συνόρων, την αδύναμη ηγεσία και καθοδήγηση σε βασικά θέματα: στην ορθολογική εκτίμηση των αναγκών, τη μη ανάληψη ευθύνης για την υλοποίηση του στρατηγικού σχεδίου εκ μέρους της εκάστοτε πολιτικής ηγεσίας μέσω της μετάθεσης των ευθυνών της σε υπηρεσιακούς ή «εξωτερικούς» παράγοντες, την έλλειψη λογοδοσίας των υπευθύνων των μονάδων για τη μη αξιολόγηση της λειτουργίας τους και συνεπώς τη μη εφαρμογή μηχανισμών παρακολούθησης και πρόληψης βίαιων πρακτικών παραβιάσεως ακόμη και των στοιχειωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων των ασθενών. Τέτοιες πρακτικές είναι η συστηματική μηχανική και χημική καθήλωση από την εφημερεύουσα ψυχιατρική ομάδα, η μακράς διάρκειας απομόνωση των λεγόμενων διεγερτικών ασθενών, η έλλειψη στοιχειώδους ιατρικής και νοσηλευτικής φροντίδας σε νοσηλευόμενους, η ιδρυματοποιημένη φροντίδα ακόμα και σε κατ’ ευφημισμόν δομές «ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης», η μη ορθολογική χρήση ψυχοφαρμάκων μέσω της άλογης πολυ-φαρμακίας στην καθημερινή ψυχιατρική πρακτική, η απουσία πληροφόρησης των ίδιων των ασθενών και των οικογενειών τους για την άσκηση των νομίμων δικαιωμάτων τους κατά την διαδικασία αναγκαστικής νοσηλείας (Στυλιανίδης, Πέππου, Δρακωνάκης, 2012). Ένα σύστημα δημόσιας ψυχικής υγείας πρέπει να μπορεί, μέσα από θεσμοποιημένους μηχανισμούς λογοδοσίας και αξιολόγησης, να είναι σε θέση να παρακολουθεί, να ελέγχει και να επιβάλλει διοικητικές και νομικές κυρώσεις απέναντι σε συστηματικές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των ληπτών.

Ενδυνάμωση και Προστασία των Δικαιωμάτων

Πρόσφατες επίσημες διακηρύξεις του Π.Ο.Υ. (2003, 2008, 2010) και της Ε.Ε. (2005) αναδεικνύουν τη διαδικασία της ενδυνάμωσης των ατόμων που υποφέρουν από ψυχικές διαταραχές και τους φροντιστές τους ως βασική προτεραιότητα για τις επόμενες δεκαετίες.

Η ενδυνάμωση πρέπει να πραγματοποιείται τόσο σε ατομικό όσο και σε επίπεδο της κοινότητας και του ευρύτερου πληθυσμού. Πρόκειται για μια πολυδιάστατη κοινωνική διαδικασία διαμέσου της οποίας τα άτομα και οι συλλογικότητες μπορούν προοδευτικά να κατακτήσουν μια μεγαλύτερη ικανότητα να κατανοήσουν και να αποκτήσουν έλεγχο στη ζωή τους. Η κοινωνική ενσωμάτωση είναι ζωτικής σημασίας για την αύξηση της διαπραγματευτικής ισχύος των ληπτών και των οικογενειών τους για να αλλάξουν τα πράγματα σε υλικό, ψυχοκοινωνικό και πολιτικό επίπεδο, καθώς και να έχουν ένα πολύ μεγαλύτερο φάσμα επιλογών και συλλογικών δράσεων.

Η έννοια της κοινωνικής και διαπραγματευτικής ισχύος του ατόμου είναι βασική όχι μόνο για την υπέρβαση των εμποδίων που υπάρχουν από την ιδρυματική λειτουργία των υπηρεσιών και των μηχανισμών, ιατρογενών και κοινωνικών, στιγματισμού και αυτο-στιγματισμού, αλλά και για το ότι αποτελεί τεκμηριωμένα παράγοντα θετικών εκβάσεων της φροντίδας των σοβαρών ψυχιατρικών διαταραχών.

Σύμφωνα με τον Π.Ο.Υ., η ενδυνάμωση ενσωματώνει τέσσερα αλληλο-εξαρτώμενα επίπεδα: την αυτοπεποίθηση και την αυτοεκτίμηση, τη συμμετοχή στη διαδικασία λήψης των αποφάσεων, την αξιοπρέπεια και το σεβασμό, καθώς και την αίσθηση του ανήκειν και του συμμετέχειν σε μια ευρύτερη κοινότητα. Η κοινότητα μπορεί να στηρίξει πολλαπλά τα άτομα στη διαδικασία ενδυνάμωσής τους, ενεργοποιώντας κοινωνικά δίκτυα, νέους πόρους και κοινωνική υποστήριξη σε δύσκολες μεταβατικές περιόδους στη ζωή ευάλωτων ατόμων.

Εξ άλλου έχει πρόσφατα τεκμηριωθεί ότι το «κοινωνικό πλέγμα» (Papadopoulos, 2007) αποτελεί έναν αποτελεσματικό παράγοντα ενίσχυσης της ανθεκτικότητας τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο σε ιδιαίτερα καταστροφικές συνθήκες.

Παροχή Υπηρεσιών Ψυχικής Υγείας και Δικαιώματα

Tο πρόβλημα βρίσκεται στο γεγονός ότι η συντριπτική πλειοψηφία των υπηρεσιών ψυχικής υγείας λειτουργούν με τρόπο που βρίσκεται στον αντίποδα μιας κουλτούρας ενδυνάμωσης, ενίσχυσης και διάχυσης των καλών πρακτικών συνηγορίας και αναβάθμισης της ποιότητας ζωής των ληπτών τους.

Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι οι περισσότερες υπηρεσίες δεν προσφέρουν διαφορετικές επιλογές θεραπείας, ούτε ενεργοποιούν τη συμμετοχή των ληπτών τους στην εξατομίκευση του σχεδίου φροντίδας τους και στις αποφάσεις για τον τρόπο λειτουργίας και την πραγματική διαθεσιμότητα και αξιολόγηση του έργου τους. Αντίθετα, συχνά αποθαρρύνουν τις ομάδες αυτό-βοήθειας, την ενημέρωση των ληπτών για τις νόμιμες διαδικασίες άσκησης των δικαιωμάτων τους ως πολιτών, την ανάληψη πρωτοβουλιών συνηγορίας, όπως και τη δημιουργία εταιρικής σχέσης με τις διάφορες συλλογικότητες των ληπτών και των οικογενειών σαν απειλητική για την παντοδυναμία του βιο-ιατρικού μοντέλου.

Είναι ευρύτερα αποδεκτό ότι τα στοιχεία, συμπληρωματικά και αλληλεξαρτώμενα, ενός ολοκληρωμένου συστήματος ψυχικής υγείας με ολοκληρωμένη παροχή φροντίδας πρέπει να είναι τα εξής: (1) Παροχή εξωνοσοκομειακών υπηρεσιών, (2) Ομάδες κοινοτικής ψυχικής υγείας, (3) Ενδονοσοκομειακή φροντίδα για οξέα περιστατικά, (4) Μακράς διάρκειας στεγαστική φροντίδα που βασίζεται στην κοινότητα, (5) Απασχόληση και εργασία (Thornicroft & Tansella, 2010). Σε σχέση με τα παραπάνω στοιχεία, τα βασικά ανθρώπινα δικαιώματα σε όλο το ηλικιακό φάσμα που πρέπει να τηρούνται για τα άτομα με ψυχική ασθένεια πρέπει να είναι τα εξής:

• Το δικαίωμα πρόσβασης για δωρεάν θεραπεία και φροντίδα στις υπηρεσίες ψυχικής υγείας.
• Το δικαίωμα στην εκπαίδευση.
• Το δικαίωμα στην ιδιοκτησία.
• Το δικαίωμα προς σύναψη γάμου, δημιουργία οικογένειας και σεβασμού της οικογενειακής τους ζωής.
• Το δικαίωμα του εκλέγειν.
• Το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι.
• Το δικαίωμα στην εργασία.

Τα πολύ ενδιαφέροντα άρθρα που φιλοξενεί το παρόν αφιέρωμα τέμνουν μέσα από μια διεπιστημονική προσέγγιση τους βασικούς άξονες αυτής της προβληματικής, δίνοντας έμφαση, μεταξύ των άλλων επιχειρημάτων που αναπτύσσονται, και στο υπάρχον χάσμα στη χώρα ανάμεσα στις διακηρυκτικές αρχές, την ισχύουσα νομοθεσία και τη «δυσφορική» πραγματικότητα της ψυχιατρικής και της κουλτούρας των εμπλεκομένων θεσμών.

Παρουσίαση των Άρθρων

Η Δρ Νομικής και δικηγόρος Επίκουρη Καθηγήτρια Δικαίου – Υγείας και Κοινωνιολογίας Δικαίου στα Α-ΤΕΙ Αθήνας, ΜαρίαΜητροσύλη, στο άρθρο της, με τίτλο «Τα δικαιώματα των προσώπων με προβλήματα ψυχικής υγείας», υπογραμμίζει με έμφαση ότι «Τα δικαιώματα του ανθρώπου και η εφαρμογή τους στη σύγχρονη ιατρική και ψυχιατρική είναι πολιτισμικό κεφάλαιο του Δυτικού πολιτισμού», ωστόσο αναφέρει πως «[…]οι βάρβαρες παραβιάσεις των δικαιωμάτων του ατόμου και του πολίτη, η απαξίωση αυτής καθαυτής της αξίας του ανθρώπου και της ίδιας της ζωής του στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο κινητοποίησαν ως τις μέρες μας μια χωρίς προηγούμενο δραστηριοποίηση των διεθνών οργανισμών και δικαστηρίων, της κοινωνίας των πολιτών και της , καταλήγει λέγοντας πως «Τα ατομικά δικαιώματα των ασθενών θέτουν στο επίκεντρο τον σεβασμό της αξιοπρέπειας και ελευθερίας του προσώπου τους, την ενίσχυση της ατομικής επιλογής τους και τη δυνατότητα να την ασκήσουν ελεύθερα (5 παρ. 5 Σ και 21 παρ. 3 Σ ), καθώς και την ενθάρρυνση για παροχή ποιοτικών υπηρεσιών ψυχικής υγείας σχετικά με τη λήψη των κατάλληλων μέτρων σε επίπεδο πρόληψης, θεραπείας και αποκατάστασης».

O Βλάσης Τομαράς, ως πρόεδρος της Ειδικής Επιτροπής Ελέγχου Προστασίας των Δικαιωμάτων των Ατόμων με Ψυχικές Διαταραχές, στην παρέμβασή του, με τίτλο: «Δικαιώματα των ατόμων με ψυχική διαταραχή και η ειδική επιτροπή ελέγχου προστασίας τους», νόμιμα διερωτάται αν αξίζει να θεσμοθετηθούν όργανα ελέγχου διαφύλαξης των δικαιωμάτων των ασθενών. Η «αυτονόητα» καταφατική απάντηση που δίνει συνοδεύεται και από μία σειρά Στο διεθνή χώρο, έχουν αναπτυχθεί ερευνητικά εργαλεία και τεκμηριωμένες παρεμβάσεις που τονίζουν ως πολιτική και κοινωνική προτεραιότητα τη συνηγορία για τα ανθρώπινα δικαιώματα των ψυχικά ασθενών.

Η Επίκουρη Καθηγήτρια Ψυχιατρικής, Μαρίνα Οικονόμου, και η Ψυχολόγος Msc., Χαρίτση Μαρία, αναδεικνύουν το δικαίωμα στην υγεία σε πλαίσια ψυχιατρικής φροντίδας και παρουσιάζουν τη μελέτη ITHACA στον ελληνικό χώρο. Η μελέτη αυτή δίνει έμφαση στον Έλεγχο των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και της Γενικής Ιατρικής Φροντίδας σε Ιδρύματα Ψυχικής Υγείας και Κοινωνικής Φροντίδας και έχει ως κύριο στόχο να αναπτύξει και να φέρει σε τελική μορφή μια «εύχρηστη, λειτουργική και αποτελεσματική μέθοδο αξιολόγησης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της γενικής ιατρικής περίθαλψης σε πλαίσια ψυχιατρικής και ψυχοκοινωνικής φροντίδας». Ανάμεσα στις βασικές παρατηρήσεις, που προέκυψαν από τη μελέτη στην Ελλάδα, ήταν οι ακόλουθες: (1) Οι ανεπάρκειες εντοπίζονται κυρίως στη φροντίδα της ψυχικής υγείας και αφορούν την απουσία ενός ολοκληρωμένου φάσματος παροχών, ενώ η νοοτροπία που συνοδεύει την κάλυψη των αναγκών αυτών είναι μάλλον ανησυχητική και με αναχρονιστικές αποχρώσεις. (2) Παρ’ όλο που κατά τη μετάβαση από ένα ιδρυματικό ψυχιατρικό μοντέλο σε ένα μοντέλο φροντίδας επικεντρωμένης στην κοινότητα, σε πολλές χώρες έχει βελτιωθεί ιδιαίτερα η συμμετοχή των ληπτών υπηρεσιών στο θεραπευτικό σχεδιασμό που τους αφορά, στην περίπτωση της Ελλάδας η μετάβαση αυτή δεν φαίνεται να συνοδεύεται από αντίστοιχες αλλαγές στα ποιοτικά χαρακτηριστικά της. (3) Η απουσία προηγούμενου ελέγχου για τα ανθρώπινα δικαιώματα υπογραμμίζει το κενό προστασίας που υπάρχει και στην Ελλάδα, καθώς και την απόσταση που χρειάζεται ακόμα να διανυθεί για την πλήρη υλοποίηση των δικαιωμάτων αυτών.

Σε αυτό το κενό, που περιέγραψε η προηγούμενη ερευνητική εργασία, έρχεται να απαντήσει η μετάφραση και προσαρμογή του εργαλείου ποιοτικής αξιολόγησης της φροντίδας και των δικαιωμάτων των ψυχικά ασθενών QualityRights Project, που έχει αρχικά αναπτυχθεί από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας και περιγράφεται από τους Ψυχολόγους MSc., Ξένια Βαρβαρέσου, Παναγιώτη Χονδρό και τον Αναπληρωτή Καθηγητή, Στέλιο Στυλιανίδη. Στις 24 Ιουνίου 2011, ο Π.Ο.Υ. παρουσίασε στη Νέα Υόρκη το QualityRights Project το οποίο αφορά σε ένα πρόγραμμα που στοχεύει στην αξιολόγηση και τη βελτίωση της ποιότητας των υπηρεσιών και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε ενδονοσοκομειακές και εξωνοσοκομειακές υπηρεσίες ψυχικής υγείας. Μια σημαντική παράμετρος που υποστηρίζει και την οντολογική διάσταση του συγκεκριμένου εργαλείου αίροντας μια οποιαδήποτε ένσταση που αφορά στην αξιολόγηση σχετίζεται ακριβώς με το γεγονός ότι η διαδικασία της αξιολόγησης είναι σημαντική, όχι επειδή αφορά μόνο σε περιστατικά παραβίασης δικαιωμάτων που έλαβαν χώρα στο παρελθόν, αλλά επειδή στοχεύει στην εξασφάλιση αποτελεσματικών και επαρκών υπηρεσιών στο μέλλον. Επιπλέον, συνεισφέρει στη χάραξη πολιτικής για την ψυχική υγεία, την αποκαταστασιακή και νομική αναδιάρθρωση και την προάσπιση των δικαιωμάτων των ψυχικά πασχόντων. Το QualityRights Tool Kit (πακέτο μεθοδολογικών εργαλείων) δομείται πάνω σε πέντε βασικά άρθρα της Διεθνούς Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία (United Nations International Convention on the Rights of Persons with Disabilities). Αναπτύσσεται στη βάση της ανατροφοδότησης από μια εκτενή διεθνή ανασκόπηση που αφορά στις εμπειρίες ατόμων με προβλήματα ψυχικής υγείας και των οργανώσεών τους σε χώρες με υψηλό, μέσο και χαμηλό εισόδημα. Το κρίσιμο διάβημα για την εφαρμογή σε εθνικό επίπεδο αυτού του προγράμματος, που διατυπώθηκε από τον Συνήγορο του Πολίτη και την Ομάδα ληπτών, οικογενειών και επαγγελματιών ψυχικής υγείας της ΕΠΑΨΥ προς το αρμόδιο Υπ. Υγείας, δυστυχώς παραμένει σε εκκρεμότητα παρ’ όλο που συμπεριελήφθη στην Υπ. Απόφαση με Αρ. Πρωτ. Υ5β/Γ.Π./οικ 46769 που προέκυψε από την Ομάδα Εργασίας για την Αναθεώρηση του ΨΥΧΑΡΓΩΣ 2011-2020.

Χώρος στον οποίο συχνά παραβιάζονται τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι τα Ψυχιατρικά Τμήματα και ιδιαίτερα τα Ψυχιατρικά Νοσοκομεία. Συγκεκριμένα ο Δρακωνάκης Νεκτάριος, Ψυχίατρος Επιμελητής Β΄ στο ΨΝΑ (Δαφνί), οι ψυχολόγοι, Σπουρδαλάκη Εύη και Τσαουσάκη Κωνσταντίνα, η ψυχολόγος-ερευνήτρια MSc., Πέππου Ευαγγελία και ο Στέλιος Στυλιανίδης υπογράφουν το άρθρο με τίτλο «Νομοθετικό πλαίσιο για την ακούσια ψυχιατρική νοσηλεία στην Ελλάδα» και καταδεικνύουν το χάσμα μεταξύ νόμου και εφαρμογής του συμπεριλαμβάνοντας στη μελέτη και τις «γκρίζες ζώνες» του συστήματος. Αφού κάνουν μια ιστορική αναδρομή, παρουσιάζουν τη μελέτη ακούσιων νοσηλειών στην Αθήνα, που πραγματοποιήθηκε και συνεχίζεται ως ερευνητικό πρόγραμμα από το Πάντειο Πανεπιστήμιο και την Εταιρεία Περιφερειακής Ανάπτυξης και Ψυχικής Υγείας (ΕΠΑΨΥ) σε συνεργασία με το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής «Δαφνί» υπό την αιγίδα του Υπουργείου Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης. Αναφέρουν συγκεκριμένα πως: «Η έρευνα επικεντρώνεται σε παράγοντες που σχετίζονται με χαρακτηριστικά των ασθενών (patient-related factors), των υπηρεσιών ψυχικής υγείας (service-related factors) και της εφαρμογής του νομοθετικού πλαισίου, ακολουθώντας σχεδιασμό συγχρονικής/διατμηματικής μελέτης. Παράλληλα, διερευνάται και η έκβαση της νοσηλείας στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής «Δαφνί», παρακολουθώντας μια κοόρτη ακούσια και εκούσια νοσηλευομένων ασθενών για 2 χρόνια μετά το εξιτήριό τους». Συμπερασματικά αναφέρουν πώς «όσα ορίζει η νομοθεσία γύρω από την ψυχική υγεία φαίνεται να θεωρούνται από την πλειοψηφία της ψυχιατρικής κοινότητας ως μια γραφειοκρατική δυσλειτουργία, η οποία στην ουσία αποτελεί την αναπαράσταση την οποία έχουν τόσο οι δικαστικές αρχές όσο και ορισμένοι ψυχίατροι για την περίθαλψη και την παροχή υπηρεσιών στους ψυχικά πάσχοντες».

Στον παραμελημένο χώρο της ψυχικής υγείας των παιδιών και των εφήβων, σε σύγκριση με την ψυχιατρική περίθαλψη των ενηλίκων, αναφέρονται οι Καθηγητές, Κολαΐτης Γεράσιμος και Τσιάντης Γιάννης, δίνοντας έμφαση στα θέματα δικαιωμάτων, ηθικής και δεοντολογίας. Στην παρέμβασή τους υπογραμμίζεται για πολλοστή φορά ότι τα παιδιά είναι φορείς δικαιωμάτων μεταξύ αυτών στην υγεία και την ψυχική υγεία, τα οποία συχνά παραβιάζονται παγκοσμίως «και μάλιστα πολλές φορές από εκείνους που είναι ταγμένοι να προστατεύουν τους ανήλικους». Τονίζουν τον ρόλο των ειδικών ψυχικής υγείας λέγοντας πως: «Ο παιδοψυχίατρος, όπως και οι άλλοι ειδικοί ψυχικής υγείας παιδιών και εφήβων οφείλουν να λειτουργούν ως συνήγοροι των παιδιών, προασπίζοντας τα συμφέροντά τους και αναγνωρίζοντας τις μοναδικές ανάγκες του κάθε ξεχωριστού παιδιού ή εφήβου, καθώς επίσης και τις βλαβερές επιδράσεις που δέχεται το παιδί από το περιβάλλον του». Στο άρθρο αυτό, παρουσιάζεται με τεκμηριωμένο τρόπο, μια σειρά από παραβιάσεις των δικαιωμάτων παιδιών και εφήβων στην τρέχουσα κοινωνική και κλινική πρακτική, καθώς επίσης και η αναγκαιότητα ειδικών δράσεων προκειμένου να προαχθεί απρόσκοπτα η υπεράσπιση αυτών των δικαιωμάτων σε συνεργασία με όλους τους εμπλεκόμενους φορείς και θεσμούς.

Στις ευάλωτες κοινωνικά ομάδες, οι μετανάστες αποτελούν πληθυσμό με ιδιαίτερη ευαισθησία και συχνά αυξημένη επικράτηση των ψυχιατρικών διαταραχών. Ο ψυχολόγος και Επιστημονικός Υπεύθυνος του Κέντρου Ημέρας «ΒΑΒΕΛ» για μετανάστες, Νίκος Γκιωνάκης, θίγει το εν λόγω ζήτημα στο άρθρο του «Όταν τα δικαιώματα φαντάζουν πολυτέλεια: Φροντίδα της ψυχικής υγείας μεταναστών». Ξεκινά με την παράθεση των αφηγήσεων ατόμων που έχουν βρεθεί στην Ελλάδα ερχόμενα από διάφορα μέρη του κόσμου και τονίζει πως «Όσοι ασθενείς, τόσες ιστορίες, τόσες οδύνες». Αναφέρεται στην πολυπλοκότητα της ψυχικής οδύνης των μεταναστών που είναι συνυφασμένη με το τραύμα και την απώλεια. Εν συνεχεία, καταγράφει με σαφήνεια τις προκλήσεις εστιάζοντας στην ταυτότητα, τη θεραπευτική σχέση, την πρόσβαση στα δικαιώματα, την ανεπάρκεια πόρων και τον αυξημένο κίνδυνο θυματοποίησης που χαρακτηρίζει τον ευάλωτο πληθυσμό των μεταναστών στην Ελλάδα. Κλείνοντας υπογραμμίζει τα εξής: «Κατοικούμε σε και μας κατοικούν πολλοί και διαφορετικοί κόσμοι, καθένας με τις δικές του μικρές ή μεγάλες ιστορίες. Απαιτεί πολλή προσπάθεια η διατήρηση της αίσθησης της ταυτότητας και της μοναδικότητας» και προτείνει ως βασικό στόχο να καταστεί ο «μετανάστης-αντικείμενο», «άνθρωπος-υποκείμενο δικαιωμάτων».

Μιλώντας από την πλευρά των ληπτών υπηρεσιών ψυχικής υγείας και των οικογενειών που αποτελούν βασικούς εταίρους στην αλλαγή του παραδοσιακού ψυχιατρικού παραδείγματος και στην εφαρμογή ενός νέου μοντέλου συνηγορίας, παροχής και αξιολόγησης της ποιότητας της ψυχιατρικής φροντίδας, η Κατερίνα Νομίδου, αντιπρόεδρος του ΣΟΦΨΥ Σερρών και Δικηγόρος, διαπραγματεύεται, στο πολύ ενδιαφέρον άρθρο της, την «Ηγεσία στους οργανισμούς ψυχικής υγείας: εργαλείο και καταλύτης του κινήματος ληπτών και φροντιστών για αποτελεσματικότερη διεκδίκηση των δικαιωμάτων τους». Εν συνεχεία, αναφέρει πως: «Η επιτυχημένη ηγεσία στον χώρο της ψυχικής υγείας βασίζεται στην κατανόηση των δυνατοτήτων μετασχηματισμού των δομών και στις ριζικές αλλαγές σε όλα τα επίπεδα και για όλους και είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ποιότητα και αποτελεσματικότητα». Η συγγραφέας αναδεικνύει οκτώ αρχές ηγεσίες, όπως αυτές διατυπώθηκαν από τους W. Anthony και K. A. Huckshorn (2008) του Κέντρου Ψυχιατρικής Αποκατάστασης του Πανεπιστημίου της Βοστώνης όπου εκπαιδεύθηκε, και υπογραμμίζει το γεγονός ότι «σε περιόδους οικονομικής κρίσης, όπου η μείωση των εσόδων και η αύξηση του κόστους που υπαγορεύουν σε κάθε οργανισμό παροχής υπηρεσιών να χρησιμοποιεί τους λιγοστούς πόρους που διαθέτει αποτελεσματικότερα, είναι εκείνοι οι ηγέτες που τηρώντας τις ανωτέρω αρχές θα κάνουν τη διαφορά στην παροχή ποιοτικών υπηρεσιών ψυχικής υγείας». Καταλήγει λέγοντας: «Ο σεβασμός αυτής της αξιοπρέπειας είναι η μόνη αξία πάνω στην οποία μπορεί να βασιστεί η αρμονία και η συνεργασία ανάμεσα στα άτομα και τα άτομα με προβλήματα ψυχικής υγείας έχουν τα ίδια δικαιώματα με τον καθένα.»

Καταληκτικά

Το παράδοξο που καταληκτικά παραθέτουμε, και βάζει σε κίνδυνο το βασικό ανθρώπινο δικαίωμα για θεραπεία, είναι η ταυτόχρονη αύξηση των αναγκών και η πλήρης αποδόμηση του Κράτους Πρόνοιας και του Δημοσίου Συστήματος Ψυχικής Υγείας. Μια τέτοια παραδοξότητα οδηγεί στη χρονιοποίηση των ψυχικά ασθενών και στη διαχείριση της ψυχικής ασθένειας με τρόπο που καταπατά τα ανθρώπινα δικαιώματα και παραπέμπει σε πρακτικές περασμένων δεκαετιών. Ακόμη, ο νεο-ιδρυματισμός στην κοινότητα, η καταστροφή του συνεχούς της φροντίδας της Δημόσιας Ψυχικής Υγείας, η έμμεση ενίσχυση του ιδιωτικού κερδοσκοπικού τομέα και η επαγγελματική εξουθένωση του υπάρχοντος ανθρώπινου δυναμικού στον χώρο της Ψυχικής Υγείας οδηγούν στην αύξηση του θεραπευτικού χάσματος για τις ψυχικές διαταραχές που ήδη κυμαίνεται από 35-50% στις ανεπτυγμένες χώρες. Μια τέτοια εξέλιξη έχει αναπόφευκτα και οικονομικές επιπτώσεις καθώς χάνεται μεγάλο δυναμικό παραγωγικότητας στη χώρα, ενώ έχει ήδη τεκμηριωθεί πως η μη-φροντίδα των ψυχικών διαταραχών καταλήγει σε δραματική αύξηση του κόστους στο Δημόσιο Σύστημα και ουσιαστική διάλυση της ηθικής και δεοντολογικής βάσης στην ψυχιατρική φροντίδα απέναντι στη φιλοσοφία και ιδεολογία της Ψυχιατρικής Μεταρρύθμισης. Δανειζόμενοι μια μεταφορά του Jürgen Habermas (2010), τα ανθρώπινα δικαιώματα παρομοιάζονται με τον Ιανό ο οποίος έχει δύο όψεις, η μία είναι η νομική και η άλλη είναι η ηθική και δεν νοείται η μία δίχως την άλλη. Σε αυτούς τους δύο πυλώνες στηριζόμενοι, θα προσεγγίσουμε τα ανθρώπινα δικαιώματα στην ελληνική πραγματικότητα, η οποία μοιάζει να αναιρεί την ιδέα του γερμανού φιλοσόφου για την Οικουμενικότητα των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και την ισχυρή θεσμοθέτησή τους στο πλαίσιο της Δημοκρατίας.