Οι άλλες εισηγήσεις στην ημερίδα επέτρεψαν να σκιαγραφήσουμε με ακρίβεια την κατάσταση των πραγμάτων.

Σε ό,τι αφορά το ζήτημα των αρχών που οδηγούν την ψυχιατρική πρακτική, θα προτάξω έναν πίνακα από τον τόμο του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (2011) για τις συνέπειες της οικονομικής κρίσης στην Ευρώπη σήμερα.¹ Αντικατοπτρίζει τόσο τις αρχές που έχει υιοθετήσει ο Π.Ο.Υ. όσο και τα αποτελέσματα από την μετα-ανάλυση ερευνητικών δεδομένων.

Παράγοντες που καθορίζουν την ψυχική υγεία του πληθυσμού (WHO, 2011)

Είναι εμφανές ότι μια σειρά από προστατευτικούς παράγοντες έχουν σήμερα ακυρωθεί, ενώ μια σειρά από παράγοντες κινδύνου παρουσιάζουν έξαρση. Δηλαδή ο ίδιος ο ΠΟΥ προειδοποιεί για τις συνέπειες της σημερινής οικονομικής διαχείρισης.

Ένας δεύτερος πίνακας σκιαγραφεί τις κατευθύνσεις του τελευταίου σχεδίου δράσης της Παγκόσμιας Ψυχιατρικής Εταιρείας.²

1. M. Maj: Λάθη προς αποφυγή στην εφαρμογή της κοινοτικής φροντίδας ψυχικής υγείας
2. Εφαρμογή ενός ισορροπημένου προτύπου φροντίδας.
3. Προστασία των κλινικών δεξιοτήτων των ψυχιάτρων.
4. Να αποφεύγεται η αποκλειστική επικέντρωση στις ψυχωτικές καταστάσεις.
5. Να προστατεύεται η σωματική υγεία των ασθενών.
6. Η ψυχιατρική πρακτική να είναι τεκμηριωμένη.
7. Να αποφεύγεται η σύνδεση της φροντίδας ψυχικής υγείας με στενά πολιτικά συμφέροντα.
8. Να τηρείται μια προσεκτικά μελετημένη αλληλουχία σταδίων.
9. Είναι απαραίτητος ο μακροχρόνιος σχεδιασμός.

9.Είναι απαραίτητη η ψυχοκοινωνική αποκατάσταση και η κοινωνική ένταξη των ασθενών.

10. Έχει προτεραιότητα η ενίσχυση των οικογενειών.

Θεμελιώδεις αξίες στην κοινοτική ψυχιατρική φροντίδα ³

Επεξηγηματικά: η αρχή 1 αφορά την ανάγκη λειτουργίας τόσο νοσοκομειακών όσο και εξωνοσοκομειακών υπηρεσιών, η αρχή 7 αφορά την ανάγκη οργάνωσης εναλλακτικών μονάδων πριν προχωρήσουμε στην κατάργηση των παλαιότερων και ειδικά των ψυχιατρικών νοσοκομείων και η αρχή 8 τονίζει την ανάγκη μακροχρόνιου σχεδιασμού τόσο σε οργανωτικό όσο και οικονομικό επίπεδο. Μόνη η απαρίθμηση αυτών των αρχών αναδεικνύει τα προβλήματα σχεδιασμού στην εφαρμογή της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης στην Ελλάδα, των οποίων προσπαθούμε σήμερα να αντιμετωπίσουμε τις συνέπειες.

Ο παραπάνω πίνακας πραγματεύεται τις ηθικές αρχές που διέπουν την άσκηση της ψυχιατρικής στην κοινότητα.

Οι ηθικές αρχές που πρέπει να διέπουν τη φροντίδα των ασθενών σε κοινοτικό πλαίσιο αναπτύσσονται ολόγυρα από αυτούς που δέχονται αυτή τη φροντίδα, αλλά και από αυτούς που την οργανώνουν ή την χρηματοδοτούν. Είναι εμφανής – και συνήθως δυσχερής και ευάλωτη – η ανάγκη συντονισμού πολλών παραγόντων για να λειτουργεί ικανοποιητικά το σύνολο των παρεμβάσεων που απαρτίζουν την άσκηση της ψυχιατρικής μέσα στον κοινωνικό ιστό.

Κανένας διεθνής ή εθνικός οργανισμός δεν έχει θέσει υπό αμφισβήτηση τις αρχές που διέπουν την παροχή υπηρεσιών (ψυχικής) υγείας και τα δικαιώματα των ασθενών. Στην πραγματικότητα όμως παρατηρούμε ότι η εφαρμογή αυτών των αρχών και η ουσιαστική υπεράσπιση των δικαιωμάτων γίνονται ολοένα πιο επιλεκτικά και μερικά. Καμία κοινωνία όμως δεν προχωράει με κενά. Θα μπορέσουμε να βρούμε τους ανθρώπινους και οικονομικούς πόρους για να λειτουργούν ουσιαστικά οι αρχές και τα δικαιώματα ή θα καταργηθούν, θα πάψουν να γίνονται πιστευτά, όσο θα κενώνονται από την ουσία τους;

Το ερώτημα είναι λοιπόν ποιοι από τους στόχους της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης στην Ελλάδα μπορούν να εξακολουθήσουν να εφαρμόζονται και ποιους νέους στόχους μπορούμε να προσδιορίσουμε.^4,5 Στα όρια μιας προφορικής ανακοίνωσης και συμπληρωματικά με τις άλλες παρεμβάσεις θα μπορούσα να αναφέρω τα εξής:

1. Χωρίς ουσιαστική σταθεροποίηση του ΕΟΠΥΥ και γενικότερα του ασφαλιστικού συστήματος είναι αδύνατος ένας ορθολογικός σχεδιασμός των παρεχομένων υπηρεσιών, τόσο στον δημόσιο όσο και τον ιδιωτικό τομέα. Με τα τεράστια ποσοστά ανεργίας που μαστίζουν τη χώρα μας, τα κενά από τις ασφαλιστικές εισφορές είναι τέτοια, ώστε οι υπηρεσίες υγείας δεν μπορούν να υπάρξουν χωρίς δημόσια χρηματοδότηση, οπότε τίθεται το ζήτημα του ελέγχου που θα πρέπει να ασκεί ο χρηματοδότης, δηλαδή το δημόσιο.⁶ Η δυνατότητα αναμονής λύσεων εξαντλείται καθώς μεγάλα τμήματα του πληθυσμού προσεγγίζουν ή ζουν σε συνθήκες ανθρωπιστικής κρίσης.

2. Από τους στόχους της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης ο κυριότερος ήταν η προτεραιότητα που δόθηκε στην εξωνοσοκομειακή φροντίδα και τη δικτύωση των υπηρεσιών (νοσηλείας και εξωνοσοκομειακών).

Α. Κύριος φορέας της δικτύωσης υπήρξε η τομεοποίηση (ο διαχωρισμός του πληθυσμού σε τομείς 250-300.000 κατοίκων και η ανάπτυξη των σχετικών υπηρεσιών). Γνωρίζουμε όλοι ότι η τομεοποίηση εφαρμόστηκε μερικά σε ότι αφορά τις εξωνοσοκομειακές υπηρεσίες και πολύ πιο αποσπασματικά σε ότι αφορά τη νοσηλεία. Οι λόγοι της μη εφαρμογής της είναι τόσο οργανωτικοί όσο και οικονομικοί – από την ώρα που έλειψαν τα κονδύλια της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Ένας σημαντικός ανασχετικός λόγος είναι και η σύλληψη των Τομεακών Επιτροπών Ψυχικής Υγείας (ΤΕΨΥ) ως γνωμοδοτικών οργάνων, που καλούνται όμως ν’ ανταποκριθούν σε πολλαπλούς διοικητικούς και συντονιστικούς ρόλους. Θα μπορούσαμε να τις βοηθήσουμε να βγουν από το αδιέξοδο στο οποίο βρίσκονται υλοποιώντας τη διοικητική υποστήριξη, που ήδη τους αναγνωρίζεται, και θεσμοθετώντας οδούς μετάβασης σε αποφασιστικότερους ρόλους. Για παράδειγμα, την υποχρεωτική γνωμοδότηση των ΤΕΨΥ για τις νέες και τις υπάρχουσες υπηρεσίες του τομέα, τον σαφή καθορισμό των διαθέσιμων κλινών του τομέα και την υποχρεωτική πληροφόρηση των ΤΕΨΥ για τη νοσηλεία ασθενών της δικαιοδοσίας τους.

Β. Το κλείσιμο των μεγάλων ψυχιατρικών νοσοκομείων δεν είναι πρόοδος αν δεν συνοδεύεται από σαφείς εναλλακτικές λύσεις για τη νοσηλεία, τη στήριξη των μακροχρόνιων ασθενών και την αποκατάστασή τους και την εξασφάλιση των πόρων της ψυχικής υγείας. Από τα πέντε ψυχιατρικά νοσοκομεία που έπαψαν να λειτουργούν, οι πόροι του Παιδοψυχιατρικού Νοσοκομείου Αττικής διασκορπίστηκαν σε διάφορα γενικά νοσοκομεία της Αττικής, ενώ την ευθύνη λειτουργίας των υπηρεσιών των ψυχιατρικών νοσοκομείων Πέτρας Ολύμπου, Χανίων, Τρίπολης και Κέρκυρας ανέλαβαν, από το φθινόπωρο 2011, τα τοπικά γενικά νοσοκομεία, με έναν υποδιοικητή αρμόδιο για την ψυχική υγεία. Πιστεύω ότι ο κίνδυνος διαρροής των πόρων της ψυχικής υγείας προς άλλες ιατρικές ειδικότητες είναι μεγάλος και απαιτείται η θεσμική τους κατοχύρωση. Τα προβλήματα αυτά θα είναι πολύ μεγαλύτερα αν δρομολογηθεί βιαστικά η κατάργηση της λειτουργίας των τριών μεγάλων ψυχιατρικών νοσοκομείων της Ελλάδας.

Γ. Η εξωνοσοκομειακή φροντίδα βασίζεται σε εκπαιδευμένο προσωπικό, που προσφέρει τις υπηρεσίες κοινοτικής ψυχιατρικής και τις ψυχοθεραπείες. Αυτό δεν μπορεί να γίνει χωρίς μια αξιοπρεπή αμοιβή. Είναι εμφανές από τη μαζική προσέλευση ψυχολόγων, κοινωνικών λειτουργών, επισκεπτών υγείας και νοσηλευτών σε όλα τα εκπαιδευτικά προγράμματα που αφορούν την ψυχική υγεία ότι αυτοί είναι που, κυρίως, θα επανδρώσουν τα επόμενα χρόνια τις ψυχιατρικές υπηρεσίες και κυρίως τις κοινοτικές. Αρκεί να μην επιχειρηθεί μια κάθετη μείωση των αμοιβών σε επαγγελματικές κατηγορίες που δεν έχουν την ίδια δυνατότητα κοινωνικής εκπροσώπησης με το ιατρικό σώμα.

Σαν άμεσο στόχο, καθώς η σταθερή οργάνωση ενός συστήματος υγείας δεν είναι για την ώρα ορατή, βλέπω την υπεράσπιση με πείσμα και αποφασιστικότητα των μονάδων μας και της λειτουργίας τους. Πρακτικές που έχουν χτιστεί τα τελευταία είκοσι πέντε χρόνια με κάποιες αδυναμίες, αλλά και σημαντικά επιτεύγματα πρέπει να συνεχίσουν να υπάρχουν, καθώς ότι πάψει να λειτουργεί σήμερα μάλλον θα πάψει για πάντα. Η συνεργασία με τους κοινοτικούς φορείς και η κοινωνική αποδοχή των μονάδων μας, η υποστήριξη των χρηστών και των οικογενειών τους είναι δείγματα ευρωστίας και μας δίνουν το κουράγιο να συνεχίσουμε σε μία ιδιαίτερα προβληματική κοινωνική συγκυρία.