Εισαγωγή

Το περιοδικό Σύναψις έχει ανοίξει στους αναγνώστες του ήδη από το προηγούμενο τεύχος τον ειδικό για την ψυχοπαθολογία Φάκελο, που δημιουργήθηκε στο πλαίσιο των εργασιών του Κλάδου της Ψυχοπαθολογίας της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρίας. Θα περιλαμβάνει είκοσι πέντε μεταφρασμένα κλασικά κείμενα ψυχοπαθολογίας με σχετική κάθε φορά εισαγωγή. Τα κείμενα θα κατανέμονται σε έξι θεματικούς άξονες: (α) σχιζοφρένεια, (β) ψυχοπαθολογία και φαινομενολογία, (γ) παραλήρημα, (δ) ψυχοπαθολογία και ψυχανάλυση, (ε) η έννοια της αντίδρασης στην ψυχοπαθολογία και (στ) ψυχοπαθολογία και ίδρυμα.

Για ποιο λόγο όμως γίνεται η έκδοση αυτών των κλασικών κειμένων ψυχοπαθολογίας στα ελληνικά; Η διαπίστωση πως η ελληνική βιβλιογραφία δεν διαθέτει ως τώρα ένα τέτοιο συστηματικό εκδοτικό εγχείρημα ανάλογων ξενόγλωσσων εκδόσεων δεν φαντάζει ως επαρκής λόγος ούτε βέβαια το προσωπικό ενδιαφέρον των συγγραφέων των εισαγωγικών κειμένων που θα δημοσιεύσουμε. Γιατί λοιπόν τα κείμενα αυτά αξίζει να διαβαστούν; Η σκοπιμότητα του πονήματος γίνεται ίσως πιο σαφής, αν αναφερθούμε, καταρχάς, στα κίνητρα που διαμόρφωσαν τη συγγραφική ομάδα.

Το 2007 συγκροτήθηκε, στο πλαίσιο της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρίας, ο κλάδος ψυχοπαθολογίας υπό την προεδρία του καθηγητή Νίκου Τζαβάρα και τη συμμετοχή κυρίως ψυχιάτρων, στους οποίους προστέθηκαν αργότερα και άλλα μέλη από άλλους γνωστικούς τομείς. Η πλειονότητα των μελών είχαν την ψυχανάλυση ή την υπαρξιακή ανάλυση ως κύρια αναφορά τους. Κύριο μέλημά τους όμως ήταν η αναφορά της ψυχοπαθολογίας σε μια αντίληψη που να συμπεριλαμβάνει την υποκειμενικότητα τόσο του ασθενούς όσο και του κλινικού· μακριά δηλαδή από την επικρατούσα σύγχρονη τάση αντικειμενοποίησης τόσο του αρρώστου, αλλά και την –εν πολλοίς– επίπλαστη «αντικειμενοποίηση» της ψυχικής ασθένειας.

Ο κλάδος της ψυχοπαθολογίας δημιουργήθηκε με την προοπτική να προάγει αυτού του τύπου την αντίληψη για την ψυχοπαθολογία. Μεταξύ άλλων, η προαγωγή αυτή μπορεί να γίνει διαμέσου της εκ νέου ανάγνωσης και μελέτης των κλασικών κειμένων ψυχοπαθολογίας για τους λόγους που υποστηρίξαμε στο προηγούμενο τεύχος του περιοδικού. Σ’ αυτό το τεύχος υποβάλουμε για μελέτη δύο κλασικούς συγγραφείς.

Ο πρώτος είναι ο γνωστός γερμανός ψυχίατρος, Kurt Schneider, για τον οποίο η κα Σταυρούλα Θεοδωροπούλου παρουσιάζει, έκτος από κάποια βιογραφικά στοιχεία του, αποσπάσματα από το βιβλίο του «Κλινική ψυχοπαθολογία» (που έχει μεταφραστεί παλαιότερα στα ελληνικά από τον μαθητή του κ Ν. Φωτάκη¹), τα οποία επικεντρώνονται στα λεγόμενα από τον συγγραφέα συμπτώματα πρώτης γραμμής στη σχιζοφρένεια. Η κλινική σκοπιά του Schneider στόχευε την ακριβή συγχρονική διάγνωση, γεγονός φερειπείν που τον απομάκρυνε από τη διάγνωση με βάση την εξέλιξη του προκατόχου του στο Μόναχο, Kraepelin. Για τον Schneider,² υπήρχε μια σημαντική διαφορά μεταξύ, από τη μια, των ψυχικών ανωμαλιών στις οποίες περιλάμβανε τις ψυχοπαθητικές προσωπικότητες και τις αντιδράσεις σε κάποιο γεγονός, και από την άλλη, τις ενδογενείς ψυχώσεις. Στο πλαίσιο των τελευταίων διαχώριζε καθαρά τη σχιζοφρένεια από την κυκλοθυμία. Τα συμπτώματα πρώτης γραμμής τα ξεχώρισε προκειμένου να συντελέσουν στη διαφοροδιάγνωση της σχιζοφρένειας τόσο από τις ψυχικές ανωμαλίες όσο και από την κυκλοθυμία. Για τον Schneider, δεν υφίσταται διαχωρισμός μεταξύ πρωτογενών και δευτερογενών συμπτωμάτων παρόμοιος με αυτόν του Eugen Bleuler, κείμενο του οποίου δημοσιεύτηκε στο προηγούμενο τεύχος του περιοδικού Σύναψις.

Ο Schneider ονομάζει συμπτώματα δεύτερης γραμμής όλες τις υπόλοιπες καταστάσεις που απαντώνται στη σχιζοφρένεια πλην των συμπτωμάτων πρώτης γραμμής, επειδή είναι μικρότερης διαγνωστικής αξίας: «άλλου τύπου ψευδαισθήσεις, παραληρηματικές διαισθήσεις, αμηχανία, διαταραχές της διάθεσης καταθλιπτικού τύπου ή ευφορία, αίσθημα συναισθηματικής πτώχευσης» και «άλλα συμπτώματα», τα οποία όμως δεν κατονομάζει. Για τη διάγνωση της σχιζοφρένειας δεν είναι εντελώς απαραίτητη η παρουσία των συμπτωμάτων πρώτης γραμμής, γιατί η παρουσία συμπτωμάτων της δεύτερης, ή ακόμη και μόνο συμπτωμάτων της έκφρασης – αν αυτά είναι σαφή και εκσεσημασμένα – μπορεί να είναι αρκετή. Είναι μάλιστα τα συμπτώματα δεύτερης γραμμής που επιτρέπουν τη διαφοροδιάγνωση της σχιζοφρένειας από τις ψυχοπαθητικές καταστάσεις, ενώ τα συμπτώματα πρώτης γραμμής είναι χρήσιμα στη διαφοροδιάγνωση μεταξύ σχιζοφρένειας και κυκλοθυμίας. Έτσι τα συμπτώματα πρώτης γραμμής δεν μπορούν, κατά τον Schneider, να θεωρηθούν ως παθογνωμονικά σημεία της σχιζοφρένειας. Η χρήση όμως που έγινε –όπως σημειώνει o Jean Carrabé–,³ σε κάποια από αυτά στο Present State Examination του Wing (1962) από το ψυχιατρικό ινστιτούτο του Λονδίνου, στα διαγνωστικά συστήματα της σχολής του Saint-Louis (1970) και το DSM III (1987) και τις επόμενες αναθεωρήσεις, του ήταν διαφορετική γιατί τα θεώρησαν ως παθογνωμονικά.

Ο δεύτερος συγγραφέας με τον οποίο θα ασχοληθούμε στο ανά χείρας τεύχος είναι ο ιταλικής καταγωγής αμερικανός ψυχίατρος και ψυχαναλυτής, Silvano Arieti. Ο κ. Σπύρος Αντωνάτος έκανε τη μετάφραση, την εισαγωγή και τις πολύ χρήσιμες σημειώσεις της μετάφρασης αυτής. To κείμενο που επιλέξαμε εκθέτει μια ιδιαίτερα πρωτότυπη ιδέα για τη συμμετοχή του εγκεφάλου στις ψυχικές ασθένειες. Από όσο γνωρίζουμε ο Arieti ήταν ο πρώτος που εξέθεσε ρητά μια τέτοια ιδέα, έστω και αν η γενικότερη σύλληψη ενός τέτοιου ενδεχόμενου –όπως αναφέρει και ο ίδιος– ανήκει στον Karl Gustav Jung.⁴ Ο Arieti κάνει μια αρκετά συγκεκριμένη πρόταση όσον αφορά το ενδεχόμενο ψυχοσωματικής συμμετοχής του εγκεφάλου στh σχιζοφρένεια τόσο στο βιβλίο του γύρω από την «Ερμηνεία της σχιζοφρένειας»⁵ όσο και στο κεφάλαιο που αφορά στη σχιζοφρένεια του American Handbook of Psychiatry,⁶ του οποίου υπήρξε και ο αρχισυντάκτης. Στο κεφάλαιο του ίδιου εγχειριδίου που αφορά τη μανιοκατάθλιψη αναφέρεται και σε αυτήν ως ψυχοσωματική νόσο που εμπλέκει τον εγκέφαλο.⁷ Αρκετά αργότερα άλλοι συγγραφείς διατύπωσαν παρόμοιες υποθέσεις,⁸ όπως οι Dejours και Abdoucheli⁹ για τη σχιζοφρένεια, ο Daniel Widlöcher¹⁰ για την κατάθλιψη, ο Σταύρος Μέντζος¹¹ για τη σχιζοφρένεια και τη μανιοκατάθλιψη, η Marie-Christine Laznik¹² για τον αυτισμό κ.ά..

Ο ευρυμαθής Arieti προσπορίζεται πολυσχιδώς τις καταβολές του από διάφορα γνωστικά παιδιά εκ των οπoίων να σημειώσουμε, έκτος από την ψυχανάλυση, θεωρίες όπως αυτήν για τις μορφές των συμβόλων του E. Cassirer και αυτές της ολιστικής νευρολογίας του H.S. Jackson, του C.V. von Monakow και του H. Head. Η πολλαπλή αυτή αναφορά μας εμπνέει όσον αφορά την αξία της διεπιστημονικότητας στην ψυχοπαθολογία, αλλά, κατά την γνώμη μας, η άποψη του Arieti δίνει μια καινοτόμο βάση για τον εκ νέου διαχωρισμό της νευρολογίας από την ψυχιατρική. Αυτό γιατί η ιδέα της ύπαρξης μιας νευροπαθολογίας στις ψυχιατρικές ασθένειες υπήρξε τις τελευταίες τρεις δεκαετίες αφορμή για την επαναθέρμανση του γνωστού αμαγάλματος της νευροψυχιατρικής, όπως τονίσαμε και στην εισαγωγή μας του προηγούμενου τεύχους. Η ύπαρξη και η συνοδός θεωρητικοποίηση ψυχοσωματικών ασθενειών του εγκεφάλου επιτρέπει τον εκ νέου διαχωρισμό μεταξύ νευρολογίας και ψυχιατρικής· τουλάχιστον αυτό επιχειρήσαμε να υποστηρίξουμε στη διατριβή μας¹³ με μια διαγώνια προσέγγιση μεταξύ της λακανικής ψυχανάλυσης, της σημειωτικής του Peirce και της έννοιας της έναυσης (kindling) της βιολογικής ψυχιατρικής του Post.