Το βιβλίο αυτό είναι το απόσταγμα μιας ολόκληρης ζωής του συγγραφέα, γνωστού στις Ηνωμένες Πολιτείες αλλά μάλλον άγνωστου στη χώρα μας. Υπεύθυνος της εκπαίδευσης για πολλά χρόνια στο Harvard των ειδικευομένων ψυχιάτρων, αφιέρωσε τη ζωή του στην εκπαίδευση και την ψυχοθεραπεία. Το πρόβλημα που θέτει σε αυτό το βιβλίο είναι μείζον και διαχρονικό, πώς δηλαδή μπορεί να υπάρξει ο χώρος ανάμεσα στον θεραπευτή και τον θεραπευόμενο, ώστε να γίνει δυνατή η ψυχοθεραπεία. Η απάντηση που επιχειρεί να δώσει σε όλο το βιβλίο, και να διαφοροποιήσει ανάλογα με τη βαρύτητα των ψυχοπαθολογικών καταστάσεων, είναι ότι η ψυχοθεραπεία για να υπάρξει πρέπει να είναι πρωταρχικά ένας τόπος ασφαλής. Ασφάλεια που πρέπει να κτισθεί στον τόπο της ψυχοθεραπείας, σε ασταθή ισορροπία ανάμεσα στις ανάγκες του εαυτού και των απαιτήσεων της κοινωνίας. Η ασφάλεια αυτή διαπερνά τις διάφορες θεωρητικές κατευθύνσεις και σχολές, που αναζητούν την παθολογία σε διαφορετικές περιοχές και συχνά περιορίζουν μόνο σε αυτές την αναζήτησή τους.

Ένα κύριο σημείο, αποτέλεσμα μακρόχρονης εμπειρίας του, είναι τα όσα γράφει για την αποφυγή της παρεμβατικότητας, αν οι παρεμβάσεις δεν προκύπτουν ελεύθερα. «Η σιωπή μπορεί να γίνει δεκτή όταν προσφέρει ελευθερία». «Η ουδετερότητα είναι η συναισθηματική όψη ενός συγκεκριμένου τρόπου ν’ αφήσεις τον άλλο στην ησυχία του», θα πρόσθετα να τον αφήσεις να αγγίξει με κάποια ασφάλεια τα εσωτερικά και εξωτερικά του βιώματα. Αυτές οι σκέψεις και ο τρόπος που τις αναδεικνύει μέσα από το κλινικό του υλικό είναι πολύτιμες για τους νεώτερους συναδέλφους που καλούνται να ακούσουν και να στηρίξουν τον ασθενή ανάμεσα από επιταγές για φαρμακευτικό και θεραπευτικό ακτιβισμό.

Ένα σημείο, που μου θυμίζει τα όσα μας δίδαξε ο πρώτος κλινικός μου δάσκαλος στη Γαλλία, P. Bally-Sallin, είναι η θέση που τοποθετούμε το κάθισμά μας, απέναντι ή δίπλα στον ασθενή, ανάλογα με τι μπορεί να ανεχθεί από το βλέμμα και την παρουσία μας. Δεν υπάρχει τίποτα το πιο ανασφαλές για τον ασθενή από το αίσθημα εισβολής στον εσωτερικό του κόσμο.

Οι παρατηρήσεις του για την τεχνική του Φρόυντ, του Sullivan και άλλων διατρέχουν το βιβλίο και παρέχουν πλούτο παρατηρήσεων στον αναγνώστη, επιπλέον της επιχειρηματολογίας του ίδιου του συγγραφέα.

Τι μπορεί να διατηρήσει την ψυχοθεραπεία; Χαριτολογώντας σχετικά με τον γάμο, λέει ότι σπάνια αυτά που μας έφεραν κοντά θα μας κρατήσουν μαζί και η ψυχοθεραπεία θα διατηρηθεί εφ’ όσον μοιραστούμε τα κοινά και ξεπεραστούν οι ιδιαιτερότητες. Το τίμημα της αυξημένης αξιοπιστίας της ψυχολογικής παρατήρησης είναι όμως η μειωμένη της ακρίβεια. Για παράδειγμα, η επικέντρωση στους συνειρμούς αυξάνει τη λεπτομέρεια των ευρημάτων, αλλά διαστρεβλώνει τη συνολική τους σημασία.

Η δυσκολία της ψυχολογικής γνώσης είναι ότι όσο περισσότερο θέτουμε ερωτήματα και ελέγχουμε ένα ψυχικό σύστημα, τόσο περισσότερο το μεταμορφώνουμε, με βασικό παράδειγμα του συγγραφέα τη διάγνωση και την αντιμετώπιση της μανίας. Προειδοποιώντας για τις υπεραπλουστεύσεις, απαριθμεί, ανάμεσά τους, την ιδέα για την ανώτερη σοφία και αντικειμενικότητα του θεραπευτή και τη σωματοποίηση του ψυχισμού, δηλαδή την ιδέα ότι αυτός μπορεί να έχει «ορατό περίγραμμα» σαν το σώμα. Τα όσα διατρέχουν το βιβλίο για τη σχέση θεραπευτή και θεραπευομένου εμπλουτίζουν εξαιρετικά όσα έχουμε συνηθίσει να τοποθετούμε κάτω από τους όρους μεταβίβαση και αντιμεταβίβαση, σχηματοποιώντας την ψυχαναλυτική θεωρία.

Οι αναφορές στη διαπροσωπική ανάλυση είναι εκτενείς. Υποδεικνύουν την προσωπική του προτίμηση και εμπλουτίζουν ιδιαίτερα τα όσα γράφει για την ψυχοθεραπευτική τεχνική.

Καταλήγω με δύο αποσπάσματα του Leston Heaven: «Η ψυχιατρική και η ψυχανάλυση που κληρονομούμε και που τόσο μεγάλο μέρος τους είναι γέννημα ενός ευρωπαϊκού ιεραρχικού συστήματος, όπου μας ζητούν ν’ αποδεχτούμε αναπτυξιακές και επιγενετικές εικασίες μπροστά στις οποίες το άτομο είναι αβοήθητο, ακόμα κι ευγνώμον – όλα αυτά στο όνομα της αλήθειας και της υγείας» και «η ψυχιατρική βρίσκεται ακριβώς στο κέντρο της απόστασης που συνδέει την Ιατρική και την τεχνολογία της… με το ευρύ φάσμα των ψυχολογικών, ανθρωπολογικών και κοινωνιολογικών γνωστικών κλάδων που φτάνουν ως τη θρησκεία και τις ανθρωπιστικές επιστήμες, τις ιαματικές μόδες και όλες τις πολυάριθμες ομάδες και θεσμούς που είναι αφιερωμένες στην ανθρώπινη ευζωία. Η ψυχιατρική αποκτά την τεράστια δύναμή της από την ικανότητά της ν’ αντλεί απ’ όλες αυτές τις δυνάμεις, να ελέγχει και να επανελέγχει τη συνεισφορά τους, να θεσμοθετεί και να αποθεσμοθετεί τον εαυτό της σε νέες βάσεις».

Η παρουσίαση ενός βιβλίου που είναι καταστάλαγμα και απολογισμός μιας ολόκληρης ζωής είναι αναγκαστικά αποσπασματική. Η καλή εκδοτική του τύχη θα ήταν ένδειξη ότι μπόρεσε να εμπλουτίσει την αυτογνωσία και την πρακτική των ελλήνων ψυχιάτρων και ψυχοθεραπευτών.