Εισαγωγή

Διαθέτουμε αρκετές μελέτες που καταδεικνύουν μεγάλες ανισότητες στους δείκτες ανεργίας ανάμεσα σε πάσχοντες από ψυχική νόσο και ψυχικά υγιείς. Αν και οι περισσότεροι πάσχοντες επιθυμούν να εργαστούν [1], παρουσιάζουν υψηλότερους δείκτες ανεργίας από ό,τι οι υγιείς ή οι πάσχοντες από άλλες χρόνιες νόσους [2-4]. Οι υψηλοί δείκτες ανεργίας ανάμεσα σε άτομα με ψυχική νόσο συμβάλλουν τα μέγιστα στο σημαντικό κοινωνικό αντίκτυπο αυτών των διαταραχών [4-6]. Η ανεργία επηρεάζει την πορεία και την έκβαση της ψυχικής νόσου [7] και αποκλείει τα άτομα από την κοινωνική συμμετοχή. Μια περίοδος μακροοικονομικής ύφεσης μπορεί να είναι ιδιαίτερα δύσκολη για ανθρώπους με προβλήματα ψυχικής υγείας καθώς βρίσκονται σε υψηλότερο κίνδυνο να χάσουν τις δουλειές τους, ενώ οι πιο ανταγωνιστικές συνθήκες στην αγορά εργασίας καθιστούν μάλλον πιο δύσκολη γι’ αυτούς την εύρεση καινούριας εργασίας [8)]. Τούτο είναι ιδιαίτερα σημαντικό καθώς η έρευνα καταδεικνύει ότι η ανεργία θα μπορούσε να αποτελέσει ένα ειδικό εμπόδιο στην ανάρρωση από την ψυχική νόσο [9,10].

Το ποσοστό της ανεργίας στα άτομα με ψυχική νόσο φαίνεται να παρουσιάζει άνοδο σε περίοδο οικονομικής δυσπραγίας [7,11,12]. Η αρνητική στάση έναντι των περιθωριοποιημένων ομάδων (π.χ. εθνικές μειονότητες ή μετανάστες), που συχνά αυξάνονται κατά τη διάρκεια της οικονομικής ύφεσης [13], είναι πιθανόν υπαίτια γι’ αυτή την τάση. Πρόσφατη έρευνα στη Γερμανία έδειξε ότι η απροθυμία του κοινού να προτείνει κάποιο άτομο με κατάθλιψη για εργασία ήταν αυξημένη ανάμεσα στο 2000 και 2011 (δηλαδή κατά την περίοδο της οικονομικής ύφεσης) σε σύγκριση με το διάστημα 1990-2000 [14]. Μια σύνθεση των τάσεων της κοινής γνώμης στις ΗΠΑ, ανάμεσα στις δεκαετίες των 1950 και 1990, έδειξε βελτιώσεις και επιδεινώσεις που καθρέφτιζαν το οικονομικό πλαίσιο και το επίπεδο της απασχόλησης της χώρας [7]. Εντούτοις, τόσο τα ευρήματα από τον αντίκτυπο της οικονομικής ύφεσης στις διακυμάνσεις αυτές [15] όσο και οι μηχανισμοί που εμπλέκονται είναι σύνθετοι προβληματισμοί [15-18] έτσι ώστε να πρέπει να κατανοήσουμε καλύτερα την πολυπλοκότητα της μεταξύ τους σχέσης. Είναι ενδιαφέρον ότι υπάρχει μελέτη [16] που δεν έδειξε ότι άτομα με σοβαρή ψυχική νόσο ήταν πρωΐμως σε κίνδυνο για ανεργία κατά τη διάρκεια περιόδων οικονομικής συρρίκνωσης. εντούτοις, η έρευνα αυτή μελετούσε ειδικώς άτομα με σοβαρή ψυχική νόσο που είχαν ενταχθεί σε υπηρεσίες εργασιακής αποκατάστασης έτσι που αυτά τα αποτελέσματα να μη μπορούν να γενικευθούν ευρέως στον ευρύτερο πληθυσμό των ατόμων με ψυχική νόσο. Μένει επιπλέον να καθοριστούν τα αποτελέσματα της ύφεσης από το 2008 σε αυτές τις ανομοιότητες.

Εκτός της έρευνας που υποστηρίζει ότι τα προβλήματα ψυχικής υγείας αυξάνονται κατά τη διάρκεια περιόδων οικονομικής ύφεσης, εξετάζουμε τον αντίκτυπο της οικονομικής ύφεσης σε άτομα με προβλήματα ψυχικής υγείας και πώς αυτό διαμεσολαβείται με το στίγμα. Το άρθρο ερευνά τον αντίκτυπο της οικονομικής δυσπραγίας στους δείκτες ανεργίας σε άτομα με προβλήματα ψυχικής υγείας χρησιμοποιώντας δεδομένα που συλλέχθηκαν από την έρευνα σε 27 χώρες της Ε.Ε. το 2006 και το 2010. Εξετάζουμε την υπόθεση ότι η ευρωπαϊκή μακροοικονομική κρίση από το 2008 είχε μεγαλύτερο αντίκτυπο στην απασχόληση ατόμων με προβλήματα ψυχικής υγείας σε σύγκριση με άτομα χωρίς τέτοια προβλήματα. Επίσης υποθέτουμε ότι ο αντίκτυπος σε άτομα με προβλήματα ψυχικής υγείας είναι μεγαλύτερος σε εκείνους που ζουν σε περιοχές με μεγαλύτερο δημόσιο στίγμα απέναντι τους αφού ελέγξαμε τους τοπικούς δείκτες ανεργίας. Επιπροσθέτως, καθώς κάποιες έρευνες θεωρούν ότι συγκεκριμένες υποομάδες του πληθυσμού –οι άνδρες ή τα άτομα με χαμηλό επίπεδο εκπαίδευσης [19]– μπορεί να είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι σε περιόδους οικονομικής ύφεσης, ερευνήσαμε αν υπάρχει διαφοροποιημένος αντίκτυπος της ύφεσης σε αυτές τις υποομάδες σε σχέση με την ανεργία.

Υλικό και Μέθοδοι

Πηγή δεδομένων

Λεπτομερής παρουσίαση του σχεδιασμού και της δειγματοληψίας για τις έρευνες του ευρωβαρόμετρου (Ευρωβαρόμετρο Ψυχική Ευεξία 2006 και Ευρωβαρόμετρο Ψυχική Υγεία 2010) παρουσιάζεται σε άλλες μελέτες [20,21]. Τα δεδομένα συλλέχθηκαν με τη μέθοδο των προσωπικών συνεντεύξεων με πολίτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) (n=29.248 το 2006 και n=26.800 το 2010) που διαμένουν στις 27 χώρες μέλη (περίπου 1000 άτομα ανά χώρα ανά χρόνο). Για την ανάλυσή μας περιορίσαμε το δείγμα σε ενήλικες παραγωγικής ηλικίας (δηλαδή 18-64) (n=20368 το 2006 και n=20124 το 2010).

Η αρχική έρευνα του ευρωβαρόμετρου ψυχικής υγείας διεξήχθη το 2006 (η εργασία πεδίου διεκπεραιώθηκε μεταξύ 7 Δεκεμβρίου 2005 και 11 Ιανουαρίου 2006). Μια δεύτερη έρευνα που εκτιμούσε τις συμπεριφορές έναντι της ψυχικής νόσου και την αναζήτηση θεραπείας διεξήχθη σε ένα νέο δείγμα το 2010 (μεταξύ 26 Φεβρουαρίου και 17 Μαρτίου 2010). Όλοι οι συμμετέχοντες προέκυψαν με τυχαία δειγματοληψία σε πολλαπλά στάδια. Οι συμμετέχοντες ήταν αντιπροσωπευτικοί των κατοίκων ηλικίας 15 ετών και άνω στις χώρες που συμμετείχαν.

Εργαλεία εκτίμησης

Τα προβλήματα ψυχικής υγείας μετρήθηκαν με το Mental Health Inventory (MHI-5), ένα έγκριτο και αξιόπιστο εργαλείο που προέκυψε από το Short Form 36 (SF-36) [22,23]. Καθώς δεν έχει οριστεί ένα έγκυρο όριο για το MHI-5 [22], τα άτομα που πέτυχαν μια τυπική απόκλιση υψηλότερη από τον τυπικό μέσο όρο κατηγοριοποιήθηκαν, για τους σκοπούς της μελέτης, ως έχοντα προβλήματα ψυχικής υγείας.

Οι Στάσεις στιγματισμού (stigmatizing attitudes) απέναντι σε άτομα με προβλήματα ψυχικής υγείας μετρήθηκαν στο ευρωβαρόμετρο 2006 χρησιμοποιώντας τέσσερεις ερωτήσεις για διάφορες πεποιθήσεις που στιγματίζουν: (1) άνθρωποι με ψυχολογικά ή συναισθηματικά προβλήματα υγείας αποτελούν κίνδυνο για τους άλλους, (2) άνθρωποι με ψυχολογικά ή συναισθηματικά προβλήματα υγείας είναι απρόβλεπτοι, (3) άνθρωποι με ψυχολογικά ή συναισθηματικά προβλήματα υγείας μέμφονται τους εαυτούς τους και (4) άνθρωποι με ψυχολογικά ή συναισθηματικά προβλήματα υγείας δεν αναρρώνουν ποτέ. Οι συμμετέχοντες ερωτήθηκαν για τον βαθμό που συμφωνούν με κάθε καταγραφή. Οι επιλογές στις απαντήσεις τοποθετούνταν σε μια 4 σημείων κλίμακα Likert από το «διαφωνώ πλήρως» έως το «συμφωνώ πλήρως». Οι συμμετέχοντες που απάντησαν «συμφωνώ πλήρως» ή «τείνω να συμφωνώ» σε κάθε καταγραφή θεωρήθηκαν ότι συμφωνούν με αυτή. Οι απαντήσεις ομαδοποιήθηκαν ανά χώρα για να υπάρχει σε επίπεδο κράτους μια μέτρηση των στάσεων στιγματισμού.

Κοινωνικοεπιδημιολογικές πληροφορίες περιελάμβαναν το ηλικιακό φάσμα (18-29, 30-39, 40-49 και 50-64 ετών), το φύλο, το επίπεδο εκπαίδευσης (η ηλικία στην οποία τα άτομα ολοκλήρωσαν την πλήρη εκπαίδευση), η αστική εγκατάσταση (δηλαδή, μέγεθος της περιοχής κατοικίας του ερωτηθέντα: μεγάλη πόλη, μικρή ή μεσαίου μεγέθους πόλη ή αγροτική περιοχή/ χωριό). Η τρέχουσα απασχόληση εκτιμήθηκε με την ερώτηση: «με τι ασχολείστε τώρα;». Τα άτομα μπορούσαν να κατηγοριοποιηθούν ως εξής: (1) υπεύθυνα για καθημερινά ψώνια και φροντίδα του σπιτιού ή χωρίς τρέχουσα απασχόληση, δεν δουλεύουν (αναφέρονται στο άρθρο ως «οικιακά»), (2) μαθητής, (3) άνεργος ή προσωρινά δεν δουλεύει, (4) συνταξιούχος ή ανίκανος να εργαστεί λόγω ασθένειας ή (5) εργαζόμενος με αμοιβή.

Δείκτες ανεργίας σε εθνικό επίπεδο

Τα στοιχεία για την ανεργία σε εθνικό επίπεδο για τα έτη 2006 και 2010 προήλθαν από τα ετήσια στοιχεία της Eurostat (http://epp.eurostat.ec.europa.eu/statistics_explained/index.php/Europe_in_figures_-_Eurostat_yearbook). Η Eurostat είναι μια Γενική Διεύθυνση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και η στατιστική υπηρεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τα στοιχεία της Eurostat για το 2006, σχετικά υψηλά, σχετίζονταν με τους εθνικούς δείκτες ανεργίας όπως εκτιμήθηκαν από τα δεδομένα του ευρωβαρόμετρου (r=0.76 και 0.70, αντίστοιχα).

Στατιστική Ανάλυση

Τέσσερα διαφορετικά πολυπαραγοντικά μοντέλα λογιστικής παλινδρόμησης χρησιμοποιήθηκαν για να εξετάσουν τους παράγοντες που συσχετίζονται με την ανεργία σε άτομα με και χωρίς προβλήματα ψυχικής υγείας το 2006 και 2010. Οι ανεξάρτητες μεταβλητές περιελάμβαναν την ηλικία, το φύλο, τη διαμονή σε αστικά κέντρα, τις συμπεριφορές σε εθνικό επίπεδο έναντι της επικινδυνότητας, της ανάρρωσης, του αξιόμεμπτου και της μη προβλεψιμότητας ατόμων με ψυχική νόσο. Οι μεταβλητές σε εθνικό επίπεδο υπολογίστηκαν ως μέση τιμή δεικτών για κάθε χώρα και κάθε μεταβλητή οι οποίες κατόπιν σταθμίστηκαν. Η μεταδιαστρωματωμένη στάθμιση του ευρωβαρόμετρου, που βασίζεται σε φύλο, ηλικία, περιοχή και μέγεθος του τόπου εγκατάστασης, χρησιμοποιήθηκε σε όλες τις αναλύσεις για να εκτιμηθούν οι μέσοι όροι σε εθνικό επίπεδο. Χρησιμοποιήσαμε γενικής εκτίμησης εξισώσεις (GEE) και έναν μη δομημένο πίνακα συσχετίσεων [24]. Προκειμένου να ερευνήσουμε αν η ανεργία των ατόμων διαφέρει στις υποομάδες του πληθυσμού που μας ενδιαφέρουν (δηλαδή άνδρες, άτομα με χαμηλό επίπεδο εκπαίδευσης και νεαρά άτομα) σε σχέση με την ύφεση, πρώτα ελέγξαμε την αλληλεπίδραση ανάμεσα στη χρονιά της έρευνας και τις μεταβλητές αυτές και μετά ελέγξαμε την τριπλή αλληλεπίδραση ανάμεσα στη χρονιά της έρευνας, τα προβλήματα ψυχικής υγείας και τις παραπάνω μεταβλητές. Όλες αυτές οι αναλύσεις έγιναν με τη χρήση του SAS 9.3.

Δήλωση αναφορικά με τη βιοηθική
Έγκριση από επιτροπή βιοηθικής δεν απαιτήθηκε καθώς ήταν δευτερογενής ανάλυση δεδομένων.

Συζήτηση

Η οικονομική ύφεση είχε τεράστιο αντίκτυπο σχεδόν σε όλη την Ευρώπη. παρόλα αυτά, λίγες πληροφορίες είναι διαθέσιμες για τον ειδικό αντίκτυπο της ύφεσης σε ομάδες που ήδη είναι ευάλωτες στον κοινωνικό αποκλεισμό, ειδικά σε άτομα με ψυχική νόσο. Αυτή είναι η πρώτη μελέτη που δείχνει ότι η ευρωπαϊκή οικονομική κρίση είχε μεγαλύτερο αντίκτυπο σε ανθρώπους με προβλήματα ψυχικής υγείας, από ό,τι σε ανθρώπους χωρίς τέτοια προβλήματα, όπως μετρήθηκε με τον αποκλεισμό από την απασχόληση. Η μελέτη μας επίσης ταυτοποίησε σημαντικές υποομάδες που βίωσαν μεγαλύτερο αντίκτυπο της οικονομικής ύφεσης με όρους  ανεργίας, ειδικά οι άνδρες και τα άτομα με χαμηλό επίπεδο εκπαίδευσης. Πάνω από όλα, οι άνδρες και τα άτομα με χαμηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης φαίνεται να έχουν επηρεαστεί δυσανάλογα από την ύφεση. και οι δύο ομάδες είχαν σημαντικά μεγαλύτερη αύξηση στην πιθανότητα να είναι άνεργοι εξαιτίας της ύφεσης. Επιπλέον, στα άτομα με προβλήματα ψυχικής υγείας, το φύλο και το επίπεδο εκπαίδευσης είναι ιδιαίτερα σημαντικοί παράγοντες για την κατάσταση της απασχόλησής τους καθώς η ύφεση φαίνεται να έχει δυσαναλόγως υψηλότερο αρνητικό αντίκτυπο στην πιθανότητά τους να εργαστούν. Αυτό μπορεί να οφείλεται σε αλλαγές στην αγορά εργασίας:  άλλες μελέτες προτείνουν ότι οι άνδρες είναι πιο ευάλωτοι στην ανεργία κατά τη διάρκεια της τρέχουσας ύφεσης στην Ευρώπη καθώς είναι πιθανότερο να εργάζονται σε δουλειές που έχουν σχέση με κατασκευές οι οποίες πλήττονται περισσότερο από την ύφεση στη ζήτηση και την απώλεια θέσεων εργασίας [25], ενώ άλλη έρευνα προτείνει ότι αυτή η ανισότητα εμφανίζεται μόνο στα αρχικά στάδια της ύφεσης [11].

Αυτή η μελέτη έδειξε επίσης ότι οι στάσεις στιγματισμού, ειδικά οι πεποιθήσεις που αφορούν την επικινδυνότητα των ατόμων με προβλήματα ψυχικής υγείας, θα μπορούσε να είναι ένας σημαντικός διαμεσολαβητής ανάμεσα στην ανεργία και τα προβλήματα ψυχικής υγείας που ακολουθούν την ύφεση. Το να ζεις σε μια χώρα όπου ένα υψηλό ποσοστό ατόμων πιστεύουν ότι τα  άτομα με ψυχική νόσο είναι επικίνδυνα συσχετίστηκε  με υψηλότερη πιθανότητα ανεργίας για ανθρώπους με προβλήματα ψυχικής υγείας, αλλά δεν επηρέασε τους δείκτες απασχόλησης των ατόμων χωρίς προβλήματα ψυχικής υγείας. Επιπλέον, η συσχέτιση αυτή κατέστη σημαντική το 2010, ακολουθώντας την οικονομική ύφεση. Άλλες μελέτες έδωσαν έμφαση στην επίμονη παρουσία στάσεων σχετικά με την επικινδυνότητά τους και τη συσχέτισή  με την κοινωνική  απόρριψή τους [26]. Έρευνα για τις φυλετικές διακρίσεις υποδηλώνει ότι η ενίσχυση στερεοτύπων σε σχέση με τον κίνδυνο και τον φόβο της θυματοποίησης παίζει σημαντικό ρόλο στην επιμονή των φυλετικών ανισοτήτων και του κοινωνικού αποκλεισμού [27]. Αυτές οι στάσεις φαίνεται να εσωτερικεύονται από τη στιγματισμένη ομάδα.

Πρόσφατη διεθνής εργασία υπογραμμίζει την επικράτηση βιωμένων και προβλεπόμενων διακρίσεων σε ανθρώπους με κατάθλιψη σε σχέση με την απασχόληση, δείχνοντας ότι πρόκειται για κρίσιμο εμπόδιο στην επίτευξη εργασιακής ένταξης [28]. Μια πρόσφατη ανάλυση των τάσεων της κοινής γνώμης απέναντι σε ανθρώπους με προβλήματα ψυχικής υγείας στην Αγγλία και μια παλιότερη έρευνα στις ΗΠΑ υποδήλωναν επίσης ότι οι στάσεις απέναντι σε ανθρώπους με προβλήματα ψυχικής υγείας μπορεί να επιδεινώνονταν σε περιόδους οικονομικής κρίσης [7, 29. παρόλα αυτά, υπάρχει ένα κενό στην έρευνα γύρω από αυτό το θέμα. Με έκπληξη διαπιστώνουμε ότι το υψηλότερο ποσοστό της πρόθεσης του κοινού να κατακρίνονται οι ασθενείς με ψυχικά προβλήματα συσχετιζόταν με χαμηλότερα ποσοστά ανεργίας των ατόμων με προβλήματα ψυχικής υγείας. Προηγούμενη έρευνα έχει δείξει ότι οι τάσεις στιγματισμού σχετίζονται ιδιαίτερα ως προς τον αντίκτυπο που έχουν σε ανθρώπους με προβλήματα ψυχικής υγείας. Για παράδειγμα, σε μια κοινωνία με ισχυρή την πεποίθηση ότι τα άτομα με ψυχική νόσο είναι αξιοκατάκριτα, τα ποσοστά προθυμίας για  αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας [30], αλλά και τα επίπεδα διακρίσεων εις βάρος των ατόμων με προβλήματα ψυχικής υγείας είναι χαμηλά [31].  Άλλη έρευνα κατέδειξε ότι οι απόψεις περί ισχυρού εαυτού που μπορεί να έχει ο κόσμος αποτελούν δίκοπο μαχαίρι αφού σχετίζονται με μεγαλύτερη τάση να θεωρούνται αξιοκατάκριτα τα άτομα με ψυχικά προβλήματα, αλλά με χαμηλότερη εσωτερίκευση του στίγματος μεταξύ των ατόμων με ψυχική νόσο. [32]. Αυτό μπορεί να οφείλεται στο γεγονός ότι τα περιβάλλοντα που υποστηρίζουν έντονα το αξιοκατάκριτο και την ανάγκη ελέγχου των συμπτωμάτων και/ή της νόσου δημιουργούν επίσης ένα πλαίσιο όπου η ενοχή και η κατηγορία γι’ αυτούς που δεν δουλεύουν αυξάνεται. Έτσι, κάθε παρέμβαση θα πρέπει προσεκτικά να λαμβάνει υπόψη την πολυπλοκότητα των πολιτισμικών παραγόντων και πεποιθήσεων που διαπερνούν τις ατομικές και δημόσιες στάσεις.

Προηγούμενες μελέτες έχουν καταδείξει τον αντίκτυπο της ύφεσης στη δημόσια υγεία πιο γενικά [33-35], αν και, ο επιλεκτικός αντίκτυπος της ύφεσης σε ανθρώπους με προβλήματα ψυχικής υγείας, ειδικά άνδρες ή άτομα με χαμηλό επίπεδο εκπαίδευσης, θα πρέπει να αναγνωρίζεται τόσο στην έρευνα όσο και στην πολιτική. Η ανάλυση των απαντήσεων της πολιτικής των κυβερνήσεων στην Ευρώπη που ακολούθησε την κρίση αποκάλυψε ανεπάρκειες και προβλήματα και προβάλλουν την ανάγκη να διαθέσουν οι κυβερνήσεις πόρους για τη διατήρηση των ανθρώπων στην εργασία και επιπρόσθετα να ξεκινήσουν προγράμματα για να βοηθήσουν τους ανθρώπους να αντιμετωπίσουν τις αρνητικές επιπτώσεις της απώλειας εργασίας για να αντισταθμίσουν τα αρνητικά αποτελέσματα της ύφεσης στην υγεία [33]. Η ανάδειξη των πληθυσμιακών υποομάδων που είναι πιο ευάλωτες στα οικονομικά σοκ και η εύρεση μέτρων άμβλυνσης  των συνεπειών της ύφεσης είναι επίσης δύο σημαντικά βήματα. Ίσως η επένδυση σε στοχευμένα προγράμματα, η παροχή συμβουλών σε υπερχρεωμένα άτομα με προβλήματα ψυχικής υγείας, μπορεί να βελτιώσει την ψυχική υγεία και την οικονομική κατάσταση [36,37]. Δεδομένων των περικοπών στις υπηρεσίες ψυχικής υγείας σε όλη την Ευρώπη, ο αντίκτυπος της ύφεσης είναι πιθανό να γίνει αισθητός σε ένα υψηλό ποσοστό ατόμων. Η έλλειψη πόρων ίσως περιορίσει τις υπηρεσίες ψυχικής υγείας οδηγώντας σε μειωμένη πρόσβαση σε περιόδους αυξανόμενης ανάγκης. Στην Ισπανία, όπου ο αντίκτυπος της πρόσφατης ύφεσης ήταν από τους μεγαλύτερους, ο επιπολασμός των ψυχικών διαταραχών που διαγνώσθηκαν στις υπηρεσίες πρωτοβάθμιας φροντίδας αυξήθηκε. Αυτές οι αυξήσεις σχετίζονται με αυξήσεις στην ανεργία και επίσης παρουσιάζονται σε άτομα των οποίων η εργασία απειλείται όπως και σε εκείνους που πασχίζουν να πληρώσουν τις υποθήκες τους [38]. Πρόσφατα ευρήματα από την Ισπανία και την Αγγλία υποδηλώνουν ότι η ύφεση σχετίζεται με χειροτέρευση της ψυχικής υγείας στον πληθυσμό [19,38]. Επιπρόσθετα, σε ανθρώπους με προβλήματα ψυχικής υγείας γενικά, είναι σημαντικό να αναγνωριστούν ειδικές υποομάδες με προβλήματα ψυχικής υγείας, όπως οι άνδρες και όσοι έχουν χαμηλό μορφωτικό επίπεδο. Εκτός του ότι έχουν υψηλότερη πιθανότητα για ανεργία, αυτές οι υποομάδες έχουν χαμηλότερα ποσοστά στην αναζήτηση βοήθειας και πιο αρνητικές στάσεις έναντι της ψυχικής νόσου [29,39] κι έτσι ίσως απαιτούνται ειδικές μορφές παρέμβασης.

Περιορισμοί

Η μελέτη μας παρουσιάζει καινούριες και σημαντικές πληροφορίες σχετικά με τον αντίκτυπο της μακροοικονομικής ύφεσης σε ανθρώπους με και χωρίς προβλήματα ψυχικής υγείας στην Ευρώπη χρησιμοποιώντας γενικά αντιπροσωπευτικά δεδομένα από 27 κράτη στην Ευρώπη σε δύο χρονικές στιγμές, πριν και μετά την έναρξη της τρέχουσας ύφεσης. Παρόλα αυτά, τα στοιχεία δεν συλλέχθηκαν για τους ειδικούς σκοπούς της μελέτης και δεν ήταν εξ αρχής προοπτική μελέτη καθώς, άλλωστε δεν ήταν τα ίδια άτομα που ερωτήθηκαν στις δύο έρευνες. Η κατάσταση της ψυχικής υγείας καθορίστηκε με τη βοήθεια ενός σύντομου εργαλείου αυτοαξιολόγησης, χωρίς  να επιβεβαιωθούν από έναν κλινικό τα προβλήματα ψυχικής υγείας. Δεν εκτιμήθηκαν επιπροσθέτως ο τύπος και η σοβαρότητα των προβλημάτων Η πιο πρόσφατη έρευνα για την απασχόληση ατόμων με προβλήματα ψυχικής υγείας καθώς και για το στίγμα στην ψυχική υγεία εστιάζεται σε πάσχοντες με σοβαρές ψυχικές διαταραχές που δεν θα μπορούσαν να ανιχνευθούν στα στοιχεία του ευρωβαρόμετρου. Επιπρόσθετα, στοιχεία δυνητικά σημαντικών χαρακτηριστικών, όπως εθνικότητα και μετανάστευση ή βαθμός ανταπόκρισης στην έρευνα δεν ήταν διαθέσιμα. Η έρευνα περιορίστηκε μόνο σε δύο χρονικά σημεία και, αν ο αντίκτυπος της οικονομικής κρίσης ήταν φανερός το 2010, τα μακροπρόθεσμα αποτελέσματα δεν μπορούσαν να ερευνηθούν. Σε σχέση με αυτά και καθώς πρόκειται για στοιχεία από παρατήρηση, οι αναλύσεις μας δεν μπορούσαν να ελέγξουν την αντίστροφη αιτιότητα – ούτε την πιθανότητα ότι οι άνθρωποι που ήταν άνεργοι ήταν πιο πιθανό να παρουσιάσουν προβλήματα ψυχικής υγείας το 2010. Άλλη έρευνα έχει καταδείξει ότι ένα μεγάλο ποσοστό των συνεπειών της ανεργίας, όπως η θνησιμότητα, σχετίζεται με την ψυχική υγεία πριν τα άτομα γίνουν άνεργοι  [40] υποδηλώνοντας ότι αυτός είναι ένας σημαντικός μηχανισμός προς έρευνα. Το κύριο ενδιαφέρον μας ήταν η ανεργία. μπορεί όμως να υπάρχουν κι άλλα σημαντικά αποτελέσματα από την οικονομική κρίση με όρους κοινωνικού αποκλεισμού που δεν μπορέσαμε να εξετάσουμε. Καθώς το ευρωβαρόμετρο συνέλεξε άτομα που βρίσκονταν στο σπίτι τους, δεν μπορέσαμε να ερευνήσουμε άτομα που έχουν μεταβεί σε πιο ακραίους τύπους αποκλεισμού, δηλαδή άτομα που ήταν άστεγοι, βρίσκονταν σε νοσοκομειακή ή άλλη φροντίδα ή ήταν φυλακισμένοι. Τέλος, οι στάσεις απέναντι σε ανθρώπους με ψυχική νόσο συλλέχθηκαν μόνο σε μια χρονική στιγμή το 2006, που αποκλείει την εκτίμηση αλλαγών στις στάσεις του κοινού στη διάρκεια του χρόνου και τον πιθανό αντίκτυπο τους στις τάσεις της ανεργίας. Παρόλα αυτά, η εκτίμηση των στάσεων προηγήθηκε της οικονομικής κρίσης κι έτσι δεν συνυπολογίστηκαν στα αποτελέσματα της ύφεσης.

Προηγούμενη έρευνα έχει καταδείξει ότι άνθρωποι με προβλήματα ψυχικής υγείας τείνουν να αποκλείονται από την εργασία, τη στέγαση και τις κοινωνικές σχέσεις, κι ότι αυτός ο αποκλεισμός έχει αρνητικές κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες [8]. Η μελέτη μας υποστηρίζει ότι σε καιρούς οικονομικής δυσπραγίας είναι πιθανό να αυξάνεται αυτός ο αποκλεισμός για άτομα με προβλήματα ψυχικής υγείας. Παρέχει επίσης κάποια προκαταρκτικά στοιχεία όσον αφορά ποιες ομάδες ατόμων με προβλήματα ψυχικής υγείας είναι ευάλωτες σε καιρούς οικονομικής δυσπραγίας, και ποιοι κοινωνικοί παράγοντες ίσως διαμεσολαβούν σε αυτό. Η χρήση στοιχείων τόσο σε ατομικό επίπεδο όσο και συγκεντρωτικά για τη διερεύνηση αυτής της σχέσης παρέχει νέες και σημαντικές ενδείξεις σχετικά με τον αντίκτυπο του μακρο-κοινωνικού πλαισίου στα άτομα κατά τη διάρκεια περιόδων οικονομικής ύφεσης και διευκολύνει τη μικρο- μακρο- έρευνα σε σχέση με την ψυχική υγεία και τον αποκλεισμό [41, 42]. Τα ευρήματα καταδεικνύουν ότι προγράμματα για την αντιμετώπιση του αποκλεισμού και την προαγωγή της ψυχικής υγείας ίσως είναι πιο σημαντικά κατά την οικονομική κρίση. Η μελλοντική έρευνα θα έπρεπε να ερευνήσει τις μακροπρόθεσμες συνέπειες της οικονομικής ύφεσης σε ανθρώπους με προβλήματα ψυχικής υγείας και τη σχέση ανάμεσα σε διαφορετικούς τύπους επαγγελμάτων και κοινωνικών πολιτικών και τους δείκτες ανεργίας για ανθρώπους με προβλήματα ψυχικής υγείας.