Εισαγωγή

Οι ψυχοπαθολογικές εκδηλώσεις σε ασθενείς με πολλαπλή σκλήρυνση (Multiple Sclerosis-MS) συνεχίζουν να προσελκύουν σταθερά το επιστημονικό ενδιαφέρον από τότε που ο Charcot, το 1887, για πρώτη φορά στη βιβλιογραφία, τις μελέτησε συστηματικά. Στα ψυχικά αυτά φαινόμενα συμπεριέλαβε τις ακραίες συναισθηματικές εκφράσεις, με τη μορφή παθολογικού κλάματος ή γέλιου, που παλαιότερα χαρακτηρίζονταν ως “ψευδοπρομηκικό συναίσθημα” (pseudobulbar affect-PBA), την ευφορία (euphoria sclerotica), τη μανία, την κατάθλιψη και τις ψευδαισθήσεις (1).

Ο μεγαλύτερος βαθμός επιπολασμού των ψυχικών διαταραχών, ιδιαίτερα των συναισθηματικών, στην πολλαπλή σκλήρυνση, σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό, οι επιπτώσεις τους στην πορεία της νευρολογικής πάθησης, στην κοινωνική, οικογενειακή, επαγγελματική ζωή και στη συνολική ποιότητα ζωής των ασθενών αποτελούν μερικές από τις αιτίες της ιδιαίτερης σημασίας της συννόσησης αυτής [1].

Τα συμπτώματα από την ψυχική σφαίρα εμφανίζονται συνήθως κατά τη διάρκεια της εξέλιξης της πολλαπλής σκλήρυνσης, αν και σε κάποιες μελέτες αναφέρονται στις αρχικές εκδηλώσεις της. Το τελευταίο γεγονός δεν φαίνεται να συμβαίνει συχνά, δεδομένου ότι οι Fermo και συνεργάτες (2010) αναφέρουν ότι η συχνότητα παρουσίας των ψυχικών συμπτωμάτων στις αρχικές κλινικές εκδηλώσεις της νόσου ποικίλλει μεταξύ 0,2%-2% [2]. Μάλιστα, οι Pine και συνεργάτες (1995) τονίζουν ότι, σε περιπτώσεις ασθενών με συμπτώματα μανίας και “ανεξήγητα” νευρολογικά ευρήματα, ο ιατρός θα πρέπει να σκεφτεί τη διάγνωση της πολλαπλής σκλήρυνσης [3].

Στις ψυχιατρικές καταστάσεις που εκδηλώνονται στην πορεία της πολλαπλής σκλήρυνσης συμπεριλαμβάνονται: οι διαταραχές προσαρμογής, οι συναισθηματικές, οι αγχώδεις, οι ψυχωτικές διαταραχές, η μεταβολή προσωπικότητας, μεμονωμένα συμπτώματα, οι γνωστικές εκπτώσεις και οι προϋπάρχουσες ψυχικές διαταραχές.

Ψυχικές διαταραχές και συμπτώματα: επιδημιολογικά και κλινικά δεδομένα

Όπως ήδη έχει αναφερθεί, οι ψυχικές διαταραχές αλλά και τα μεμονωμένα ψυχικά συμπτώματα εμφανίζονται συχνότερα σε ασθενείς με πολλαπλή σκλήρυνση σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό. Οι διαταραχές του άξονα Ι κατά DSM διαπιστώνονται στο 67,5% των ασθενών με MS [4]. Στις συχνότερα εμφανιζόμενες ψυχικές διαταραχές, όπως στη μείζονα κατάθλιψη, στη διπολική διαταραχή και στις αγχώδεις διαταραχές, ο επιπολασμός είναι πολλαπλάσιος σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό. Πιο συγκεκριμένα, τα ποσοστά του επιπολασμού στη διάρκεια του βίου ανέρχονται, για τη μείζονα κατάθλιψη σε 25-50%, έναντι 5-25% στον γενικό πληθυσμό, για τη διπολική διαταραχή σε 0,3-2,4% έναντι του 0,2-1,6% στον γενικό πληθυσμό και για τις αγχώδεις διαταραχές σε 25-41% έναντι 19-21% στον γενικό πληθυσμό [1, 5]. Προκειμένου για τα μεμονωμένα ψυχικά συμπτώματα, η συχνότητά τους επίσης είναι πολλαπλάσια από ό,τι στον γενικό πληθυσμό: 79% καταθλιπτικά συμπτώματα, 40% ανησυχία, 37% άγχος, 35% ευερεθιστότητα, 20% απάθεια, 13% ευφορία, 13% άρση αναστολών, 10% ψευδαισθήσεις, 7% παραληρητικές ιδέες [6].

Διαταραχές προσαρμογής

Οι διαταραχές προσαρμογής αναπτύσσονται στις περιπτώσεις ασθενών με χρόνια σωματικά νοσήματα, ως αντίδραση στο στρες της νόσου (συμπτώματα, νοσηλείες, ανεπιθύμητες ενέργειες θεραπευτικών προγραμμάτων, δυσλειτουργικότητα, αναπηρίες, μεταβολή τρόπου ζωής, απώλεια ρόλων, διατάραξη ποιότητας ζωής). Συνήθως πρόκειται για ήπια και παροδικά καταθλιπτικά και αγχώδη συμπτώματα, τα οποία δεν προκαλούν επιπλέον επιβάρυνση στη σύνολη λειτουργικότητα του ασθενούς. Οι καταστάσεις αυτές δεν αναπτύσσονται σε κάθε ασθενή με πολλαπλή σκλήρυνση. Εμφανίζονται, σύμφωνα με τη σχετική βιβλιογραφία, περίπου στο 1/3 των ασθενών, όπως συμβαίνει και με άλλα σοβαρά χρόνια νοσήματα.

Επιβαρυντικό ρόλο παίζουν –εκτός από τη βαρύτητα των στρεσογόνων παραγόντων που συνδέονται με τη σωματική νόσο– αναποτελεσματικές στρατηγικές αντιμετώπισης του στρες (coping strategies). Κατά τον Lazarus (1993), η αντιμετώπιση, ως μέρος της γενικότερης διαδικασίας προσαρμογής, επιτυγχάνεται με αλλαγή των γνωστικών και συμπεριφοριολογικών προσπαθειών σε συνθήκες εσωτερικής ή εξωτερικής απαίτησης ή απειλής [7]. Θεωρείται ως διεργασία που προσαρμόζεται ανάλογα με τη φύση της ψυχοπιεστικής κατάστασης. Ωστόσο, κάποια σταθερά στοιχεία της προσωπικότητας (personality traits) προδικάζουν το αποτέλεσμα της προσαρμοστικής προσπάθειας. Οι ασθενείς που χαρακτηρίζονται από αισιοδοξία, μαχητικό πνεύμα, διάθεση επικοινωνίας του προβλήματος, που επιδιώκουν την ενημέρωση, συμμετέχουν στις θεραπευτικές αποφάσεις, ελέγχουν την απειλή, χρησιμοποιούν τις διαθέσιμες πηγές υποστήριξης και αναζητούν πρακτικές λύσεις στα ενδιάμεσα ζητήματα συνήθως προσαρμόζονται με επιτυχία στις επαναλαμβανόμενες στρεσογόνες συνθήκες. Αντίθετα, η απαισιοδοξία, το μοιρολατρικό πνεύμα, η παθητικότητα-εξάρτηση, η αποφυγή ανάληψης δραστικού ρόλου στις θεραπευτικές αποφάσεις, η αποφυγή ενημέρωσης, η μη χρησιμοποίηση διαθέσιμων πηγών υποστήριξης αποτελούν ενδείξεις δυσπροσαρμοστικότητας στο στρες της νόσου [8]. Άλλοι παράγοντες, όπως το χαμηλό κοινωνικο-οικονομικό επίπεδο, πρόσφατες απώλειες, πολλαπλές υποχρεώσεις, κατάχρηση αλκοόλ ή φαρμάκων και προηγούμενο ψυχιατρικό ιστορικό, ενοχοποιούνται για τη διαμόρφωση ευαλωτότητας στις ψυχοπιεστικές συνθήκες της πολλαπλής σκλήρυνσης. Σημαντικός για την πρόληψη αυτών των “αντιδραστικών” καταστάσεων, κατά τη διάρκεια νόσησης από σοβαρά χρόνια νοσήματα, θεωρείται ο ρόλος της θεραπευτικής συμμαχίας ασθενούς-ιατρού και η ολοκληρωμένη επικοινωνία των μελών της θεραπευτικής ομάδας με τον πάσχοντα, αλλά και με την οικογένειά του [9].

Συναισθηματικές διαταραχές

Οι συχνότερα διακριτά εμφανιζόμενες συναισθηματικές διαταραχές στην πολλαπλή σκλήρυνση είναι, κατά DSM-IV, η μείζων καταθλιπτική διαταραχή, η διπολική διαταραχή και οι οφειλόμενες σε φάρμακα. Στην κατηγορία των συναισθηματικών διαταραχών, που οφείλονται σε γενική ιατρική κατάσταση, όπως η πολλαπλή σκλήρυνση, ορισμένοι συμπεριλαμβάνουν την ευφορία (euphoria sclerotica) και το ψευδοπρομηκικό συναίσθημα (pseudobulbar affect), εκδηλώσεις που θα περιγραφούν στα μεμονωμένα συμπτώματα.

• Μείζων καταθλιπτική διαταραχή: Η αυξημένη συχνότητα εμφάνισης της μείζονος καταθλιπτικής διαταραχής στους ασθενείς με πολλαπλή σκλήρυνση έχει αποδοθεί σε ποικίλους λόγους. Και οι δύο είναι χρόνιες παθήσεις του Κ.Ν.Σ., με εξάρσεις και υφέσεις, πολυπαραγοντικής αιτιολογίας (γενετικοί, περιβαλλοντικοί κ.ά.) [11]. Πιθανολογούνται κοινοί αυτοάνοσοι και γενετικοί μηχανισμοί [10, 11]. Και στις δύο παθήσεις, οι υποτροπές συνδέονται με ψυχοπιεστικά γεγονότα ζωής [10]. Δεν είναι ξεκάθαρη η σχέση μεταξύ της εμφάνισης και της βαρύτητας της μείζονος καταθλιπτικής διαταραχής με τον βαθμό της σωματικής δυσλειτουργίας και την εξέλιξη της πολλαπλής σκλήρυνσης [10]. Οπωσδήποτε η παρουσία καταθλιπτικής συμπτωματολογίας επηρεάζει αρνητικά την ποιότητα ζωής των ασθενών [12, 13]. Επίσης, η μείζων καταθλιπτική διαταραχή αποτελεί τον βασικό παράγοντα κινδύνου αυτοκτονικής συμπεριφοράς [10, 14].

• Διπολική διαταραχή: Εμφανίζεται 2-3 φορές συχνότερα στους ασθενείς με πολλαπλή σκλήρυνση [1]. Η σχέση των δύο παθήσεων φαίνεται να είναι σύνθετη και πολυπαραγοντική. Η πιθανότητα συμμετοχής φαρμακογενών παραγόντων, όπως περιγράφεται πιο κάτω, θα πρέπει να εξετάζεται, καθώς επίσης και η πιθανότητα ύπαρξης ιστορικού διπολικής διαταραχής πριν από την εμφάνιση της πολλαπλής σκλήρυνσης [1]. Η διερεύνηση μορφολογικών ευρημάτων με MRI σε ασθενείς με πολλαπλή σκλήρυνση και διπολική διαταραχή έχει δείξει αμφοτερόπλευρες βλάβες στα κροταφικά κέρατα και αλλοιώσεις στη λευκή ουσία [15, 16]. Κατά τους Fazzito και συν. (2009), οι ψυχιατρικές διαταραχές που εμφανίζονται σε ασθενείς με πολλαπλή σκλήρυνση μπορεί να είναι δευτερογενείς, οφειλόμενες στις απομυελινωτικές βλάβες του κροταφικού λοβού [17]. Σύμφωνα με μία άλλη υπόθεση, βασισμένη σε μελέτες οικογενούς συνύπαρξης των δύο νόσων, είναι πιθανοί κοινοί γενετικοί παράγοντες με ομοιότητες σε γονίδια του HLA (Human Leukocyte Antigen) συστήματος, ιδιαίτερα στα τάξης ΙΙ (DR, DQ) [18, 19, 20]. Για τη θεραπεία των μανιακών συμπτωμάτων σε ασθενείς με πολλαπλή σκλήρυνση συνήθως χορηγούνται σταθεροποιητές της διάθεσης (λίθιο ή αντιεπιληπτικά), αν και δεν είναι ξεκάθαρος ο τρόπος δράσης τους [21]. Τονίζεται ότι τα μανιακά επεισόδια δεν πρέπει να ταυτίζονται με την ευφορία που εμφανίζεται ως μεμονωμένο σύμπτωμα [11].

• Συναισθηματικές διαταραχές οφειλόμενες σε φάρμακα: Τα συνήθως χρησιμοποιούμενα φάρμακα στη θεραπεία της πολλαπλής σκλήρυνσης είναι οι ιντερφερόνες, τα κορτικοστεροειδή, τα ανοσοκατασταλτικά και τα μονοκλωνικά αντισώματα. Έχει αναφερθεί συχνή παρουσία κατάθλιψης σε ασθενείς που έχουν αντιμετωπισθεί με ιντερφερόνη-α [22]. Παλαιότερες μελέτες συνηγορούν για αυξημένη παρουσία κατάθλιψης και έπειτα από θεραπεία με ιντερφερόνη-β [23, 24]. Ωστόσο, πιο σύγχρονες κλινικές δοκιμές και μελέτες δεν βρίσκουν ιδιαίτερη σχέση μεταξύ θεραπείας με ιντερφερόνη-β και παρουσίας καταθλιπτικών συμπτωμάτων [25, 26]. Προηγούμενο ιστορικό κατάθλιψης ενοχοποιείται για την όχι συχνή επανεμφάνισή της σε ασθενείς που αντιμετωπίζονται με ιντερφερόνη-β [22]. Υπάρχουν όμως και κάποιες πρόσφατες σχετικά μελέτες στις οποίες τονίζεται ότι, αν και δεν είναι σύνηθες, σοβαρή κατάθλιψη με αυτοκτονικό ιδεασμό ή απόπειρες αυτοκτονίας μπορεί να διαπιστωθεί σε ασθενείς με πολλαπλή σκλήρυνση και θεραπεία με ιντερφερόνη-β. Μάλιστα, οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι τα ψυχιατρικά συμπτώματα μπορεί να καταστήσουν αναγκαία τη διακοπή του φαρμάκου [27].Τα κορτικοστεροειδή είναι γνωστό από παλιά ότι μπορούν να προκαλέσουν ψυχιατρικές ανεπιθύμητες ενέργειες, με συχνότερες τις διαταραχές διάθεσης [13]. Σε μία σχετικά πρόσφατη μελέτη τονίζεται ότι υπομανία και μανία εμφανίζονται ως οι συχνότερες διαταραχές διάθεσης κατά τη διάρκεια της θεραπείας εφόδου με κορτικοστεροειδή, ενώ η κατάθλιψη εμφανίζεται στη μακροχρόνια κορτικοθεραπεία [28]. Τα οφειλόμενα στα κορτικοστεροειδή υπομανιακά ή μανιακά συμπτώματα θεωρούνται δοσοεξαρτώμενα και αναστρέψιμα μετά τη μείωση ή διακοπή της κορτικοθεραπείας [28]. Η παρατεταμένη χορήγηση κορτικοστεροειδών συνδέεται με νευροαπεικονιστικά ευρήματα μεταβολών στον κροταφικό λοβό (28). Μυοχαλαρωτικά σκευάσματα (μπακλοφένη, δαντρολένιο, τιζανιδίνη) έχουν ενοχοποιηθεί για την πρόκληση ψυχιατρικών διαταραχών [29]. Από την προσιτή σχετική βιβλιογραφία, δεν αναφέρονται ψυχιατρικές ανεπιθύμητες ενέργειες κατά τη διάρκεια χορήγησης ανοσοκατασταλτικών. Αναφορικά με τα μονοκλωνικά αντισώματα, δεν υπάρχει επαρκής βιβλιογραφία ενοχοποίησής τους για πρόκληση ψυχιατρικών διαταραχών. Από τον Sweet (2007) αναφέρεται κατάθλιψη στις ανεπιθύμητες ενέργειες του φαρμάκου natalizumab, κάτι που επίσης επισημαίνεται στην ιστοσελίδα του FDA [30, 31].

Αγχώδεις διαταραχές

Κλινικό άγχος βρέθηκε στο 14-41% των ασθενών με πολλαπλή σκλήρυνση, ιδιαίτερα σε γυναίκες, σε συνδυασμό με κατάθλιψη, η οποία υποδιαγιγνώσκεται λόγω της υπερεκτίμησης του άγχους [13, 32]. Αναφέρεται εκδήλωση διαταραχής μετατραυματικού στρες (PTSD) σε ποσοστό 16% μετά την ανακοίνωση της διάγνωσης [33].

Ψυχωτικές διαταραχές

Εμφανίζονται σε ποσοστό 2-3% κατά την πορεία της πολλαπλής σκλήρυνσης [32]. Πρόκειται συνήθως για παραληρητικές καταστάσεις, οι οποίες ανταποκρίνονται επιτυχώς στα άτυπα αντιψυχωτικά σε μονοθεραπεία [34], ή σε συνδυασμό με 1^ης γενιάς αντιψυχωτικά [35]. Οι ψυχωτικές εκδηλώσεις συνδέονται με τον βαθμό της παθολογίας της κροταφοβρεγματικής περιοχής [36].

Μεταβολή προσωπικότητας

Στις διαταραχές αυτού του τύπου περιλαμβάνονται αλλαγές της προσωπικότητας μετά την επίδραση σωματικών ή ψυχολογικών διαταραχών. Στην περίπτωση της πολλαπλής σκλήρυνσης έχουν διαπιστωθεί υψηλότερος δείκτης νευρωτισμού και χαμηλότεροι δείκτες εξωστρέφειας, συγκαταβατικότητας και ευσυνειδησίας και χαμηλός βαθμός εναισθησίας [37]. Συσχετίζονται με τις διαταραχές των γνωστικών λειτουργιών και συνδέονται με βλάβες του μετωπιαίου λοβού [38].

Για ορισμένους, στη μεταβολή προσωπικότητας συμπεριλαμβάνονται και μεμονωμένα συμπτώματα, όπως απάθεια, ευερεθιστότητα, άρση αναστολών, που αποτελούν μάλλον εκδηλώσεις συμπεριφοράς παρά χαρακτηριστικά προσωπικότητας.

Μεμονωμένα συμπτώματα

Εδώ συμπεριλαμβάνονται γνωστά και ενίοτε παθογνωμονικά συμπτώματα της πολλαπλής σκλήρυνσης, όπως η ευφορία (euphoria sclerotica), η ακατάλληλη συναισθηματική έκφραση (γέλιο – κλάμα) που χαρακτηρίζεται ως ψευδοπρομηκικό συναίσθημα (pseudobulbar affect), και πιο σύγχρονα συμπεριλαμβάνεται στη διαταραχή ακούσιας συναισθηματικής έκφρασης (involuntary emotional expression disorder-IEED), η απάθεια, η άρση αναστολών, η ευερεθιστότητα και η συναισθηματική ευμεταβλητότητα [1, 11, 38]. Συνδέονται με τις γνωστικές διαταραχές και την εγκεφαλική ατροφία. Μελέτες του παρελθόντος είχαν υπερεκτιμήσει τη συχνότητα εμφάνισής τους σε ασθενείς με πολλαπλή σκλήρυνση, ενώ μεταγενέστερες αναφέρουν ότι η συχνότητα εμφάνισης της ευφορίας είναι 13%, της απάθειας 20%, της άρσης αναστολών 13%, της ευερεθιστότητας 35% και των ασταθών παραληρητικών ιδεών 7% [6]. Ως προς το ψευδοπρομηκικό συναίσθημα, η συχνότητα εμφάνισής του κυμαίνεται μεταξύ 7-52% [39], ενώ οι Haussleiter και συν. (2009), ανασκοπώντας τα σχετικά ευρήματα άλλων μελετών, υπολογίζουν τη συχνότητα κατά μέσο όρο στο 10% [40]. Η εγκεφαλική ατροφία και οι βλάβες πολλαπλής εντόπισης (μετωπιαίος και βρεγματικός λοβός, εγκεφαλικό στέλεχος και βασικά γάγγλια) αποτελούν τα συχνότερα νευροαπεικονιστικά ευρήματα [41].

Γνωστικά ελλείμματα

Τις τελευταίες δεκαετίες, η νευροψυχολογική έρευνα έχει παράσχει σαφείς ενδείξεις ότι η πολλαπλή σκλήρυνση προκαλεί επιδείνωση των γνωστικών λειτουργιών στο 30-70% των ασθενών. Η βαρύτητα της γνωστικής δυσλειτουργίας στην πολλαπλή σκλήρυνση ποικίλλει, όπως και το πρότυπο των ελλειμμάτων που παρατηρούνται [42]. Η διαταραχή των γνωστικών λειτουργιών θα μπορούσε να θεωρηθεί πρώιμο χαρακτηριστικό της νόσου ή συνέπεια της διάρκειας, της πορείας, και της βαρύτητάς της [43].

Στις συχνότερες γνωστικές διαταραχές περιλαμβάνονται ελλείμματα στη σύνθετη προσοχή, στην ικανότητα επεξεργασίας πληροφοριών, στην εκτελεστική λειτουργικότητα, στην ταχύτητα επεξεργασίας και στη μακρόχρονη μνήμη. Αυτά τα ελλείμματα επηρεάζουν σε σημαντικό βαθμό πολλές πλευρές της καθημερινής ζωής, όπως την ικανότητα διαχείρισης του νοικοκυριού, την πλήρη συμμετοχή στην κοινωνία και την επαγγελματική απασχόληση [44]. Ολοκληρωμένη εικόνα άνοιας είναι σπάνια στην πολλαπλή σκλήρυνση [45].

Η σχέση μεταξύ γνωστικής δυσλειτουργίας και κατάθλιψης είναι σύνθετη, με τους ασθενείς που παραπονιούνται για γνωστική δυσλειτουργία να είναι περισσότερο πιθανό να έχουν κατάθλιψη παρά αντικειμενικές ενδείξεις γνωστικών δυσκολιών, αν και δεν μπορούν να αποδοθούν στην κατάθλιψη όλες οι υποκειμενικές αιτιάσεις για γνωστικές δυσκολίες. Δεδομένα έχουν συνδέσει την κατάθλιψη με ελλείμματα στην εργαζόμενη μνήμη και στην εκτελεστική λειτουργία [46].

Προϋπάρχουσες διαταραχές

Διαταραχές προσωπικότητας και άλλες σοβαρές ψυχικές διαταραχές ενδέχεται να προκαλέσουν, έκτος των άλλων, προβλήματα στη θεραπευτική διαδικασία και διατάραξη των σχέσεων του ασθενούς με το περιβάλλον του.

Πρόληψη και αντιμετώπιση των ψυχικών διαταραχώνστην πολλαπλή σκλήρυνση

Οι επιπτώσεις της εμφανιζόμενης ψυχοπαθολογίας καθιστούν αναγκαίες την έγκαιρη διάγνωση και τις προληπτικές και θεραπευτικές παρεμβάσεις. Οι σημαντικότερες αρνητικές επιδράσεις των ψυχικών διαταραχών στη ζωή του ασθενούς περιλαμβάνουν την επιβάρυνση της πορείας της νόσου και τις υποτροπές μέσω της ψυχονευροανοσολογικά καθοριζόμενης σχέσης των ψυχικών προβλημάτων και του στρες με την πολλαπλή σκλήρυνση. Επίσης, την κατάχρηση ουσιών, ιδίως αλκοόλ, την αύξηση της αναζήτησης νοσοκομειακής φροντίδας λόγω της επαύξησης των σωματικών αιτιάσεων, οφειλομένης στη σωματοποίηση της ψυχικής διαταραχής, τη μειωμένη προσήλωση στον θεραπευτικό σχεδιασμό, και την αύξηση του κινδύνου αυτοκτονικότητας [32]. Ωστόσο, οι ψυχιατρικές διαταραχές σε ασθενείς με πολλαπλή σκλήρυνση ακόμη υποδιαγιγνώσκονται και υποθεραπεύονται [5].

Η δημιουργία της απαραίτητης θεραπευτικής σχέσης και συμμαχίας μεταξύ αρρώστου και επαγγελματιών υγείας, στηριγμένη στην ολοκληρωμένη επικοινωνία μεταξύ τους, αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο για έγκαιρη διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία των ψυχικών προβλημάτων. Πιο αναλυτικά, συμβάλλει στην επίτευξη της ενημέρωσης του αρρώστου, στην ανίχνευση ψυχολογικής κρίσης, στην κατανόηση αιτιών μη συνεργασίας, στην προώθηση εκφόρτισης αρνητικών συναισθημάτων και σκέψεων του αρρώστου και τέλος στη διαμόρφωση θεραπευτικής σχέσης τύπου “ενήλικα – ενήλικα” [9].

Στο υποστηρικτικό πλαίσιο του αρρώστου συμπερι-λαμβάνονται, εκτός από την οικογένεια και το περιβάλλον του ασθενούς, και δράσεις ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων από την κοινότητα, όπως σύλλογοι ασθενών με πολλαπλή σκλήρυνση, ομάδες αυτοβοήθειας, ενημερωτικές συγκεντρώσεις, καθώς επίσης και αναπροσαρμογές – διευκολύνσεις στον εργασιακό χώρο. Όσον αφορά στις ειδικότερες ψυχιατρικές παρεμβάσεις, αυτές περιλαμβάνουν τον συνδυασμό ψυχοφαρμακευτικής θεραπείας και ψυχοθεραπειών. Πιο συγκεκριμένα, για την κατάθλιψη, η χορήγηση αντικαταθλιπτικών του τύπου SSRIs ή SNRIs, με ή χωρίς ψυχοθεραπευτική παρέμβαση (ατομική γνωστική-συμπεριφορική, ομαδικές), αποτελεί το ενδεικνυόμενο ψυχιατρικό θεραπευτικό πλαίσιο [47]. Για τη διπολική διαταραχή, οι σταθεροποιητές διάθεσης και τα αντιψυχωτικά 1^ης και 2^ης γενιάς σε χαμηλές δόσεις, για τα ψυχωτικά επεισόδια τα αντιψυχωτικά 2^ης γενιάς σε χαμηλές δόσεις, και για το ψευδοπρομηκικό συναίσθημα η χορήγηση SSRIs ή SNRIs αποτελούν τις ενδεικνυόμενες θεραπευτικές παρεμβάσεις [48, 49].