Εισαγωγή

Η βιβλιογραφική συζήτηση για την ψυχομετρική εκτίμηση της νοημοσύνης αποτελεί ένα από τα πιο εκτενή κεφάλαια της ψυχολογίας, με ιστορία που εκτείνεται σε τρεις αιώνες. Η ψυχομετρική αξιολόγηση της νοημοσύνης έχει περάσει πολλές δυσκολίες, με αποκορύφωση τις κοινωνικές και δικαστικές διαμάχες της δεκαετίας του 1970 και τη δημιουργία ενός σχεδόν «κινήματος» εναντίον των ψυχολόγων που κατασκεύαζαν, χρησιμοποιούσαν ή τολμούσαν να υπερασπιστούν τις δοκιμασίες (τεστ) νοημοσύνης (Στογιαννίδου, 1987, Tyler, 1977). Παρόλο που η κριτική εκτείνεται έως το παρόν, το αξιοσημείωτο με όλες αυτές τις διαμάχες και τις αντιπαραθέσεις είναι ότι η έννοια της νοημοσύνης είναι αυτή που έχει μελετηθεί και αξιολογηθεί περισσότερο, συγκριτικά με οποιαδήποτε άλλη μεταβλητή ατομικών διαφορών (Saklofske στο Wechsler, 2008). Στο πλαίσιο αυτό, θεωρούμε πως το εγχείρημα της προσαρμογής στον ελληνικό πληθυσμό της πιο συχνά διεθνώς χρησιμοποιούμενης κλίμακας νοημοσύνης, της WAIS IV, συμβάλλει στον γόνιμο διάλογο για τις δυνατότητες και τους περιορισμούς των ψυχομετρικών εργαλείων, ιδιαίτερα στον χώρο των γνωστικών ικανοτήτων. Χωρίς να σημαίνει ότι πρέπει να παραγνωρίζονται οι αρνητικές κριτικές ή οι υπερβολικές διαστρεβλώσεις της παντοδυναμίας του Δείκτη Νοημοσύνης, οι ατομικά χορηγούμενες δοκιμασίες νοητικής λειτουργικότητας προσφέρουν δυνατότητες εφαρμογής σε πολλαπλά επίπεδα, τα αποτελέσματα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να συνδράμουν στη διαφορική διάγνωση, να υπολογίσουν την προηγούμενη ικανότητα (π.χ. νοημοσύνη προ νοσηρότητας), να καθοδηγήσουν μερικώς μελλοντικές προγνώσεις (π.χ. ακαδημαϊκή ή επαγγελματική επιτυχία) και να παρέχουν στους ενδιαφερόμενους (ψυχολόγο, πελάτη κ.ά.) μια ουσιαστική και κατανοητή εικόνα των γνωστικών δεξιοτήτων του ατόμου (Lichtenberger & Kaufman, 2013. Wechsler, 2008).

Η Κλίμακα WAIS και οι αναθεωρήσεις της 4ης έκδοσης (WAIS-IV)

Από το 1939 που κυκλοφόρησε η Wechsler-Bellevue (Wechsler, 1939) έως το 2008, ημερομηνία κυκλοφορίας της 4ης έκδοσης, η βασική μορφή της κλίμακας παραμένει η ίδια ως προς τα βασικά στοιχεία της ατομικής –αυστηρά καθοδηγούμενης– χορήγησης και της χρήσης νορμών του γενικού πληθυσμού, που επιτρέπουν τη σύγκριση του εξεταζομένου με συνομήλικα άτομα από παρόμοιο πολιτισμικό περιβάλλον. Βασικούς στόχους της αμερικανικής αναθεωρημένης έκδοσης (Wechsler, 2008) αποτελούν η προσπάθεια σύγκλισης των πληροφοριών που προκύπτουν από την κλίμακα με πρόσφατα θεωρητικά και εμπειρικά δεδομένα, η βελτίωση της κλινικής χρησιμότητας και η επικαιροποίηση των ψυχομετρικών δεδομένων της κλίμακας. Οι αναθεωρήσεις σε μεγάλο βαθμό αντανακλούν τις σύγχρονες προσεγγίσεις όχι μόνο στην εξέταση της νοημοσύνης, αλλά και στη μείωση μεθοδολογικών σφαλμάτων του παρελθόντος.

Η δομή των 4 παραγόντων, όπως έχει ήδη εμφανιστεί στην τρίτη έκδοση, ανταποκρίνεται αφενός στα θεωρητικά δεδομένα για τη νοημοσύνη, διαχωρίζοντας τις διεργασίες της εργαζόμενης μνήμης και ταχύτητας επεξεργασίας, συνεπώς δίνοντας μεγαλύτερη σημασία στη ρέουσα νοημοσύνη (Wechsler, 2008a. Wechsler, 2008b). Το εργαλείο δίνει ιδιαίτερη προσοχή στις πρακτικές πτυχές της αξιολόγησης των ενηλίκων μεγαλύτερης ηλικίας, η οποία είναι εμφανής στις αλλαγές που έγιναν όσον αφορά τις διαδικασίες χορήγησης του εργαλείου, όπως ο μειωμένος χρόνος εξέτασης, τα πρόσθετα στοιχεία επίδειξης ή στοιχεία-παραδείγματα, τα μεγεθυμένα οπτικά ερεθίσματα, οι απλουστευμένες λεκτικές οδηγίες, η έμφαση που δίνεται στην επιβράβευση της χρονικής ταχύτητας και οι μικρότερες απαιτήσεις για κινητικές δεξιότητες.

Η Ελληνική Στάθμιση της WAIS-IV (WAIS IV^GR)

Η Κλίμακα WAIS είναι γνωστή στον ελληνικό χώρο εδώ και αρκετές δεκαετίες (Χαρίτου-Φατούρου, 1976-1977). Παρόλα αυτά, η τέταρτη έκδοση που παρουσιάζεται εδώ αποτελεί την πρώτη σταθμισμένη εκδοχή της κλίμακας για τον ελληνικό πληθυσμό. Το εγχείρημα της στάθμισης ξεκίνησε τον Σεπτέμβριο του 2009 και ολοκληρώθηκε τον Δεκέμβριο του 2013 (Wechsler, 2014). Σε όλα τα στάδια τηρήθηκαν αυστηρά οι προδιαγραφές διασφάλισης της ψυχομετρικής αρτιότητας, της εννοιολογικής εγκυρότητας και της προσαρμογής ξενόγλωσσων ψυχομετρικών εργαλείων (American Educational Research Council, American Psychological Association, & National Council on Measurement in Education,1999. International Test Commission, 2000).

«Ελληνικοποίηση» του WAIS-IV

Αρχικά, πραγματοποιήθηκε μια ακριβής μετάφραση των κεφαλαίων του WAIS-IV στα οποία αναφέρονταν τα χαρακτηριστικά κάθε δοκιμασίας καθώς και οι κανόνες χορήγησης και βαθμολόγησης. Η μετάφραση ελέγχτηκε με τη μέθοδο της αντίστροφης μετάφρασης, από την ελληνική στην αγγλική γλώσσα. Στη συνέχεια, προχωρήσαμε στην προσαρμογή ορισμένων λεκτικών υποδοκιμασιών (Λεξιλόγιο, Πληροφορίες, Κατανόηση και Σειροθέτηση Γραμμάτων-Αριθμών) του WAIS-IV έτσι ώστε να ανταποκρίνονται στα πολιτισμικά χαρακτηριστικά του ελληνικού πληθυσμού.

Η υποδοκιμασία του Λεξιλογίου κατασκευάστηκε σχεδόν από την αρχή, χρησιμοποιώντας έγκυρα λεξικά της ελληνικής γλώσσας (Τεγόπουλος-Φυτράκης, 1999. Μπαμπινιώτης, 2005 και πληροφορίες για τη συχνότητα εμφάνισης λέξεων του Εθνικού Θησαυρού Ελληνικής Γλώσσας (Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου, 2009). Οι επεξηγήσεις των λέξεων, όπως εμφανίζονταν στα παραπάνω λεξικά, εμπλουτίστηκαν με επιπλέον επεξηγήσεις και σημασίες από τα μέλη της επιστημονικής ομάδας. Η Υποδοκιμασία Πληροφορίες περιλαμβάνει ερωτήσεις για πληροφορίες οι οποίες είναι εν δυνάμει διαθέσιμες σε μια πολιτισμική ομάδα μέσω τυπικών και άτυπων πηγών πληροφόρησης, τόσο γραπτές όσο και προφορικές. Ορισμένα στοιχεία τροποποιήθηκαν, προκειμένου να αντανακλούν το εύρος των επιπέδων δυσκολίας και τη διακύμανση από το επίπεδο τετριμμένων έως εξειδικευμένων του πρωτότυπου κειμένου. Η Υποδοκιμασία της Κατανόησης διατηρήθηκε κατά το μεγαλύτερο μέρος της, καθώς αντλεί τις ερωτήσεις από καταστάσεις παρόμοιες μεταξύ των δυο πολιτισμικών ομάδων. Για την Υποδοκιμασία Σειροθέτησης Γραμμάτων Αριθμών, έγινε προσαρμογή των γραμμάτων κάθε στοιχείου, ώστε να ανταποκρίνονται στην ελληνική αλφάβητο, αλλά και να διατηρείται ο βαθμός δυσκολίας κάθε στοιχείου.

Μετά τις παραπάνω τροποποιήσεις, διενεργήθηκε πιλοτική χορήγηση της κλίμακας. Το δείγμα της πιλοτικής χορήγησης σχεδιάστηκε έτσι ώστε να αντιστοιχεί στο τελικό δείγμα στάθμισης ως προς το φύλο, την ηλικία και το μορφωτικό επίπεδο. Η ανάλυση των δεδομένων της πιλοτικής φάσης βασίστηκε σε ποσοτικές και ποιοτικές μεθόδους. Οι βαθμολογίες των συμμετεχόντων σε κάθε υποδοκιμασία αναλύθηκαν χρησιμοποιώντας τόσο μεθόδους IRT (ανάλυση Rasch) όσο και κριτήρια κλασικής ψυχομετρίας (δυσκολία, ικανότητα διάκρισης).

Στάθμιση του WAIS-IV στον ελληνικό πληθυσμό

Στο στάδιο της κυρίως στάθμισης, χρησιμοποιήθηκε δείγμα αντιπροσωπευτικό του ελληνικού πληθυσμού που έχουν τα ελληνικά ως μητρική τους γλώσσα και ηλικία από 16 έως 90 έτη και 11 μήνες. Πραγματοποιήθηκε διαστρωματωμένη δειγματοληψία, ώστε να εξασφαλιστεί ότι το δείγμα περιέχει σε αντιπροσωπευτική αναλογία υποκείμενα από τις δημογραφικές κατηγορίες: ηλικία, φύλο, γεωγραφική περιοχή και εκπαιδευτικό επίπεδο.

Οι χορηγητές στρατολογήθηκαν με βάση κριτήρια ικανότητας, όπως η κατοχή άδειας άσκησης επαγγέλματος ψυχολόγου, η εμπειρία ατομικής δουλειάς με ενήλικα πληθυσμό και η εμπειρία χορήγησης δοκιμασιών νοημοσύνης (ιδιαίτερα των κλιμάκων WECHSLER). Η εκπαίδευση περιελάμβανε αρχικές ομαδικές συναντήσεις για την εξάσκηση στη χορήγηση της κλίμακας και, ανάλογα με το επίπεδο εμπειρίας, ατομικές συναντήσεις για την αξιολόγηση των ικανοτήτων τους και την ανατροφοδότηση στη συνέχεια. Όλα τα πρωτόκολλα ελέγχονταν προσεκτικά από έμπειρους διορθωτές. Οι χορηγητές πραγματοποίησαν την εξέταση σε δικό τους χώρο, μετά την εξασφάλιση του απαιτούμενου περιβάλλοντος εξέτασης, όπως αυτό περιγράφεται στο Εγχειρίδιο του WAIS-IV ^GR.

Η ελληνική έκδοση του WAIS-IV έδειξε πολύ υψηλή εγκυρότητα και αξιοπιστία. Η σταθερότητα ή αλλιώς αξιοπιστία επαναληπτικών μετρήσεων (συντελεστής συσχέτισης r του Pearson μεταξύ των βαθμών της πρώτης και της δεύτερης χορήγησης) κυμάνθηκε μεταξύ 0,87 και 0,94. Η εσωτερική εγκυρότητα (α του Cronbach) κυμάνθηκε μεταξύ 0,90 και 0,97. Η Επιβεβαιωτική Ανάλυση Παραγόντων έδειξε ότι το ελληνικό δείγμα ταιριάζει πολύ καλά στο ιεραρχικό μοντέλο τεσσάρων παραγόντων που προτάθηκε για το WAIS-IV, όπως περιγράφεται στο Τεχνικό και Ερμηνευτικό Εγχειρίδιο (Wechsler, 2008b).

Συμπέρασμα

Η κλίμακα WAIS-IV ^GR είναι η σταθμισμένη ελληνική εκδοχή της τέταρτης έκδοσης της κλίμακας νοημοσύνης για ενήλικες Wechsler Adult Intelligence Scale-Fourth Edition (Wechsler, 2008) της NCS Pearson, Inc. Πιστεύουμε πως η συστηματική τήρηση όλων των απαραίτητων κατευθυντηρίων γραμμών και κανόνων για την προσαρμογή και στάθμιση αντανακλάται στα υπάρχοντα στοιχεία με αποτέλεσμα η Κλίμακα WAIS-IV ^GR να καθίσταται ένα έγκυρο ψυχομετρικό εργαλείο το οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί με εμπιστοσύνη στον ελληνικό πληθυσμό. Παρόλα αυτά, θεωρούμε σημαντικό να τονίσουμε ότι η χορήγηση και ερμηνεία των αποτελεσμάτων οποιασδήποτε ψυχομετρικής κλίμακας αποτελεί βασική κλινική δεξιότητα, η οποία στηρίζεται στη γερή θεωρητική γνώση της ψυχομετρικής αξιολόγησης, στην εκπαίδευση και την εμπειρία στη χρήση ψυχομετρικών εργαλείων και, κυριότατα, στη γνώση για το εύρος της προβλεπτικής ικανότητας παρόμοιων εργαλείων, αλλά και το εύρος των περιορισμών τους.