Για τα μέλη της Παγκόσμιας Εταιρείας Οικιστικής (WSE), που δεν έχουν πληροφορηθεί τα πρόσφατα δημοσιευμένα δοκίμια του Δημοσθένη Αγραφιώτη, έχω προετοιμάσει αυτό το υπόμνημα στο οποίο εξετάζω κάποια σημεία της συλλογής του Παραναγνώριση, 4 Δοκίμια για τον Κ. Α. Δοξιάδη.[1] Αυτές είναι οι σκέψεις μου – για μια ακριβή εκδοχή των σκέψεων του Δημοσθένη πρέπει να διαβάσετε το βιβλίο.

Η εξέταση αυτή του έργου του Δημοσθένη εκκινεί από τον Επίλογο Α του δοκιμίου «Οικιστική. Μία νέα επιστήμη ή ένα εργαλείο δράσης; Το παράδοξο ‘Δοξιάδη’ στο ελληνικό ερευνητικό τοπίο» (σσ. 15-42). Σ’ αυτόν τον επίλογο μία εξήγηση της προσέγγισής του στην ανάλυση της Οικιστικής που μας εισάγει στα συμφραζόμενά της: «έχει έναν κοινωνικο-πολιτιστικό χαρακτήρα και επίσης λαμβάνει χώρα σε συσχετισμό με το ζήτημα ‘κοινωνία της γνώσης’, όπου η γνώση αποκτά μία σημασία βηματοδότη της αλλαγής» (βλ. την ανακοίνωσή του σχετικά με τον Δοξιάδη στο Βερολίνο στο Ekistics, vol. 69, 412-414 (Jan.-June), 2002, pp. 8-18). Προτείνει επίσης ότι η κοινωνικοπολιτιστική ανάλυση εγείρει το ερώτημα της αλλαγής του ονόματος της Οικιστικής. Δεν είναι σαφές εάν αυτό είναι ένα ρητορικό ερώτημα ή όχι, αλλά προτείνει τους όρους «Post-Ekistics» ή «Meta-Ekistics». Και τούτο, «προκειμένου να ανταποκριθεί στα ζητήματα του χώρου όπως αυτός μορφοποιείται κάτω από την περιπέτεια της παγκοσμιοποίησης» (σ. 40). Το προσδωκόμενο αποτέλεσμα; Ο μετασχηματισμός της Οικιστικής. Να προχωρήσει πέρα από αυτό που αποκαλεί διώνυμο «επιστήμη/εργαλείο δράσης». Να εξετάσει «πολλαπλά προτάγματα έρευνας, τεχνολογίας, περιβάλλοντος, ποιότητας στο πνεύμα μίας διακυβέρνησης των σύγχρονων κοινωνιών – τεχνολογικά προηγμένων ή μη» (ό.π.).

Η προτεινόμενη αλλαγή ονόματος ξεκινά με το ερώτημα εάν η Οικιστική είναι μία επιστήμη ή ένα εργαλείο – μία μέθοδος δράσης ή παρέμβασης (σ. 16). Δεν εξετάζει περαιτέρω το ζήτημα αυτό στο πρώτο δοκίμιο (το οποίο προτείνει ως ρητορικό;). Και στο δεύτερο εισάγει επιπρόσθετες αλλά συναφείς ερωτήσεις: «… είναι ο Κ. Α. Δοξιάδης ο εφευρέτης του επιστημονικού πεδίου της Οικιστικής; Ή μόνο ένας υποστηρικτής μίας Σχολής σκέψης; Ή ο μύστης μίας (επαγγελματικής) πρακτικής στον χώρο του σχεδιασμού πόλεων και οικισμών; Ή ο καταλύτης για μία μεταστροφή στον μεθοδολογικό τομέα της επιστήμης της πολεοδομίας;»

Θα ήθελα να παρατηρήσω σε αυτό το σημείο ότι η πολεοδομία ήταν μόνο ένας από τους επιστημονικούς κλάδους τους οποίους ο Δοξιάδης είδε ως τμήματα της ανάπτυξης της Οικιστικής. είναι το τμήμα αυτό το οποίο εφάρμοσε κάποιες από τις πράξεις τις οποίες προσδιόρισε η εργασία του βασισμένη σε επιστημονικά κριτήρια. Παρ’ όλα αυτά όμως έχουμε να εξετάσουμε επιπλέον τέσσερις επιλογές: (α) το επιστημονικό πεδίο, (β) τη σχολή σκέψης, (γ) την επαγγελματική πρακτική πολεοδομίας, (δ) τη μεταστροφή στη μεθοδολογία της πολεοδομίας Η αρχική μου αντίδραση είναι να τις αποδεχτώ όλες – κάθε μία είναι μία πτυχή της συνολικής έννοιας της Οικιστικής. Εάν επιστρέψουμε όμως στον προτεινόμενο από τον Δημοσθένη μετασχηματισμό της Οικιστικής ως τρόπου εξέτασης (αντιμετώπισης) των πολλαπλών ζητήματων από την προοπτική των πολλαπλών πεδίων (π.χ. έρευνα και τεχνολογία), η πρόταση αυτή απηχεί τη θέση του Δοξιάδη ότι «η οικιστική είναι μία επιστήμη, έργο της οποίας είναι να εξετάσει τους ανθρώπινους οικισμούς από κάθε οπτική γωνία, ώστε να αναπτύξει λύσεις στα προβλήματα που προκύπτουν»[2] (παρατίθεται στο Αγραφιώτης, σ. 52). Και προκειμένου να αναπτύξει κανείς τις λύσεις, πρέπει να συλλέξει, να ταξινομήσει και να κατανοήσει τα διάφορα δεδομένα των ανθρώπινων οικισμών – το οποίο καθ’ εαυτό χρειάζεται να εμφανιστεί μέσα στο πλαίσιο μίας επιστήμης. Ή τουλάχιστον της μεθοδολογίας της επιστήμης. Δεν θα ήταν ευκολότερο, επομένως, να αντιπαρέλθουμε του ζητήματος ονομάζοντας την Οικιστική εφηρμοσμένη επιστήμη;

Μήπως όμως όλα αυτά δεν είναι παρά σχολαστικισμός; Δεν θα ήταν πιο εύκολο για όλους εμάς εάν αποδεχόμασταν μόνο ότι η Οικιστική μπορεί να μετασχηματιστεί σ’ έναν τρόπο σκέψης για πολλαπλά ζητήματα από πολλαπλές προοπτικές, αλλά η προσέγγιση που θα χρησιμοποιούμε θα είναι πολύπλευρη; Σε κάποιες περιπτώσεις θα σχετίζεται με ζητήματα όπως η επιστήμη. σε άλλες θα λειτουργεί σαν σχολή σκέψης. επιπροσθέτως μία από τις εφαρμογές θα είναι διά της πρακτικής της πολεοδομίας. και τέλος, τα μεθοδολογικά μαθήματα θα είναι διαθέσιμα και σε άλλες επιστημονικές περιοχές που αφορούν τους ανθρώπινους οικισμούς πέρα από την πολεοδομία.

Εκτός των παραπάνω, μπορούμε να καταθέσουμε και το επιχείρημα που διατύπωσε ο Amos Rapoport στην Τήνο (2002). δηλαδή, ότι η οικιστική προσέγγιση (ανθρωπόκοσμος σύμφωνα με την ορολογία του Δοξιάδη) πρέπει να «αναπτυχθεί». Το επιχείρημά του, καθώς σχετίζεται με το δίκτυο της οικιστικής, εκκινεί από την παρατήρηση ότι η Οικιστική είναι μία Επιστήμη των Ανθρώπινων Οικισμών, κι όμως, το πρωταρχικό μοντέλο γύρω από το οποίο αναπτύχθηκε – η οικιστική προσέγγιση – είναι απαράλλαχτο μετά από 40 χρόνια. Και όχι μόνο αυτό, αλλά επίσης η ουσία της Οικιστικής σήμερα δεν αντανακλά τη «νέα γνώση, τη νέα έρευνα, τις νέες έννοιες, μοντέλα και θεωρίες» (Τήνος, 2002). Έτσι, συνδυάζοντας τα επιχειρήματα του Amos και του Δημοσθένη έχουμε μία διττή πρόκληση να «αποδομήσουμε» τις έννοιες, να καταστήσουμε εύληπτη τη νέα έρευνα και να μετασχηματίσουμε την Οικιστική, ώστε να ανταποκρίνεται καλύτερα στις προκλήσεις της παγκοσμιοποίησης στον βαθμό που επηρεάζουν τους ανθρώπινους οικισμούς. (Αυτό θέτει το ζήτημα της κλιματικής αλλαγής επί παραδείγματι, όπως υποστηρίχτηκε από τον Udo Simons στις πρόσφατες συναντήσεις της Παγκόσμιας Εταιρείας Οικιστικής.)

Τέλος, εάν μπορεί να δοθεί μία σύντομη απάντηση στο επιχείρημα του Δημοσθένη (καθώς και υποστήριξη στα ερωτήματα του Amos και στην ερευνητική προτεραιότητα του Udo), θα ήταν ότι δείχνει πως τα μέλη της Παγκόσμιας Εταιρείας Οικιστικής χρειάζονται να συσχετίσουν την επαγγελματική/καθημερινή τους εργασία με τη συνεχή ανάπτυξη της οικιστικής σκέψης θεωρητικά και πρακτικά. να συμμετάσχουν στον μετασχηματισμό που αποτυπώνεται σε αυτά τα τέσσερα δοκίμια.