Εισαγωγή

Μετά από δώδεκα χρόνια μελέτης και έρευνας στα αριστοτελικά κείμενα χρειάζεται (ίσως πιο πολύ εγώ χρειάζομαι) μια αποτίμηση της όλης πορείας. Όταν πρωτογνώρισα τον Αριστοτέλη στο Περί ύπνου και Περί ενυπνίων και λίγο αργότερα στο Περί ψυχής (παρακινούμενος από το ότι ως Καθηγητής Ψυχιατρικής, και μάλιστα στο Αριστοτέλειο, έπρεπε) εντυπωσιάστηκα, αλλά και ένοιωσα οικείος. Σε πολλά σημεία (την κατάταξη των ψυχικών λειτουργιών, την εν τω βάθει απώθηση, την ενδοψυχική σύγκρουση, τις φάσεις της μνήμης κ.ά. πολλά) ήταν σαν να διάβαζα μια σύγχρονη Ψυχολογία. Για να γίνει, ωστόσο, μια αποτελεσματική αποτίμηση, ένα χρήσιμο κριτήριο είναι να συγκρίνεις τις εντυπώσεις που αρχικά σου δημιουργήθηκαν με τις γνώμες για το ίδιο θέμα που έχεις σήμερα, αφού περάσουν κάποια χρόνια.

Ας δούμε, λοιπόν, τι έγραφα το 2004 στο πρώτο μου βιβλίο για τον Σταγειρίτη, τα Ψυχολογικά θέματα στον Αριστοτέλη από τη σκοπιά ενός ψυχιάτρου: «Η αρχική ευχάριστη αίσθηση μου, ως ψυχιάτρου, όταν καταπιάστηκα με την πραγματεία Περί ύπνου κλιμακώθηκε σε έκπληξη και στη συνέχεια θαυμασμό για τους ψυχολογικούς προβληματισμούς που ο φιλόσοφος έθετε και τα συμπεράσματα στα οποία κατέληγε. Η αποκορύφωση αυτών των αισθημάτων έφθασε όταν μελέτησα το κείμενο Περί ενυπνίων. Οι συλλογισμοί που εκεί καταγράφονται για τα όνειρα, μου αποκαλύπτονταν με εκπληκτικό παραλληλισμό και αντιστοιχία προς πολλά από τα σημερινά δεδομένα της ψυχολογίας και, ακόμη-ακόμη, της ψυχανάλυσης… Ο μελετητής οιουδήποτε κειμένου του Αριστοτέλη εντυπωσιάζεται αμέσως από τη λιτότητα του ύφους και την καθαρότητα της σκέψης. Τίποτε δεν διατυπώνεται αυθαίρετα και οι συλλογισμοί παραθέτονται τεκμηριωμένα… Στην έκθεση των απόψεων του φιλοσόφου είναι εμφανής η οξυδέρκεια των παρατηρήσεων και η ψυχολογική διεισδυτικότητα, ώστε κι όταν κανείς δεν συμφωνεί, να γοητεύεται με την επιχειρηματολογία και να παραμένει σε προβληματισμό. Άλλωστε υπάρχει αντικειμενικότητα των θέσεων και έλλειψη δογματισμού ή θεοκρατικών αντιλήψεων».

Δύο χρόνια αργότερα, το 2006, στο δεύτερο βιβλίο μου, Ο Αριστοτέλης για τη φιλία και τον έρωτα ψυχαναλυτική διερεύνηση στα Ηθικά του φιλοσόφου, ύστερα κι από τη μελέτη για το προηγούμενο, έγραφα: «Μετά από μια τέτοια εμπειρία δεν μπορούσα ως ψυχίατρος να μην αναζητήσω και σε άλλα κείμενα του Αριστοτέλη ανάλογα ευρήματα, που θα ενδιέφεραν τους λειτουργούς ψυχικής υγείας. Τα Ηθικά Νικομάχεια προσφέρονταν για μια πρώτη τέτοια διερεύνηση, γιατί ήξερα ότι περιελάμβαναν πολλά χαρακτηρολογικά στοιχεία της ανθρώπινης προσωπικότητας, πέρα από τα καθαρώς φιλοσοφικά (τα οποία ως μη αρμόδιος δεν σχολίαζα)… Στον καθορισμό των συνθηκών για μια στέρεη φιλία καταφαίνεται η ικανότητα του Σταγειρίτη να ανατέμνει ψυχολογικά τις διαπροσωπικές σχέσεις. Περιγράφει, επίσης, με ψυχογραφική δεινότητα ποικίλες περιπτώσεις έρωτα και η συνολική προσέγγιση καλύπτει απόλυτα τη σύγχρονη βιο-ψυχο-κοινωνική… Η ιεραρχικότητα και σκοπιμότητα επικρατούν σ’ όλα τα φυσικά φαινόμενα, ιδίως των ζώων και φυτών (τόσο ώστε να θυμίζουν από μια άλλη οπτική γωνία τη μεταγενέστερη δαρβίνεια σκέψη)… Ο πραγματικά μορφωμένος, μας λέει ο φιλόσοφος, επιζητεί την ακρίβεια μόνο στο μέτρο που η φύση τού υπό συζήτηση θέματος επιδέχεται. Πρέπει δηλ. κανείς πάντοτε να λαμβάνει υπόψη τις κατά καιρούς περιστάσεις μέσα στις οποίες ενεργούν οι άνθρωποι και να μην είναι απόλυτος».

Με τον συνεχή εντοπισμό –κατά τη διάρκεια της μελέτης για το δεύτερο βιβλίο– παρατηρήσεων και συμπερασμάτων του Αριστοτέλη που είχαν ψυχολογικό ενδιαφέρον, παρακινήθηκα στη συνέχεια να μελετήσω και άλλα βιβλία του φιλοσόφου, με στόχο τη διερεύνηση των απόψεων του για έναν τόμο με θέμα: «Η διαμόρφωση του ανθρώπινου χαρακτήρα κατά τον Αριστοτέλη». Ήθελα να διαπιστώσω πόσο επίκαιρος είναι και σήμερα ο Σταγειρίτης στα διάφορα βιοψυχοκοινωνικά στοιχεία, που υπεισέρχονται στο μεγάλο αυτό θέμα. Και πράγματι, η διερεύνηση σε 12 βιβλία του (κυρίως στα Ηθικά Νικομάχεια, Ηθ. Ενδήμεια, Πολιτικά και Ρητορική) έδειξε πως συμβαδίζει με τις σημερινές απόψεις της Ψυχολογίας και Ψυχιατρικής, ακόμη και σε πολλές λεπτομέρειες. Έτσι, το 2008 εκδόθηκε ο τόμος χωρισμένος σε ορισμένες ενότητες: η Φύση προικίζει πρώτα τον άνθρωπο με ικανότητες, σωματικές και πνευματικές, το Περιβάλλον (γονείς, δάσκαλοι, πολιτεία) τον καθοδηγεί ώστε να ασκηθεί σε καλές συνήθειες (διά του έθους) και τέλος ο Εαυτός (το Εγώ) ωριμάζει μέσα και από τη λογική σε μια ολοκληρωμένη προσωπικότητα.

Με τη συμπλήρωση του βιβλίου έγραψα: «Εάν συνυπολογιστούν οι τρεις τόμοι της σειράς του Αριστοτέλη, απαρτίζεται ένα σύνολο 1000 περίπου σελίδων παρατηρήσεων, απόψεων και θέσεων του φιλοσόφου και σχολίων μου πάνω σ’ αυτές, που αφορούν σε ψυχολογικά θέματα. Δικαιούμεθα, επομένως, πιστεύω απόλυτα να θεωρούμε ότι στοιχειοθετείται μια «Αριστοτέλους Ψυχολογία», κατά τον ίδιο τρόπο που δεχόμαστε την ύπαρξη αριστοτελικής Λογικής, όπως και Ηθικής ή Μεταφυσικής ή Ρητορικής. Ωστόσο, στη διεθνή βιβλιογραφία δεν παρουσιάζεται με αυτή τη συνολική τοποθέτηση το συγκεκριμένο ψυχολογικό έργο του Σταγειρίτη, ίσως διότι ο σχολιασμός γινόταν και γίνεται πάντοτε από φιλολόγους ή φιλοσόφους, οι οποίοι ή ασχολούνται με ένα επιμέρους θέμα ή (όπως είναι φυσικό) δεν το αντιμετωπίζουν από ψυχολογικής σκοπιάς».

Μπροστά σ’ αυτήν την πρόκληση, δεν μπορούσα, με το αθροισμένο και σταχυολογημένο υλικό που είχα πια στη διάθεση μου, παρά να την εκλάβω ως πρόσκληση. Και αποφάσισα να τολμήσω τη συγγραφή. Άρχισα, λοιπόν, να γράφω στα αγγλικά την Αριστοτελική Ψυχολογία, με συνοπτικό και περιεκτικό τρόπο, που ονόμασα: The Psychology of Aristotle, the philosopher a psychoanalytic therapist’s perspective. Περιέχει πέντε ενότητες: Η σχέση σώματος-ψυχής, Ψυχικές λειτουργίες (7 κεφάλαια), Οικοδόμηση της προσωπικότητας (4 κεφ.), Διαπροσωπικές σχέσεις (3 κεφ.) και Ψυχαναλυτικές έννοιες και αριστοτελική Ψυχολογία (3 κεφ.). Ο μεγάλης κυκλοφορίας εκδοτικός οίκος στο Λονδίνο Karnac έκαμε αμέσως δεκτή τη συγγραφή και ως βιβλίο κυκλοφόρησε το 2011.

Η αποτίμηση, που αρχικά ζήτησα, μπορούσε πια να λεχθεί πως υπήρξε συνολικά θετική. Μπορούσα τώρα να προσυπογράψω όσα αρχικά είχα διαπιστώσει. Με τη διερεύνηση 16 συνολικά βιβλίων του Αριστοτέλη βρέθηκε ένας θησαυρός παρατηρήσεων και απόψεών του, που συμπλήρωναν σιγά-σιγά την αλυσίδα συνειρμικά τεκμηριωμένων ψυχολογικών θεωρήσεων. Το σημαντικό ήταν πως οι περισσότερες μπορούσε να συγκριθούν με σημερινές ανάλογες, παρόμοιες, ή και ίδιες, επιστημονικές, ψυχιατρικές, ή και ψυχαναλυτικές απόψεις. Αυτό φαινόταν και από την ανταπόκριση του ακροατηρίου, όταν τελείωνα μία από τις (22 τόσες, διαφορετικές) ομιλίες που έδωσα για τον Μακεδόνα φιλόσοφο.

Σκεπτόμουν πλέον ότι η συναρπαστική μου περιήγηση στον φιλοσοφικό-ψυχολογικό κόσμο, που γνώρισα από τον Σταγειρίτη και με τον οποίο πέρασα γεμάτα χρόνια κατά την αφυπηρέτησή μου, τελείωνε. Κι όμως μια παράκληση αγαπητού συναδέλφου να μιλήσω σε συνέδριο, άνοιξε νέους δρόμους. Βρήκα ότι υπήρχε ψυχολογικό ενδιαφέρον και σε όσα έγραψε ο φιλόσοφος για το Δίκαιον (ποια η ψυχολογία του άδικου, ποια του αδικούμενου, ο χαρακτήρας του δικαστή κ.λπ.), – το ίδιο επαναλήφθηκε σχετικά με το θέμα του Χρόνου κ.ο.κ. Έτσι προέκυψε το ανά χείρας βιβλίο. Φαίνεται πως η πολυπλευρότητα του Αριστοτέλη είναι ανεπανάληπτη και ανεξάντλητη.

Ιδιαίτερη, ωστόσο, ευχαρίστηση ένοιωσα όταν με κάλεσαν οι συμπατριώτες μου να μιλήσω στη Λάρνακα της Κύπρου (αρχαίο Κίτιο), πατρίδα του Ζήνωνα Κιτιέα, οπότε δεν μπορούσα να μην ενδιατρίψω και στον στωικισμό.

Ας με συγχωρήσει ο αναγνώστης γιατί μίλησα πολύ σε πρώτο πρόσωπο, από την οικειότητα που ένοιωθα διαβάζοντας Αριστοτέλη. Εύχομαι από τη σταχυολόγηση που έκαμα σ’ όλην αυτήν την περιδιάβαση να απολαύσει την αριστοτελική σκέψη στους διαφόρους ψυχολογικούς τομείς, όπως και εγώ χαιρόμουν σε κάθε εντοπισμό και σχολιασμό ενός νέου ψυχολογικού θέματος. […]