Το σύμπτωμα, ως λέγειν εν αναμονή, επιτέλεσμα του λόγου δηλαδή, δεν μπορεί να γίνει αντιληπτό εκτός του κοινωνικού πλαισίου εντός του οποίου υπάρχει. Ο Lacan,¹ εκκινώντας από τη γλωσσολογία χρησιμοποίησε την κατηγορία των λόγων προκειμένου να δώσει σχήμα στη δομή του κοινωνικού δεσμού, όπως αυτός εδράζεται στη διυποκειμενικότητα. Αυτό το έκανε με ένα μαθήμιο τεσσάρων θέσεων, αυτών του τελεστή, του άλλου, της παραγωγής και της αλήθειας, των οποίων η σχέση εκφράζεται με διανυσματικά βέλη.² Η περιστροφή των τεσσάρων στοιχείων, που τοποθετούνται στις θέσεις αυτές, του S1 (κύριο σημαίνον), S2 (πεδίο των σημαινόντων γνώση), $ (υποκείμενο του ασυνειδήτου) και α (αντικείμενο α υπεραπόλαυση), παράγει τους τέσσερις λόγους, αυτούς του Κυρίου, της Υ στερικής, του Αναλυτή και του Πανεπιστημίου. Προνομιακή θέση κατέχει ο λόγος του Κυρίου,³ που έχει αναφορά στη διαλεκτική αφέντη δούλου του Hegel και τοποθετείται ως το αντίστροφο της ψυχανάλυσης, δηλαδή του αναλυτικού λόγου.⁴ Στους λόγους αυτούς θα προσθέσει έναν πέμπτο, τον λόγο του Καπιταλιστή,⁵ ο οποίος αποτελεί παραλλαγή του λόγου του Κυρίου. Αντιστρέφονται το υποκείμενο του ασυνειδήτου και το κύριο σημαίνον, αλλά και η φορά του βέλους που συνδέει τις δύο θέσεις. Με την αλλαγή αυτή, η κυκλικότητα μεταξύ των θέσεων από ατελής γίνεται συνεχής, ενώ ιδιαίτερα σημαντικό είναι το γεγονός κατά το οποίο το υποκείμενο συνδέεται άμεσα με την υπεραπόλαυση. Αξίζει να σημειωθεί ότι «Καπιταλιστικός λόγος» δεν ταυτίζεται με το καπιταλιστικό σύστημα, αλλά αφορά στη συγκρότηση της μετανεωτερικής υποκειμενικότητας και στα επιτελέσματα του νεοφιλελευθερισμού σε κοινωνικό επίπεδο.

Πολύ μελάνι λοιπόν έχει χυθεί στην προσπάθεια να γίνει λόγος για τα επιτελέσματα του σύγχρονου κοινωνικού δεσμού, όπως αυτός συγκροτείται από τον Καπιταλιστικό Λόγο, σε επίπεδο συμπτωμάτων, κοινωνίας και στην κλινική πρακτική. Αν η κρίση είναι ένα σημαίνον που όλο και συχνότερα συναντά κανείς σήμερα, πρόκειται για ένα επιτέλεσμα της διαλεκτικής που επιφέρει ο κοινωνικός δεσμός. Γεννάται κατά συνέπεια το ερώτημα περί του πώς τοποθετούνται το υποκείμενο, η κοινωνία και τα «ανήσυχα πλήθη» εντός και ενώπιον αυτής.

Στον «Καπιταλιστικό Λόγο», το υποκείμενο, έχοντας τη θέση του κυρίαρχου σημαίνοντος, βρίσκεται ενώπιον της υπόσχεσης μιας αδιαμεσολάβητης πρόσβασης στο αντικείμενο α, το οποίο εκπροσωπείται από μια ατέλειωτη σειρά προσφερόμενων αντικειμένων προς κατανάλωση.^6,7 Υφίσταται διάκλειση της έλλειψης, διάκλειση του ευνουχισμού.^8,9 Το υποκείμενο δεν βρίσκεται σε ιεραρχία αλλά σε δίκτυο, έρμαιο επιβολής μιας ομοιομορφίας, μιας χρηστικής εξίσωσης που παράγει διακρίσεις οι οποίες δεν μπορεί παρά να ενέχουν βία.^10,11

Χωρίς την αναφορά στον ευνουχισμό, το μόνο όριο είναι το σώμα, το οποίο καθίσταται τόπος απόλαυσης ως Άλλος.^12,13 Ο δε κοινωνικός Άλλος έχει διαφοροποιηθεί ως πεδίο, αλλά δεν αναστέλλει τη δράση του: επιβάλλεται επιτάσσοντας την πρόσβαση σε όλα.^14,15 Ο χρόνος είναι συνεπώς απειλή αφού αυτό που έχει σημασία είναι η άμεση απόλαυση υπό τη διαφάνεια που επιτάσσει η «κοινή αγορά» και η ομοιομορφία των χρηστών της.¹⁶ Ως αποτέλεσμα, σαν κάποιο είδος «νεοφετιχισμού»,¹⁷ ο εκάστοτε άλλος, αλλά και το ίδιο το υποκείμενο υποβιβάζονται σε χρηστικά αντικείμενα.¹⁸ Την ίδια στιγμή, κάθε «περιφερειακή», με όρους κοινωνικής νόρμας, σεξουαλικότητα, κάθε «χρήση των ηδονών», εξισώνεται από τη σημερινή βιοπολιτική με την κατηγορία της διαστροφής, καθώς άλλωστε ο βασικός τρόπος επιβολής της βιοεξουσίας είναι το να καθιστά την κοινωνία ένα άθροισμα μειονοτήτων με προνομιούχο σημείο αναφοράς κατηγοριοποίησης μεταξύ άλλων τη σεξουαλικότητα.^{19,20,21,22,23,24}

Όπως ανέπτυξε όμως και ο Lacan,^25,26,27 υπάρχει εξαρχής κάτι αμετάκλητα διαστρεβλωμένο στην ανθρώπινη σεξουαλικότητα. Πρόκειται για μια συνθήκη τραυματική γιατί εκεί το υποκείμενο συναντά την έλλειψη.^28,29 Η διαχείριση της έλλειψης αυτής, οδηγώντας σε μια έμφυλη τοποθέτηση, συγκροτεί μια πρώτη εικόνα της ετερότητας, όπως αυτή εκπροσωπείται στη διαφορά των δύο φύλων:30,31,32 του ίδιου και του Άλλου,³³ και δεν αναφέρομαι βεβαίως στο βιολογικό, αλλά το σημασιολογικό γεγονός που συνιστά το έμφυλο.^34,35,36 Η συμβολοποίηση της διαφοράς των φύλων οδηγεί σε διχασμό του υποκειμένου,^37,38,39 στον οποίο το σώμα, ως φορέας απόλαυσης, αντιστέκεται⁴⁰ και αυτή η αντίσταση συνιστά αυτό που δύναται να χαρακτηριστεί ως βία της σεξουαλικότητας. Η λύση θα αναζητηθεί στον Άλλο, ο οποίος όμως σήμερα μέσα από τις προαναφερθείσες διαφοροποιήσεις δεν παραπέμπει στον ευνουχισμό ως σημείο αναφοράς της έμφυλης τοποθέτησης.^{41,42,43,44,45} Αν η έμφυλη τοποθέτηση έχει ως σημείο αναφοράς τον φαλλό και αναπόφευκτα τον ευνουχισμό, τι συμβαίνει όταν ο ευνουχισμός είναι αποκλεισμένος εξαιτίας του «Καπιταλιστικού Λόγου»;

Η έμφυτη στη συγκρότηση του υποκειμένου επιθετικότητα,^46,47,48 απουσία του ευνουχισμού ως κυμματοθραύστη, εύκολα μετατρέπεται σε βία υπό την ωμότητα του σύγχρονου κοινωνικού δεσμού.⁴⁹ Το υποκείμενο, αντιμέτωπο με την ιδιότυπη μορφή του σύγχρονου αντικειμένου α που χλευάζει τον διχασμό του,^50,51 αισθάνεται ότι του παίρνουν αυτό που του ανήκει αφού η πρόσβαση σε όλα προβάλλεται ως ελεύθερη. Προκύπτει δηλαδή μια έλλειψη-στην-απόλαυση, η εκροή της οποίας συνιστά απόλαυση του Άλλου.⁵² Η υποτιθέμενη από το υποκείμενο πρόσβαση του εκάστοτε άλλου σε μια Άλλη απόλαυση βιώνεται ως βία.^53,54 Το δε σώμα είναι ο προνομιούχος τόπος όπου θα εγγραφεί αυτή η βία.^55,56 Από τη βία του έμφυλου περνάμε έτσι στη βία επί του έμφυλου, την οποία ασκεί η ανυπόφορη ετερότητα του συνόλου.⁵⁷ Χωρίς τη διαμεσολάβηση του ευνουχισμού, η συνδιαλλαγή είναι σώμα με σώμα, ανεξέλεγκτη και βίαιη και συχνά ως τέτοια εκφέρεται ως πράξη: η βία της σεξουαλικότητας γίνεται σεξουαλικότητα της βίας.

Πώς τοποθετείται το υποκείμενο σε σχέση με αυτά σήμερα; Το σύμπτωμα, συνιστώντας ένα λέγειν εν αναμονή,⁵⁸ είναι και φορέας της φυσιολογικότητας.^59,60 Μέσα από τα 1ογενή και 2ογενή οφέλη το υποκείμενο θα αναζητήσει την αποζημίωση της υπεραπόλαυσης που προσφέρει στον κοινωνικό Άλλο. Κατά συνέπεια, η δυσφορία λειτουργεί ως προσβολή στον σύγχρονο κοινωνικό ιστό.^61,62,63 Ωστόσο, υπό το κράτος των δεδομένων που περιγράφηκαν προηγουμένως, τα συμπτώματα έχουν την ιδιότυπη μορφή επιστροφής του πραγματικού,⁶⁴ υπό μορφή βίας, εύκολης πρόσβασης στην απόλαυση, τυφλής υπακοής, κατάχρησης εξουσίας κ.ά.

*

Προκειμένου να στηρίξω αυτές τις σκέψεις, θα αναφέρω ενδεικτικά δύο ανθρώπους που μίλησαν για την οδύνη τους.

• Η Ελένη, μια κοπέλα 22 χρόνων μεγάλωσε μέχρι τα 10 με έναν πατέρα ψυχωτικό και τοξικοεξαρτημένο που κακοποιούσε τη μητέρα της. Είχε χάσει κάθε πίστη στον νόμο καθώς τίποτα δεν φαινόταν να μπορεί να βάλει όρια. Συγκλονίστηκε στη συνέχεια όταν, μετά το διαζύγιο των γονέων, ούσα στην αρχή της εφηβείας, βρέθηκε αναπάντεχα ενώπιον της ερωτικής συνεύρεσης της μητέρας της με μια άλλη γυναίκα με την οποία μέχρι σήμερα διατηρεί δεσμό. Έκτοτε δόθηκε σε μια ξέφρενη πορεία κατάχρησης ουσιών, μεγάλου αριθμού επικίνδυνων σεξουαλικών επαφών και με τα δύο φύλα και έκθεσης του σώματός της σε κάθε μορφή βίας. Αισθανόταν επιτακτικό «να τα ζήσει όλα για να είναι πλήρης και κατάλληλη ως μητέρα». Ερχόμενη σε επαφή με την ιστορία της, χρησιμοποίησε τη σύντροφο της μητέρας και τα λόγια της ότι «δεν γίνεται άλλο να μη σέβεται το κορμί της» ως πατρικό σημείο αναφοράς για να μπορέσει να αναζητήσει τρυφερότητα στις σχέσεις της, αλλά και να αρχίσει να επεξεργάζεται τη βία που εκπροσωπούσε το πατρικό μορφοείδωλο μέσα από την ιστορία του πατέρα της, η οποία έβριθε διαστροφικών δυναμικών εντός της πατρικής του οικογένειας.

• Η Σοφία, μια όμορφη κοπέλα 28 χρόνων, δεχόταν συστηματικά σωματική κακοποίηση από έναν αδιάφορο κατά τα άλλα πατέρα, θιασώτη ακροδεξιού μορφώματος, που τη χαρακτήριζε «κοντή, χοντρή και άσχημη». Είχε υποστεί σεξουαλική παρενόχληση ως παιδί από άτομα του κοντινού κοινωνικού περιβάλλοντος. Αισθανόταν ένοχη για τη μητέρα της καθώς «έμεινε τόσα χρόνια σε αυτόν τον κακοποιητικό γάμο επειδή η Σοφία γεννήθηκε». Αποφάσισε να είναι αόρατη, να εξαφανίσει το σώμα. Λειτούργησε ως ασέξουαλ, καίτοι πάντα την απασχολούσε η θέση της ως γυναίκας, μέχρι που στο τέλος της εφηβείας της συνειδητοποίησε ότι ήταν ερωτευμένη με μια γυναίκα. Παρόλα αυτά δεν ήρθε σε ερωτική επαφή με γυναίκες, μολονότι της ασκούσαν έλξη, αλλά με άντρες, επειδή αισθανόταν υπό την πίεση του κοινωνικού περίγυρου ότι έτσι έπρεπε, έμενε όμως αποπροσανατολισμένη. «Βγάζοντας τις γάζες από τον αόρατο άνθρωπο», μπόρεσε να μιλήσει για την άγρια οργή προς τον πατέρα της που, μολονότι είχε να μιλήσει μαζί του δέκα χρόνια, «ήταν πάντα εκεί». Της είχε αφήσει ως μονόδρομο τη βίαιη συνάντηση των σωμάτων. Ήρθε σε ερωτική συνεύρεση με γυναίκες, αισθάνθηκε πολύ χαρούμενη και μίλησε για τη διαπίστωσή της ότι χρησιμοποιούσε το βάσανο που επέφερε το ερώτημα του σεξουαλικού προσανατολισμού για να αποφύγει να βιώσει το σώμα της ως πεδίο ευχαρίστησης και όχι βίας.

Στις περιπτώσεις αυτές φαίνεται ότι η σεξουαλικότητα είναι πλεγμένη με βία και το σώμα γίνεται τόπος απόλαυσης αδιαμεσολάβητης. Είναι σαφής η αποτυχία της πατρικής λειτουργίας, αφού ο πατέρας παραμένει φαντασιακός, απροσπέλαστος και παντοδύναμος αφήνοντας το υποκείμενο με μια μη αναχαιτίσιμη μητρική απόλαυση. Η χωρίς όριο απόλαυση και η ανεπάρκεια του Ονόματος του Πατρός είναι σημείο των καιρών του Καπιταλιστικού Λόγου.^65,66,67 Ποια η θέση της κλινικής μας; Στο μέτρο που δεν υπάρχει έγκυρος κανόνας ενεργοποίησης της πολύμορφα διαστροφικής σεξουαλικότητας,^68,69 ο ρόλος μας δεν μπορεί να είναι κανονιστικός. Παρά την ανάγκη μας ή και την επιταγή της βιοεξουσίας να καταφύγουμε σε διαγνώσεις διαστροφής, borderline κ.λπ., να γινόμαστε νοσταλγοί ενός πατέρα που δεν έχει παρακμάσει, ξεχνώντας ότι και η παρακμή συνιστά χρήση του, ίσως κινδυνεύουμε να συμπράξουμε με τον νεοσυντηρητισμό και τις αντιδραστικές απόψεις που προσφέρονται ως φάρμακο στα ανήσυχα πλήθη της πολυσυζητημένης πια κρίσης.^{70,71,72,73,74}

Η ψυχανάλυση, σε πείσμα των επιτελεσμάτων του «Λόγου του Καπιταλιστή»,⁷⁵ δίνει χρόνο στο υποκείμενο να συγκροτήσει τον χώρο όπου θα ξεδιπλωθεί η ιδιαιτερότητα της νέας σχέσης του με την απόλαυση, βοηθώντας να αξιοποιήσει το σύμπτωμα ως σύνθωμα στη θέση του Ονόματος του Πατρός μέσα ακριβώς από τη δική του χρήση της πολλαπλότητας των ονομάτων του πατέρα.^{76,77,78,79,80,81,82} Σκοπός είναι, «προφτάνοντας τον ορίζοντα της υποκειμενικότητας της εποχής»,⁸³ να επιτρέψουμε στο υποκείμενο να μιλήσει και μέσα από τον ψυχαναλυτικό λόγο να επιστρέψει ο ευνουχισμός, να συμβολοποιηθεί η έλλειψη και να απελευθερωθεί το υποκείμενο από τον φετιχισμό της αγοραίας χρήσης των σωμάτων διαφεύγοντας έτσι από τη χυδαία επιταγή του «enjoy».^84,85,86