Να και κάτι αξιόλογο που εφαρμόζεται μόνο στην Ελλάδα: Το αρχαίο Δράμα σαν ψυχοθεραπευτικό μέσο! Και με αποτελέσματα κάτι παραπάνω από λαμπρά! Η έμπνευση ανήκει σ’ έναν φωτισμένο επιστήμονα, τον υφηγητή της Νευρολογίας και Ψυχιατρικής στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας και Διευθυντή της Α΄ Κλινικής στο Δρομοκαΐτειο Θεραπευτήριο, κ. Γ. Λυκέτσο.

Υπάρχει μια μικρή προϊστορία: Στη Βιέννη, μετά τον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο, ένας νέος ρουμάνος επιστήμονας – ο διάσημος αργότερα Δόκτωρ Μορένο – ασχολείται με την ψυχιατρική, αλλά και με τη φιλοσοφία, την τέχνη – ιδιαίτερα με το θέατρο. Ιδρύει μάλιστα, ερασιτεχνικό θίασο, που τον στεγάζει σ’ ένα κτήριο κοντά στην Όπερα. Ενζενί του θιάσου, μια νεαρή, από φυσικού της ευαίσθητη, λεπτή, ρομαντική. Ερωτεύεται σε λίγο και παντρεύεται έναν συνάδελφό της. Κι ευθύς μεταμορφώνεται σε μέγαιρα! Ο Μορένο δεν ξέρει πώς να βοηθήσει τον συνεργάτη του. Ώσπου, τυχαία, αναθέτει στην έγγαμη πλέον ενζενί τον ρόλο μιας πόρνης των τριάδων. Τον υποδύεται με άνεση. Και το θαύμα συντελείται: Η κοπέλα ξαναγίνεται υποδειγματικά γλυκεία και καλή. O Μορένο καταλαβαίνει: Με τον ρόλο της πόρνης, η νεαρή είχε προβεί σε εκθεσιασμό ασύνειδων διαθέσεών της. Κι είχε λυτρωθεί! Το θέατρο μπορούσε να παίζει θεραπευτικό ρόλο, απελευθερώνοντας από τα απωθημένα τους ορισμένα άτομα. Της αναθέτει συστηματικά κακούς ρόλους. Και κείνη γίνεται συνεχώς καλύτερη στην ιδιωτική ζωή της. Το ψυχόδραμα είχε γεννηθεί. Από το ψυχόδραμα του Μορένο, που έκτοτε εξελίχτηκε, ο κ. Λυκέτσος οδηγήθηκε να χρησιμοποιήσει – για πρώτη φορά σ’ όλο τον κόσμο – το αρχαίο Δράμα σαν θεραπευτικό μέσο σε, βαριά και χρόνια, ψυχικά άρρωστους. Η ιδέα του γεννήθηκε το 1960. Και η προσπάθεια ξεκίνησε τον χειμώνα του 1960-1961. Το νεόχτιστο, αρχαιόρρυθμο θεατράκι του Δρομοκαΐτειου Θεραπευτηρίου ήταν ό,τι χρειαζόταν. Με την επίβλεψη ενός ψυχίατρου και μιας κοινωνικής λειτουργού, διδάχτηκε σε μια ομάδα σχιζοφρενών ο «Προμηθέας Δεσμώτης» του Αισχύλου. Η παράσταση δόθηκε τον Σεπτέμβρη του 1961, μπροστά σε πολυάριθμο κοινό από άρρωστους του Δρομοκαΐτειου και περιορισμένο αριθμό συγγενών και φίλων. Το αποτέλεσμα ήταν παραπάνω από ικανοποιητικό. Οι άρρωστοι μπόρεσαν όχι μόνο να παρακολουθήσουν την πολύμηνη διδασκαλία της Τραγωδίας, αλλά και να δώσουν με επιτυχία την παράσταση. Και το σπουδαιότερο: παρατηρήθηκε υπεραξιόλογη ψυχική ωφέλεια σε, χρόνια και βαριά, ψυχικά άρρωστους. Η πρώτη αυτή στον κόσμο παράσταση αρχαίας Τραγωδίας από σχιζοφρενείς είχε την τύχη να κινηματογραφηθεί από το συνεργείο του Υπουργείου Προεδρίας της Κυβερνήσεως. Σκηνές της, μάλιστα, περιλήφθηκαν και στη διεθνή ταινία «Παγκόσμια Ψυχική Υγεία» του 1960. Ο κινηματογραφικός φακός συνέλαβε και αποτύπωσε εκφράσεις των προσώπων – όχι μόνο των ηθοποιών, αλλά και των άρρωστων θεατών – που φανέρωναν τη συναισθηματική συμμετοχή τους στο έργο. Η προσπάθεια συνεχίστηκε. Το 1961-1962 διδάχτηκαν «Οιδίπους Τύραννος» και «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή, σε δυο διαφορετικές ομάδες ψυχικά άρρωστων. Επεισόδια κι απ’ τις δυο τραγωδίες παραστάθηκαν με επιτυχία στην Α΄ Εβδομάδα Ψυχικής Υγείας, τον Μάη του 1962. Ο καθηγητής Κουρέτας, που προλόγισε την παράσταση του «Οιδίποδα Τυράννου», αναγνώρισε τη θεραπευτική αξία του αρχαίου Δράματος σε ψυχικά πάσχοντες. Η πείρα πού είχε αποκτηθεί – όπως ανέφερε ο κ. Λυκέτσος – δεν άφηνε καμιά αμφιβολία: Η διδασκαλία και η παράσταση αρχαίων Τραγωδιών πρόσφερε αξιόλογες θεραπευτικές δυνατότητες σε άτομα που πάσχουν από χρόνιες αρρώστειες.

Πώς λειτουργεί η «κάθαρση»

Να πώς εξηγεί ο ίδιος ο κ. Λυκέτσος τον μηχανισμό της «κάθαρσης» που υφίσταται ο άρρωστος, με τη διδασκαλία και την εκτέλεση αρχαίας Τραγωδίας: — Πρώτα-πρώτα ασκείται έντονη υποβολή που οφείλεται όχι μόνο στη δύναμη της γλώσσας, αλλά, κυρίως, στη δραματική ένταση της αρχαίας Τραγωδίας που είναι ζώσα και συγκεντρώνεται στο κορυφαίο, το βασικό γεγονός της ψυχικής σύγκρουσης και του μύθου της. Ακολουθεί η συναισθηματική συμμετοχή σαν βίωμα και των άρρωστων ηθοποιών και των μελών του Χορού και των άρρωστων θεατών, που ταυτίζονται με τους ήρωες της Τραγωδίας. Επακολουθεί – το σημαντικότερο – η κάθαρση που χαρακτηρίζεται από μια συναισθηματική εκ-φόρτιση, που φτάνει σε δραματική έκφραση ιδεών και βιωμάτων βαθύτατα απωθημένων. Με την κάθαρση επιτυγχάνεται γρήγορη ανακούφιση από τις εσωτερικές ψυχικές συγκρούσεις, που συμβάλλουν στην αύξηση του άγχους των άρρωστων και που τα ψυχοπαθολογικά τους συμπτώματα αποσκοπούν, ακριβώς, στην κάλυψη αυτού του άγχους. Αξιόλογη είναι επίσης η ανακούφιση από το ασύνειδο συναίσθημα ενοχής, το άγχος και τις αμφιβολίες που επακολουθούν, με την προβολή στους θεούς, των ανθρώπινων ψυχικών πόνων που παρουσιάζει το Δράμα και με την απολύτρωση που πετυχαίνεται από την τιμωρία των ηθικά απαραδέκτων πράξεων των ένοχων ηρώων του έργου. Ιδιαίτερα, σε μακροχρόνια ψυχικά άρρωστους, προκαλείται μια, μεγάλης σημασίας, κινητοποίηση της συναισθηματικής τους εμπειρίας. Οι απότομες και βίαιες εναλλαγές ανάλογα με την πλοκή και την εξέλιξη της Τραγωδίας, απαιτούν ανάλογες συναισθηματικές εναλλαγές και μεταπτώσεις. Οι άρρωστοι, υποδυόμενοι τους ήρωες της Τραγωδίας, βοηθούνται να κυριαρχήσουν στις αναστολές που τους προκαλεί η αρρώστεια τους, κι έτσι απελευθερώνονται απ’ αυτές, ξαναβρίσκοντας την πηγαία ανθρώπινη τάση για έκφραση και επαφή με το περιβάλλον. Οι μακροχρόνια ψυχικά άρρωστοι, με εξασθενημένο ή αποδιοργανωμένο εγώ, ενδυναμώνουν τις ψυχικές και αμυντικές τους δυνάμεις και αναδιοργανώνουν το εγώ τους. Σ’ αυτό βοηθάει η τοποθέτηση του διδάσκοντος σαν συμπληρωματικού εγώ και η κατά τη διάρκεια της διδασκαλίας αφομοίωση νέων δεδομένων, αντιλήψεων ή καταστάσεων που ήταν μέχρι τότε αόριστα γνωστές στους άρρωστους. Παράλληλα, είναι δυνατή η μεταστροφή του υπερεγωιστικού ψυχισμού σε μια αρμονικότερη ισορροπία, με την ψυχική επαφή με τον διδάσκοντα, που επιδρά σαν σταθερή συνείδηση σε περιπτώσεις άρρωστων με υπερβολικά αυστηρή και δύσκαμπτη συνείδηση και σαν ενισχυτική συνείδηση σε περιπτώσεις άρρωστων με αδύνατη συνείδηση. Ιδιαίτερα οι άρρωστοι που υποκρίνονται ήρωες της Τραγωδίας, με την προσπάθεια απόδοσης των ψυχικών συγκρούσεων του ρόλου, έχουν την ευκαιρία της συναισθηματικής τους αναβίωσης και συνειδητοποίησης των προσωπικών τους συγκρούσεων, πολύ περισσότερο από την αντικειμενική συμμετοχή των άρρωστων που απαρτίζουν τον Χορό ή των άρρωστων που παρακολουθούν, απλώς, το Δράμα σαν θεατές. Επιτυγχάνεται, επίσης, ανακούφιση από αισθήματα ενοχής που τους κατατρύχουν, με την ασυλία που τους προσφέρει η απόδοση ενός ξένου ρόλου. Με τις επίμονες και μακροχρόνιες δοκιμές, με την καλλιέργεια και τη βίωση των ρόλων, οι άρρωστοι βρίσκουν την ευκαιρία – καλυπτόμενοι πίσω από τον ρόλο – να εκφράζουν, στην αρχή, τις ψυχικές διακυμάνσεις των ηρώων της Τραγωδίας, σιγά-σιγά όμως να συμμετέχουν όλο και περισσότερο σ’ αυτές. Με την πολύμηνη διδασκαλία κάθε Τραγωδίας μπορεί, τεχνικά, να επιτευχθεί βαθύτερη εκπαίδευση, βιωματική συμμετοχή, συναισθηματική ωρίμανση και, πολλές φορές, ενδοσκόπηση των θεμελιακών ψυχικών προβλημάτων και συγκρούσεων της ζωής, από τις όποιες υποφέρουν, βασικά, οι ψυχοπαθείς χωρίς να ’χουν ποτέ κατορθώσει να τις εξομαλύνουν.

Η φετεινή παράσταση «Ευμενίδων»

Η φετεινή παράσταση αρχαίας Τραγωδίας από σχιζοφρενείς δόθηκε στις 14 του Σεπτέμβρη, στο υπαίθριο θέατρο του Δρομοκαΐτειου Θεραπευτηρίου, για τους μετέχοντες στην 15η Σύνοδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης Ψυχικής Υγείας. Μια ομάδα από 35 μακροχρόνια σχιζοφρενείς της Α΄ Κλινικής του Δρομοκαΐτειου παρουσίασε τις «Ευμενίδες » – τρίτο μέρος της «Ορέστειας» του Αισχύλου – στη γνωστή μετάφραση του Γρυπάρη, με διδασκαλία, σκηνικά και κοστούμια της φιλολόγου και κοινωνικής λειτουργού Ελένης Λυκάκη, στενής συνεργάτριας του υφηγητή Λυκέτσου.

Η ίδια η Δις Ελένη Λυκάκη αναφέρει μερικά πολύ διαφωτιστικά στοιχεία για την προσπάθεια:

— Οι άρρωστοι, που αποτέλεσαν τον θίασο που θα ερμήνευε τις «Ευμενίδες », ήταν τρόφιμοι του Ψυχιατρείου από 2 μέχρι 27 χρόνια! Από άποψη ψυχικής κατάστασης, οι περισσότεροι είχαν φτάσει σε πλήρη συναισθηματική άνοια! Η προετοιμασία της παράστασης κράτησε εννιά μήνες. Πρώτος στόχος της διδασκαλίας, η δημιουργία μιας ομάδας με συνείδηση ενότητας. Η φετινή Τραγωδία απαιτούσε μεγάλη ομάδα, από 35 πρόσωπα.

Για την αποδοτικότερη διδασκαλία, ο θίασος χωρίστηκε σε τέσσερις μικρότερες ομάδες, από 8 ως 9 άτομα. Ο διδάσκων παρακολουθούσε τις σχέσεις και τις αντιδράσεις στην ομάδα. Υπήρχαν, βέβαια, ηγετικά και υπολειπόμενα στοιχεία. Η μορφή του Δράματος βοήθησε την ομαδική ολοκλήρωση. Ο Χορός, που απαιτεί και ίση προσφορά από όλους, έδωσε την ευκαιρία στους άρρωστους να συνειδητοποιήσουν την ανάγκη της συνεργασίας και της επαφής του ενός με τον άλλον. Η θέση του διδάσκοντος άλλαζε στην πορεία της διδασκαλίας. Αρχικά, ανέλυε το έργο και ήλεγχε τις αντιδράσεις της ομάδας και του καθένα. Σιγά -σιγά, όσο η ομάδα αποκτούσε συνοχή, ο ρόλος του διδάσκοντος περιοριζόταν. Με τον καιρό τα μέλη κάθε ομάδας ήλεγχαν ως έναν βαθμό τις σχέσεις μεταξύ τους. Όσο η συνοχή της ομάδας ολοκληρωνόταν, τόσο ο διδάσκων απομακρυνόταν. Οι άρρωστοι αναλάβαιναν διαδοχικά, μέσα στην ίδια ομάδα, τόση ευθύνη για τους άλλους όση τους επέτρεπε η ψυχική τους κατάσταση.

Συζυγοκτόνος γίνεται Ευμενίδα!

Στις «Ευμενίδες», υπήρχε στον Χορό μια άρρωστη που πριν είκοσι χρόνια είχε σκοτώσει τον άντρα της. Κατά τη διάρκεια της διδασκαλίας της Τραγωδίας, φαινόταν να ταυτίζεται με την Κλυταιμνήστρα. Τη δικαίωνε, δικαιολογούσε τον φόνο με διάφορα επιχειρήματα. Άλλες φορές, δήλωνε τον αποτροπιασμό της για το έγκλημα του Ορέστη και δέχτηκε ευχαρίστως να μετάσχει στον Χορό των Ερινύων. Αργότερα, ζήτησε τον ρόλο της κορυφαίας του Χορού. Της δόθηκε. Η άρρωστη δυσκολεύτηκε πολύ να ερμηνεύσει το μέρος όπου οι Ερινύες μεταβάλλονται σε Ευμενίδες. Προφασιζόταν πως δεν μπορούσε να το μάθει απ’ έξω, δικαιολογιόταν πως το μέρος ήταν μεγάλο, παραπονιόταν πως της προκαλούσε πονοκέφαλο κ.λπ. Η διδάσκουσα δεν της έδωσε πρωτεύοντα ρόλο στο μέρος αυτό κι ο ψυχίατρος είχε μαζί της συνεντεύξεις υποστήριξης. Η άρρωστη με τον καιρό άρχισε να λέει πως «σε κάθε έγκλημα υπάρχει ενοχή, αλλά με τον καιρό μπορεί να υποχωρήσει, όταν μάλιστα επέμβουν ανώτερες δυνάμεις». Παρόμοιες αντιδράσεις –αναφέρει η Δις Λυκάκη – παρουσίασαν κι άλλοι άρρωστοι που, πολλές φορές, παρέλειπαν ορισμένα μέρη από τον ρόλο τους, μολονότι τα είχαν καλά αποστηθίσει. Τα μέρη αυτά ήταν όσα ακριβώς είχαν σχέση με τις προσωπικές τους περιπτώσεις.

Χρειάστηκε, βέβαια, μεγάλη προσπάθεια για να μπορέσουν οι άρρωστοι να μετάσχουν συναισθηματικά στο έργο. Κι ήταν φυσικό, αφού επρόκειτο γι’ άρρωστους, εγκαταλελειμμένους από πολλά χρόνια στο Ψυχιατρείο και, εξαιτίας της αρρώστειας τους, νεκρωμένους πια συναισθηματικά. Στην αρχή μάθαιναν μόνο να μιμούνται, χωρίς να συμμετέχουν συναισθηματικά. Αργότερα έφτασαν στην ελεύθερη απόδοση. Μεγάλη ήταν η δυσκολία ώσπου να μπορέσει ο Χορός να πετύχει κάποια κίνηση κι επιθετικότητα εναντίον του Ορέστη. Αλλά η δύναμη του έργου βοήθησε τους άρρωστους στην έκφραση και την εξιδανίκευση της επιθετικότητάς τους. Υπήρχε ένας άρρωστος στον Χορό που χρόνια κατατρυχόταν από επίμονη ψυχοσωματική εκδήλωση από το πεπτικό. Κατά τη διάρκεια της διδασκαλίας ο άρρωστος κατόρθωσε να επιδείξει αξιόλογη επιθετικότητα, αφού τον διαβεβαίωσαν πως δεν θα ’βλαφτε κανέναν. Ο ψυχίατρος που τον παρακολουθούσε, παρατήρησε πως, σιγά σιγά, τα συμπτώματα άρχισαν να υποχωρούν κι η φυσιολογική λειτουργία του πεπτικού να αποκαθίσταται. Η βελτίωση αποδόθηκε στη συμμετοχή του άρρωστου στο αρχαίο Δράμα. Γενικά, μπορεί να μην κατορθώθηκε απόλυτη ταύτιση των άρρωστων με τους ήρωες της Τραγωδίας αλλά οπωσδήποτε βοηθήθηκαν να συνειδητοποιήσουν ορισμένα «δυναμικά» τους, να ’χουν κάποια συναισθηματική συμμετοχή στο Δράμα και να βελτιώσουν, γενικά, τη συμπεριφορά τους στη ζωή. Έτσι, σε γενικές γραμμές, με τη βοήθεια της αρχαίας Τραγωδίας, πετυχαίνεται η «κάθαρση» σε άρρωστους που την έχουν ιδιαίτερα ανάγκη για να λυτρωθούν ψυχικά και να θεραπευθούν.