Κρίση: η απότομη όξυνση ενός προβλήματος, η ξαφνική και βίαιη επιδείνωση μιας κατάστασης. Σήμερα, έπειτα από σχεδόν οχτώ χρόνια οικονομικής ύφεσης στην Ελλάδα, ο όρος «κρίση» τείνει πλέον να χάσει το νόημά του, το νόημα μιας μάλλον προσωρινής διατάραξης ή αποσταθεροποίησης των πραγμάτων. Για την ελληνική πραγματικότητα, ο όρος «κρίση» έχει γίνει σχεδόν ταυτόσημος με την εκτεταμένη οικονομική δυσπραγία, τη φτωχοποίηση ενός σημαντικότατου μέρους του πληθυσμού, καθώς και –κάτι που γίνεται όλο και πιο προφανές– τη συρρίκνωση μιας οικονομίας που δεν αναμένεται πια να ανακάμψει στα προηγούμενα επίπεδα οικονομικής δραστηριότητας. Είναι πια σαφές ότι η ραγδαία οικονομική μεταβολή που βίωσε η χώρα ακολουθεί την πορεία μιας ολοένα επιδεινούμενης κατάστασης, πολλές από τις συνέπειες της οποίας προοιωνίζεται ότι θα έχουν μάλλον μόνιμο χαρακτήρα.

Έτσι, φαίνεται ότι έχουμε περάσει στην «επόμενη μέρα» της κρίσης, μιας κρίσης που όμως δεν ξεπεράστηκε ποτέ. Αυτή η «επόμενη μέρα», με διάχυτο το αίσθημα του αναπόδραστου και της απώλειας ελέγχου της κατάστασης, φέρει ίσως ακόμα ζοφερότερες επιπτώσεις για την ψυχική υγεία. Η διεθνής βιβλιογραφία τεκμηριώνει εξαντλητικά ότι τα οικονομικά προβλήματα αποτελούν σημαντικό παράγοντα κινδύνου για την ψυχική υγεία, με την κατάθλιψη να αποτελεί τη συχνότερα συνδεόμενη νόσο με το χαμηλό εισόδημα, τις οικονομικές πιέσεις, την ανεργία, την εργασιακή επισφάλεια και τα χρέη (Weich & Lewis, 1998; Catalanο, 1991; Catalano et al, 2000; Lorant et al, 2003; Jenkins et al, 2008; Paul & Moser, 2009; Uutela, 2010; Sareen et al, 2011; Stuckler et al, 2011; Gili et al, 2013). Εκτενέστατα καταγεγραμμένη είναι επίσης η σχέση της αυτοκτονικότητας με την οικονομική ύφεση (Gunnell et al, 2009; Barr et al, 2012; De Vogli et al; 2013) και, ειδικότερα, με την ανεργία και τα χρέη (Preti & Miotto, 1999; Preti, 2003; Blakely et al, 2003; Classen & Dunn, 2012; Solano et al, 2012; Milner et al, 2013; Reeves et al, 2014).

Οικονομική κρίση, κατάθλιψη και αυτοκτονικότητα: ελληνικά και διεθνή στοιχεία

Ήδη από τα πρώτα χρόνια της οικονομικής ύφεσης στην Ελλάδα, οι μελετητές έκρουσαν τον «κώδωνα του κινδύνου», καθώς τα ποσοστά επικράτησης της κατάθλιψης στον ελληνικό πληθυσμό άρχισαν να σημειώνουν ανοδική πορεία (Madianos et al, 2011). Η σημαντική έξαρση των αυτοκτονιών, ιδίως κατά την πρώτη περίπου διετία της κρίσης (Economou et al, 2013a; Kontaxakis et al, 2013; Madianos et al, 2014), ήρθε να επιβεβαιώσει τον καταλυτικό ψυχικό αντίκτυπό της. Σε αυτή την πρώτη περίοδο θα μπορούσε να μιλήσει κανείς για ένα μαζικό «σοκ» εξαιτίας της ραγδαίας και απροσδόκητης ανατροπής των οικονομικών συνθηκών, το οποίο έδωσε τη θέση του σε ένα συλλογικό «πένθος», τόσο για τις υλικές, πραγματικές απώλειες σε αγαθά και σε βιοτικό επίπεδο, όσο και για τις συμβολικές απώλειες, όπως τις σχετιζόμενες με την εθνική ταυτότητα, το κοινωνικό status, αλλά και πολύ περισσότερο, τη ματαίωση των προοπτικών για το μέλλον.

Κατά τα επόμενα χρόνια, όπου η κρίση «εγκαταστάθηκε» στην ελληνική κοινωνία ως αναπόδραστη συνθήκη, αφήνοντας καθοριστικά το αποτύπωμά της σχεδόν σε κάθε έκφανση της καθημερινής ζωής, η επικράτηση της μείζονος κατάθλιψης συνέχισε να ακολουθεί ανοδική πορεία. Σειρά επιδημιολογικών μελετών του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγιεινής (ΕΠΙΨΥ) έδειξαν συνεχή αυξητική τάση της μείζονος κατάθλιψης, καθώς και τη σύνδεση της αύξησης αυτής με κοινωνικοοικονομικές μεταβλητές σχετιζόμενες με την κρίση (Economou et al, 2013b; Economou et al, 2015; Οικονόμου, 2014). Συγκεκριμένα, η μηνιαία επικράτηση της μείζονος κατάθλιψης στον ελληνικό πληθυσμό, από το ποσοστό του 3,3% όπου ήταν το 2008, πριν γίνουν αισθητές οι συνέπειες της κρίσης, βρέθηκε να κλιμακώνεται σε 6,8% το 2009, 8,2% το 2011 και 12,3% το 2013. Χαρακτηριστική ένδειξη του πρώτου «σοκ» που έπληξε τον ελληνικό πληθυσμό κατά την αρχική περίοδο της κρίσης είναι ο υπερδιπλασιασμός του ποσοστού της μείζονος κατάθλιψης μέσα σε έναν μόλις χρόνο, από το 2008 (3,3%) στο 2009 (6,8%). Ωστόσο, αξιοσημείωτη είναι και η αύξηση του εν λόγω ποσοστού κατά τη διετία 2011-2013 (από 8,2% σε 12,3%), η οποία αντιστοιχεί σε ποσοστιαία μεταβολή κατά 50%. Το τελευταίο αυτό εύρημα είναι εξαιρετικά ανησυχητικό, καθώς δεν μπορεί να αποδοθεί στο «πρώτο σοκ» της βίαιης ανατροπής των δεδομένων. Αντίθετα, φαίνεται πως όσο η κρίση παρατείνεται και βαθαίνει, η ψυχική υγεία στην Ελλάδα επιδεινώνεται περαιτέρω, υποδεικνύοντας πως η συσσώρευση ψυχοπιεστικών παραγόντων είναι αυτή που σε βάθος χρόνου εγκυμονεί ακόμα μεγαλύτερους κινδύνους για τους οικονομικά πληγέντες πληθυσμούς.

Από την άλλη πλευρά, αξιοσημείωτο είναι πως, σε ό,τι αφορά στην αυτοκτονικότητα, τα ευρήματα των μελετών του ΕΠΙΨΥ σκιαγραφούν μια κάπως διαφορετική εικόνα. Από το 2008 έως και το 2011, τα ποσοστά της αυτοκτονικότητας ακολουθούν ανοδική πορεία, παρεμφερή με αυτήν της κατάθλιψης: η μηνιαία επικράτηση του αυτοκτονικού ιδεασμού κλιμακώνεται από το ποσοστό του 2,4% το 2008, σε 5,2% το 2009 και 6,7% το 2011, ενώ αντίστοιχα, τα μηνιαία ποσοστά για τις απόπειρες αυτοκτονίας αυξάνονται από 0,6% το 2008, σε 1,1% το 2009 και 1,5% το 2011 (Economou et al, 2011; Economou et al, 2013a). Ωστόσο, σε αντιδιαστολή με την κατάθλιψη, τα στοιχεία του 2013 αποτυπώνουν υποχώρηση της αυτοκτονικότητας σχεδόν στα προ της κρίσης επίπεδα, με το μηνιαίο ποσοστό του αυτοκτονικού ιδεασμού να πέφτει στο 2,6% και το αντίστοιχο ποσοστό για τις απόπειρες αυτοκτονίας στο 0,9% (Economou et al, 2015; Οικονόμου, 2014).

Το εύρημα αυτό υποδεικνύει ότι, σε συνθήκες οικονομικής κρίσης, η αυτοκτονικότητα μπορεί να επηρεάζεται και από άλλους παράγοντες. Γενικότερα, βέβαια, είναι τεκμηριωμένο ότι η παρουσία ψυχοπαθολογίας συνιστά τον βασικότερο παράγοντα κινδύνου για την εκδήλωση αυτοκτονικής συμπεριφοράς, με τη μείζονα κατάθλιψη να αποτελεί το κύριο ψυχοπαθολογικό υπόβαθρο της αυτοκτονικότητας. Ωστόσο, έως ότου η συμπτωματολογία της κατάθλιψης φτάσει σε επίπεδα κλινικής διάγνωσης, συνήθως προηγείται παρατεταμένη χρονικά περίοδος σταδιακής ανάδυσης των συμπτωμάτων, γεγονός που εξηγεί τη βαθμιαία, αλλά σταθερά συνεχιζόμενη αύξηση της επικράτησής της στην Ελλάδα της οικονομικής κρίσης. Αντίθετα, η σχετιζόμενη με την οικονομική κρίση αυτοκτονικότητα φαίνεται ότι αποτελεί την άμεση και οξεία αντίδραση του ψυχισμού –ενδεχομένως ενισχυόμενη από ατομικά χαρακτηριστικά παρορμητικότητας και πανικού– απέναντι σε μια απότομη δυσμενή μεταβολή των συνθηκών. Την ανεξάρτητη επίδραση της οικονομικής κρίσης στην αυτοκτονικότητα επιβεβαιώνει και η ανάλυση των στοιχείων της προαναφερθείσας έρευνας του ΕΠΙΨΥ (Οικονόμου, 2015), όπου η οικονομική δυσχέρεια και η ανεργία (προεξάρχουσες συνθήκες της οικονομικής κρίσης) βρέθηκαν να διατηρούν στατιστικά σημαντική επίδραση στην αυτοκτονικότητα σε ένα πολυπαραγοντικό μοντέλο το οποίο περιελάμβανε και την παρουσία μείζονος κατάθλιψης. Παρότι οι ίδιοι κοινωνικοοικονομικοί δείκτες αποτελούν παράγοντες κινδύνου και για την εμφάνιση κατάθλιψης, από τα σχετικά ευρήματα προκύπτει ότι οι συνθήκες της οικονομικής κρίσης μπορούν να οδηγήσουν από μόνες τους στην ανάδυση αυτοκτονικών συμπεριφορών.

Οι θλιβερές διαπιστώσεις από την ελληνική πραγματικότητα συμπλέουν με διεθνή στοιχεία, καθώς η σύγχρονη ερευνητική δραστηριότητα στρέφεται με αυξημένη έμφαση στη βαρύτητα των κοινωνικοοικονομικών παραγόντων, που, λόγω των παγκόσμιων οικονομικών κλυδωνισμών, αναδύονται ως σημαντική απειλή για την ψυχική υγεία. Όπως έχει τεκμηριωθεί ήδη από παλαιότερες μελέτες, η ανεργία –πιο συγκεκριμένα η απώλεια της εργασίας– αποτελεί ανεξάρτητο παράγοντα κινδύνου τόσο για την κατάθλιψη όσο και για την αυτοκτονικότητα (Lewis & Sloget, 1998), ενώ ανεξάρτητη συσχέτιση με την κατάθλιψη έχει επίσης βρεθεί να εμφανίζει η παρουσία οικονομικών δυσκολιών (Skapinakis et al, 2006). Επιπλέον, η υποθήκευση ή και απώλεια σημαντικών περιουσιακών στοιχείων, όπως της κατοικίας, συνδέεται με την εκδήλωση κατάθλιψης και αγχωδών διαταραχών (Pevalin, 2009). Σε περίοδο γενικευμένης και διεθνούς οικονομικής κρίσης, είναι ευνόητο ότι η ανεργία, η οικονομική δυσχέρεια και η επισφαλής στέγαση δεν αφορούν μεμονωμένα άτομα ή ομάδες, αλλά ένα σημαντικό μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού, γεγονός που ρίχνει φως στο πώς και γιατί οι οικονομικές υφέσεις επηρεάζουν την ψυχική υγεία σε ευρύτατη κλίμακα.

Οι επιπτώσεις της τρέχουσας οικονομικής ύφεσης στην ψυχική υγεία έχουν ήδη καταγραφεί διεθνώς, από την Ευρώπη (Katikireddi et al, 2012; Gili et al, 2013) έως την ανατολική Ασία (Lee et al, 2010) και την Αυστραλία (Shi et al, 2011), σε σειρά μελετών που αποτυπώνουν αύξηση της επικράτησης της κατάθλιψης και των αγχωδών διαταραχών. Ενδεικτικά, επίσης, όσον αφορά τις χώρες του ευρωπαϊκού Νότου, που έχουν πληγεί σοβαρά από την κρίση, καταγράφεται σημαντική αύξηση της κατάχρησης αλκοόλ μεταξύ ατόμων που απευθύνονται σε υπηρεσίες πρωτοβάθμιας φροντίδας στην Ισπανία, συνδεόμενη ιδιαίτερα με την ανεργία κάποιου μέλους της οικογένειας και την ύπαρξη χρεών και υποθηκών (Gili et al, 2013), ενώ στην Ιταλία μια πρώτη εκτίμηση των μακροπρόθεσμων επιπτώσεων της οικονομικής κρίσης αποδίδει στην αύξηση της ανεργίας περίπου 200 θανάτους τον χρόνο, σχετιζόμενους με την αυτοκτονικότητα και την κατάχρηση ουσιών (Costa et al, 2012).

Ειδικά η αποδιδόμενη στην κρίση αυτοκτονικότητα, με πρόδηλο το κόστος της σε ανθρώπινες ζωές, συγκεντρώνει αυξανόμενο ερευνητικό ενδιαφέρον διεθνώς, με πρόσφατες μελέτες όπου γίνεται λόγος για «οικονομικές αυτοκτονίες» (Reeves et al, 2014) και για «αυτοκτονίες εξωθούμενες από την ύφεση» (Coope et al, 2015). Έχοντας ήδη καταγραφεί κατά τη δεκαετία του 1990 στην πρώην Σοβιετική Ένωση (Gavrilova et al, 2000; Brainerd, 2001) και, λίγο αργότερα, στη νοτιανατολική Ασία (Chang et al, 2009), η σχέση των οικονομικών υφέσεων με την αυτοκτονικότητα επανέρχεται ανησυχητικά στο προσκήνιο της δημόσιας υγείας. Παγκοσμίως, η ύφεση που ξεκίνησε το 2008 οδήγησε σε αύξηση των αυτοκτονιών τόσο σε χώρες με προηγουμένως σταθερά ή ακόμα και μειωνόμενα ποσοστά αυτοκτονιών, όσο και σε χώρες με αυξανόμενα προ της κρίσης ποσοστά, επιτείνοντας περαιτέρω την αυξητική αυτή τάση (Reeves et al, 2014). Σε συμφωνία με τα ευρήματα για τη ρωσική κρίση των αρχών της δεκαετίας του 1990 όσο και για την ασιατική κρίση του 1997-1998, η αυτοκτονικότητα κατά την παρούσα οικονομική ύφεση εμφανίζει ισχυρή σύνδεση με την ανεργία, πλήττοντας σοβαρότερα τους άνδρες και ειδικά εκείνους σε παραγωγική ηλικία (Chang et al, 2013). Οι μελετητές σχολιάζουν ότι η αύξηση των αυτοκτονιών αποτυπώνει ένα μικρό μόνο μέρος του πλήγματος που προκαλεί σε ψυχικό επίπεδο η οικονομική ύφεση, αν λάβει κανείς υπόψη ότι κάθε τελεσθείσα αυτοκτονία υπολογίζεται πως αντιστοιχεί σε 40 φορές περισσότερες μη θανατηφόρες απόπειρες, ενώ ο αυτοκτονικός ιδεασμός υπολογίζεται ότι αφορά περίπου δεκαπλάσιο αριθμό ατόμων από αυτά που φτάνουν στην απόπειρα αυτοκτονίας (Chang et al, 2013).

Χαρακτηριστικό είναι, τέλος, ότι ο αντίκτυπος της παγκόσμιας οικονομικής μεταβολής στην ψυχική υγεία αποτυπώνεται ακόμα και σε χώρες που δεν βιώνουν την τρέχουσα περίοδο τις πιο οξείες οικονομικές πιέσεις. Από τη σημαντική ερευνητική δραστηριότητα που έχει αναπτυχθεί τα τελευταία χρόνια στην Ιαπωνία προκύπτει πως η ανεργία και το σύγχρονο εργασιακό καθεστώς –διαμέσου ψυχικών διεργασιών σχετιζόμενων με το στρες– παίζουν καθοριστικό ρόλο στην εκδήλωση κατάθλιψης (Kitanaka, 2011) και, ακόμα περισσότερο, στην αυτοκτονικότητα (Chen et al, 2012; Tanji et al, 2014). Ειδικότερα, ο σταθερά υψηλός αριθμός των αυτοκτονιών χαρακτηρίζεται ως ένα από τα σοβαρότερα κοινωνικά ζητήματα στη χώρα σήμερα. Οι αυτοκτονίες στην Ιαπωνία σημείωσαν ραγδαία αύξηση κατά την οικονομική κρίση του 1997-1998, κοστίζοντας μέσα σε ένα έτος τις ζωές επιπλέον 30.000 ατόμων σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια. Ωστόσο, ο αριθμός των αυτοκτονιών διατηρήθηκε –με κάποιες διακυμάνσεις– αμείωτος και κατά την επόμενη τουλάχιστον δεκαετία, γεγονός που οι μελετητές βρήκαν να εμφανίζει υψηλή συσχέτιση με τους δείκτες της ανεργίας (Chen et al, 2012).

Πέραν της ευρέως τεκμηριωμένης επίδρασης της ανεργίας στην αυτοκτονικότητα, οι σχετικές μελέτες εφιστούν την προσοχή στη διαφοροποίηση του χαρακτήρα και των συνθηκών εργασίας και στην απουσία κοινωνικών δικτύων προστασίας στις σύγχρονες, βιομηχανοποιημένες και ατομικιστικές κοινωνίες, όπου οι δεσμοί της οικογένειας έχουν σε μεγάλο βαθμό ατονήσει και ο εργασιακός χώρος κατέχει πλέον σημαντική θέση στον αυτοπροσδιορισμό του ατόμου (Kitanaka, 2008a; 2008b). Οι μελετητές υποστηρίζουν ότι οι οικονομικές πιέσεις, η επισφάλεια της εργασίας και το διαρκές άγχος που αυτή συνεπάγεται, ο ανταγωνισμός στο εργασιακό πεδίο και η δυσκολία επίτευξης των όλο και απαιτητικότερων στόχων παραγωγικότητας, μπορεί να έχουν αντίστοιχα ψυχοπιεστικές επιπτώσεις με το βίωμα της ανεργίας (Zenger et al, 2013). Χαρακτηριστικό είναι δε ότι στην Κορέα, τη χώρα με τον υψηλότερο δείκτη αυτοκτονιών παγκοσμίως, το αυξανόμενο ποσοστό των αυτοκτονιών συσχετίζεται ευθέως με την ετήσια αύξηση του εθνικού ακαθάριστου προϊόντος της χώρας (Targum & Kitanaka). Οι μελετητές εισάγουν έναν νέο όρο στη σύγχρονη προβληματική της αυτοκτονικότητας, κάνοντας λόγο για αυτοκτονίες από εργασιακή υπερφόρτωση (overwork suicide) και υπογραμμίζοντας τον ρόλο που παίζουν σε αυτές τις περιπτώσεις οι τεράστιες κοινωνικές πιέσεις στις οποίες υπόκεινται οι εργαζόμενοι.

Κατάθλιψη: μια νόσος που αλλάζει πρόσωπο στον σύγχρονο κόσμο;

Τα νέα αυτά ερευνητικά δεδομένα, σε συνδυασμό με τον αυξανόμενο όγκο της σύγχρονης βιβλιογραφίας που εστιάζει σε κοινωνικοοικονομικούς προσδιοριστές των προβλημάτων ψυχικής υγείας και ειδικά αυτών του καταθλιπτικού φάσματος, δίνουν αφορμή για σκέψεις και προβληματισμούς. Θα μπορούσε να διερωτηθεί κανείς: κατά πόσον η παραδοσιακή «εικόνα» της κατάθλιψης αντικατοπτρίζει πλέον τις μορφές που λαμβάνει η νόσος στον σύγχρονο κόσμο;

Η κλασική περιγραφή της μείζονος κατάθλιψης υπογραμμίζει ως προεξάρχουσα τη σημασία της βιολογικής προδιάθεσης, πάνω στην οποία επιδρούν ως εκλυτικοί παράγοντες οι ψυχοπιεστικές περιβαλλοντικές συνθήκες. Ωστόσο, είναι επίσης τεκμηριωμένο ότι οι ψυχοπιεστικές συνθήκες –όπως οι σχετιζόμενες με οικονομικούς όρους– μπορούν από μόνες τους να οδηγήσουν σε καταθλιπτικού τύπου ψυχικές διεργασίες και στην εκδήλωση ενός καταθλιπτικού επεισοδίου. Με δεδομένη την έκταση που παίρνουν οι ποικίλες οικονομικές πιέσεις για μια μεγάλη μερίδα του πληθυσμού όχι μόνο στη χώρα μας αλλά παγκοσμίως, αναδύεται το ερώτημα: είναι η κατάθλιψη μια νόσος που «αλλάζει πρόσωπο» στη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα; Με την πλειοψηφία των πασχόντων να νοσούν ως συνέπεια των περιβαλλοντικών πιέσεων, πρόκειται ενδεχομένως στα επόμενα χρόνια οι προσδιοριστικοί παράγοντες της ευαλωτότητας στην κατάθλιψη να αναδεικνύονται πρωτίστως κοινωνικοοικονομικοί, καθιστώντας έτσι υποδεέστερη τη σημαντικότητα της βιολογικής προδιάθεσης;

Παράλληλα, ένας επιπλέον προβληματισμός προκύπτει αναφορικά με το κατά πόσο θα πρέπει να θεωρηθούν εξ ορισμού παθολογικές οι καταθλιπτικόμορφες ψυχικές εκδηλώσεις που, μαζικά πλέον, υιοθετούνται ως συνέπεια των οικονομικών πιέσεων. Θα μπορούσε να υποστηριχθεί, αντίθετα, ότι αποτελούν μια μάλλον «φυσιολογική», αναμενόμενη μεταβολή του ψυχισμού ως απάντηση στον ψυχικά εξουθενωτικό χαρακτήρα των συνθηκών; Η κλασική νοσογραφία της κατάθλιψης κάνει λόγο για μια κλινική οντότητα όπου η σκέψη, το συναίσθημα και η συμπεριφορά είναι διαταραγμένες σε σχέση με την πραγματικότητα στην οποία απαντούν· για τον ασθενή με κατάθλιψη, τα πάντα γύρω του χρωματίζονται στις σκοτεινές αποχρώσεις της απόγνωσης, της απουσίας νοήματος, του αδιεξόδου και του ψυχικού πόνου. Σήμερα όμως, τέτοιες ψυχικές εκδηλώσεις –όπως έχει γίνει προφανές ιδιαίτερα στην ελληνική κοινωνία– πολύ συχνά αποτελούν τη ρεαλιστική αντανάκλαση μιας κοινωνικής πραγματικότητας που γεννά οδύνη. Εδώ και χρόνια πια, το βίωμα μιας ψυχοπιεστικής και αδιέξοδης καθημερινότητας, με επαχθείς όρους επιβίωσης και χωρίς ρεαλιστικές προοπτικές βελτίωσης των συνθηκών, καθρεφτίζεται στα πρόσωπα των Ελλήνων σε πολλαπλές παραλλαγές, αλλά με το ίδιο κεντρικό θέμα, αυτό του αδιέξοδου και της απόγνωσης.

Στην οδυνηρή διαπίστωση μιας κοινωνίας που παράγει καταθλιπτικά υποκείμενα, ελλοχεύει και ένας άλλος κίνδυνος: η γενίκευση του καταθλιπτικού συναισθήματος σε ένα ευρύ μέρος του πληθυσμού το κάνει και περισσότερο δυσδιάκριτο, έτσι ώστε σχεδόν να το ανάγει σε κανονικότητα. Η ευρεία υιοθέτηση μιας καταθλιπτικής θέσης ως συνέπεια των οικονομικών συνθηκών –ακόμα και αν δεν πληρούνται τα διαγνωστικά κριτήρια ενός μείζονος καταθλιπτικού επεισοδίου– εγείρει σοβαρές ανησυχίες για την ψυχική υγεία στην ελληνική κοινωνία. Πέρα από την κατάθλιψη όμως, στον σύγχρονο κόσμο φαίνεται πως και η αυτοκτονία μπορεί, υπό ορισμένες συνθήκες, να αφορά τον καθένα, ανεξαρτήτως ψυχοπαθολογικού υπόβαθρου. Το αίσθημα της απόγνωσης και του αδιεξόδου που πιθανότατα υπόκειται στην αυτοκτονική συμπεριφορά μπορεί να είναι άμεσα προσδιοριζόμενο από κοινωνικοοικονομικούς συντελεστές, μετατοπίζοντας την ευαλωτότητα για αυτοκτονία –κατά παρόμοιο τρόπο με αυτόν που παρατηρείται και για την κατάθλιψη– προς την κατεύθυνση των περιβαλλοντικών επιδράσεων.

Σε κάθε περίπτωση, τα ερευνητικά στοιχεία αναφορικά με τις επιπτώσεις της συσσώρευσης κοινωνικοοικονομικών ψυχοπιεστικών παραγόντων υποδεικνύουν την ανάγκη παρέμβασης και λήψης μέτρων πρόληψης ακριβώς εκεί όπου γεννιούνται τα προβλήματα, η ανεργία, τα χρέη, η απομόνωση και η απουσία κοινωνικής προστασίας. Ωστόσο, η θλιβερή πραγματικότητα της συρρίκνωσης ή και της κατάργησης των μηχανισμών κοινωνικής στήριξης, που θα μπορούσαν να αμβλύνουν τις συνέπειες των οικονομικών πιέσεων στη χώρα μας, απεικονίζει μια κοινωνία που μοιάζει να ακροβατεί από την οδύνη στην απάθεια. Ο καταιγισμός αρνητικών και απειλητικών μηνυμάτων δεν υποκινεί πια τη δυναμική αντίδραση και την κινητοποίηση των πολιτών. Τα πολλαπλά πλήγματα έχουν οδηγήσει στην εξοικείωση, στην κανονικοποίηση της θλίψης και της απώλειας, ενεργοποιώντας, θα έλεγε κανείς, μια καταθλιπτική κοινωνική διεργασία. Από την έξαρση των αυτοκτονιών και τις θεαματικές αντιδράσεις –κραυγές αγωνίας– της πρώτης περιόδου της κρίσης, οι νέες μορφές κατάθλιψης παίρνουν σήμερα το σιωπηρό πρόσωπο της παθητικοποίησης, της αδράνειας και της μοιρολατρίας.