Υπό το πρίσμα της ταχείας γήρανσης του πληθυσμού, είναι εμφανής η σημασία ενός ολοκληρωμένου συστήματος υγείας που θα αξιολογεί την αυξημένη πολυνοσηρότητα στους ηλικιωμένους, ενώ η κατανόηση του αντίκτυπου της πολυνοσηρότητας μπορεί να βοηθήσει στην ανάπτυξη στρατηγικών για την πρόληψη ή την καθυστέρηση της επίπτωσής της (Divo, Martinez & Mannino, 2014; Fabbri et al., 2015). Υπολογίζεται πως περίπου 2 δισεκατομμύρια άνθρωποι θα είναι άνω των 60 ετών μέχρι το 2050 και η ανάγκη να εργαστούμε για τη βελτίωση της υγείας των ηλικιωμένων φαντάζει πιο σημαντική από ποτέ (WHO, 2017a). Τα νοητικά ελλείμματα, που συχνά ταλαιπωρούν τα άτομα τρίτης ηλικίας, έχουν συνδεθεί με αυξημένη νοσηρότητα (Swanson & Carnahan, 2007). Προκειμένου να μπορούμε να σχεδιάσουμε ένα αποτελεσματικό πλάνο πρόληψης, αλλά και έγκαιρης διάγνωσης και αντιμετώπισής τους, χρειάζεται να λάβουμε υπόψιν μας και τυχόν τροποποιήσιμους παράγοντες κινδύνου. Ένας από αυτούς τους παράγοντες κινδύνου αποτελεί και η απώλεια ακοής (Livingston et al., 2017).

Τρίτη ηλικία: ακουστικά και οπτικά ελλείμματα

Η επικράτηση των οπτικών ελλειμμάτων σε γηριατρικό πληθυσμό είναι αυξημένη. Υπολογίζεται πως 7 στους 10 Ευρωπαίους άνω των 65 ετών εμφανίζουν είτε οπτικά είτε ακουστικά ελλείμματα (Leroi et al., 2017). Υπολογίζεται πως σχεδόν το 81% των ατόμων άνω των 50 ετών έχει απώλεια όρασης ή έχει μέτρια έως σοβαρή έκπτωση της όρασης (WHO, 2017b; WHO, 2017c). Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), η βαρηκοΐα εμφανίζεται στο 5,3% του παγκοσμίου πληθυσμού, ενώ το ποσοστό επίπτωσής της στον πληθυσμό υπολογίζεται πως αφορά́ άτομα ηλικίας άνω των 65 ετών σε ποσοστό 35% (Δρύλλη και συν., 2020). Ακόμη, υπολογίζεται πως περίπου το ένα τρίτο των ατόμων ηλικίας άνω των 65 ετών επηρεάζεται από την αναπηρία της απώλειας ακοής (WHO, 2017b).

Καθώς ο πληθυσμός γηράσκει και αυξάνεται η έκθεσή μας σε θόρυβο αναμένεται να αυξηθεί και η συχνότητα της βαρηκοΐας, αγγίζοντας ακόμη και το ένα δισεκατομμύριο ασθενείς έως το 2050 (Δρύλλη και συν., 2020). Για τον λόγο αυτό πολλές μελέτες στράφηκαν στην κατανόηση της επίπτωσης, που θα μπορούσαν να έχουν τα ακουστικά ελλείμματα σε αυτόν τον πληθυσμό. Οι Livingston και συν. (2017) ανέφεραν πως η απώλεια ακοής στη μέση ηλικία αποτελεί παράγοντα κινδύνου για άνοια. Τα δεδομένα, που προέρχονται από τρεις διαχρονικές έρευνες για την υγεία της γήρανσης, έδειξαν ότι η ύπαρξη αισθητηριακών βλαβών αποτελούν δείκτη για φτωχότερη νοητική ικανότητα (Maharani et al., 2018). Η απώλεια ακοής βρέθηκε να σχετίζεται με τον κίνδυνο άγχους και κατάθλιψης, ενώ τα διπλά αισθητηριακά ελλείμματα σε ακοή και όραση φαίνεται να έχουν σχετισθεί με την ύπαρξη καταθλιπτικής συμπτωματολογίας (Cosh et al., 2018).

Η βαρηκοΐα καταλαμβάνει την πέμπτη θέση στη διεθνή κατάταξη των χρόνιων νοσημάτων που επηρεάζουν την καθημερινότητα των πασχόντων (IHME, 2017). H πρεσβυακουσία αποτελεί μια από τις πιο συνήθεις αιτίες νευροαισθητήριας βαρηκοΐας στα άτομα τρίτης ηλικίας, επηρεάζοντας δυσμενώς τη φυσική και νοητική υγεία, τη νόηση, τη λεκτική επικοινωνία και την ποιότητα ζωής των ατόμων (Cherko, Hickson & Bhutta, 2016). Φαίνεται να επηρεάζει την καθημερινότητα των πασχόντων ποικιλοτρόπως, καθώς έχει σχετισθεί με αύξηση του κινδύνου κατάθλιψης, έκπτωση των νοητικών λειτουργιών και άνοιας, αύξηση πτώσεων, αλλαγή του επιπέδου κοινωνικοποίησης, απομόνωση και αύξηση καρδιαγγειακών νοσημάτων (Δρύλλη και συν., 2020).

Αισθητηριακά ελλείμματα και νοητικά ελλείμματα

Η εμφάνιση αισθητηριακών ελλειμμάτων με παράλληλη ύπαρξη νοητικών ελλειμμάτων σε άτομα τρίτης ηλικίας είναι συχνότερη σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό. Αυτό υποστηρίζεται και από μελέτες που έγιναν σε κέντρα μνήμης, σύμφωνα με τις οποίες η ανίχνευση αυτών των ελλειμμάτων στον πληθυσμό που τα επισκεπτόταν κυμαίνεται σε ιδιαίτερα υψηλά ποσοστά, με τα ακουστικά ελλείμματα να αγγίζουν το 94% (Gold, Lightfoot & Hnath-Chisolm, 1996). Συχνά είναι και τα οπτικά ελλείμματα σε πληθυσμό με νοητική έκπτωση, τα οποία ανιχνεύονται στο 32,5% των ασθενών (Bowen et al., 2016).

Τα αισθητηριακά ελλείμματα φαίνεται να επηρεάζουν ποικιλοτρόπως και τους τομείς της συμπεριφοράς και του συναισθήματος (Bowen et al., 2016; Leroi et al., 2017). Προκειμένου να αξιολογηθεί αποτελεσματικά και να αντιμετωπιστεί η νευροψυχιατρική συμπτωματολογία είναι σημαντικό επίσης να ελεγχθεί και η συνύπαρξη αισθητηριακών ελλειμμάτων, που μπορεί να επηρεάσουν την παρουσία της συγκεκριμένης συμπτωματολογίας.

Άλλες μελέτες υποστηρίζουν πως υπάρχει αυξημένος κίνδυνος νοητικής έκπτωσης και ταχύτερης επιδείνωσης της νοητικής λειτουργίας σε άτομα τρίτης ηλικίας με ακουστικά ελλείμματα, συγκριτικά με πληθυσμό τρίτης ηλικίας χωρίς ελλείμματα. Οι Livingston et al. (2017) κατέταξαν τα ακουστικά ελλείμματα στους δυνητικά τροποποιήσιμους παράγοντες κινδύνου για την άνοια, αναφέροντας πως περίπου 9% των περιπτώσεων άνοιας αποδίδεται σε αυτόν τον παράγοντα. Αυτό ενισχύεται και από το γεγονός πως υπολογίζεται ότι σε ποσοστό έως και 94% αυτού του πληθυσμού δεν υπάρχει έγκαιρη διάγνωση και αποτελεσματική διαχείριση των αισθητηριακών ελλειμμάτων (Leroi et al., 2017).

Παρέμβαση στη διαχείριση των αισθητηριακών ελλειμμάτων: SENSE-Cog Project

Η σημασία της έγκαιρης και αποτελεσματικής παρέμβασης διαφαίνεται από την επίπτωση που έχουν τα αισθητηριακά ελλείμματα στην ψυχική και νοητική υγεία, την ποιότητα ζωής, αλλά και την λειτουργικότητα των ατόμων. Προκειμένου να σχεδιαστεί ένα αποτελεσματικό πλάνο φροντίδας, θα χρειασθεί να εντρυφήσουμε στη σχέση των ελλειμμάτων αυτών, την ύπαρξη κατάλληλων εργαλείων αξιολόγησης, την ύπαρξη των παρεχόμενων υπηρεσιών, αλλά και την ευαισθητοποίηση του κοινού και των επαγγελματιών υγείας ως προς τη σημασία έγκαιρου ολιστικού ελέγχου.

Στον συγκεκριμένο τομέα της διερεύνησης της πολύπλοκης σχέσης αισθητηριακών και νοητικών ελλειμμάτων εστίασε το Ευρωπαϊκό Ερευνητικό Πρόγραμμα, με χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση (HORIZON 2020), με τίτλο «Ears, Eyes and Mind: The “SENSE-Cog Projec” to improve mental well-being for elderly Europeans with sensory impairment». Στόχος του Προγράμματος ήταν, στο πλαίσιο διεπιστημονικής εργασίας, η προαγωγή της ψυχικής υγείας των ηλικιωμένων μέσω της κατανόησης της σχέσης των ακουστικών, οπτικών και νοητικών ελλειμμάτων και της ψυχικής υγείας.

Το πρόγραμμα εστίασε, μεταξύ άλλων, και στα κενά που υπάρχουν στην ψυχομετρική αξιολόγηση ατόμων με νοητικά και αισθητηριακά ελλείμματα. Η έλλειψη προσαρμοσμένων ψυχομετρικών εργαλείων αξιολόγησης μειώνει την αξιοπιστία των τυπικών εργαλείων αξιολόγησης στην ταυτόχρονη παρουσία αισθητηριακών και νοητικών ελλειμμάτων, καθώς τα εργαλεία αυτά βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στην ακοή και την όραση για την συμπλήρωσή τους (Dawes et al., 2019). Καθώς τα ψυχομετρικά εργαλεία εμπεριέχουν λήμματα, που εμπλέκουν αισθητηριακές λειτουργίες (όραση & ακοή), άτομα με αισθητηριακά ελλείμματα αδυνατούν να ανταποκριθούν σε αυτά τα λήμματα, και έτσι οδηγούνται σε λανθασμένα αποτελέσματα (Pye, Charalambous, Leroi, Thodi & Dawes, 2017). Το SENSE-Cog εστίασε στη διαμόρφωση και τη στάθμιση, στα αγγλικά, τα ελληνικά και τα γαλλικά, ενός προσαρμοσμένου ψυχομετρικού εργαλείου σε ασθενείς με αισθητηριακά ελλείματα για την αξιολόγηση της μνήμης (Dawes et al., 2019).

Στο πλαίσιο του προγράμματος, εκτός άλλων, αναπτύχθηκε και μια παρέμβαση κατ’ οίκον για άτομα με άνοια με εξατομικευμένη υποστήριξη ενός επαγγελματία υγείας εξειδικευμένου στη διαχείριση των αισθητηριακών ελλειμμάτων («sensory therapist») (Regan et al., 2019).

Σημαντικό στοιχείο του προγράμματος ήταν η δημιουργία ομάδας φροντιστών/ασθενών όπου η ένταξη των απόψεων της ομάδας στη μελέτη μετέφερε σημαντικές πληροφορίες σε κάθε στάδιό της, έτσι ώστε τα αποτελέσματα να συμβάλουν στην κάλυψη των αναγκών των ατόμων με νοητική έκπτωση και των ατόμων που αναλαμβάνουν τη φροντίδα τους (Miah et al., 2019).

Συνοπτικά

Η αποτελεσματική διαχείριση των νοητικών και αισθητηριακών ελλειμμάτων μπορεί να βελτιώσει την ποιότητα ζωής των ατόμων και των φροντιστών τους. Προκειμένου να επιτευχθεί αυτό, θα χρειασθεί οι παρεμβάσεις να είναι εξατομικευμένες και οι επαγγελματίες υγείας να είναι ενήμεροι για την επίπτωση που μπορεί να έχουν τα αισθητηριακά ελλείμματα στη νοητική υγεία του ατόμου. Το πρόγραμμα SENSECog εξήγαγε κάποια χρήσιμα συμπεράσματα ως προς το ποιες κατευθυντήριες γραμμές μπορούν να ακολουθηθούν στη διαχείριση αυτή (Leroi et al., 2020):

• Η έγκαιρη διάγνωση είναι σημαντική γι’ αυτό απαιτείται η ευαισθητοποίηση των επαγγελματιών υγείας και του κοινού ως προς τη σχέση των ελλειμμάτων αυτών με την ψυχική και νοητική υγεία.

• Η αξιολόγηση με χρήση προσαρμοσμένων εργαλείων που λαμβάνουν υπόψιν τα αισθητηριακά ελλείμματα είναι σημαντική.

• Η εξατομικευμένη παρέμβαση προϋποθέτει σωστή ενημέρωση των φροντιστών, κατάλληλες τεχνικές επικοινωνίας, συνεχή εκπαίδευση στη σωστή χρήση των διορθωτικών μέσων (ακουστικών και γυαλιών οράσεως).

Καθώς η επίπτωση των αισθητηριακών ελλειμμάτων στη νοητική υγεία των ηλικιωμένων είναι σημαντική, εάν λάβουμε υπόψιν και άλλα ζητήματα υγείας που μπορεί να συνυπάρχουν, η ανάγκη για ολοκληρωμένη ολιστική προσέγγιση για την αποτελεσματική διαχείριση των αισθητηριακών ελλειμμάτων σε άτομα με άνοια είναι σημαντική. Εξίσου σημαντική είναι και η ανάγκη για περαιτέρω διεπιστημονική έρευνα στον τομέα.